Кіріспе

Баск тілі үшін ресми академиялық тілдік реттеуші мекеме Euskaltzaindia (; көбінесе Баск тілінің Корольдік академиясы деп аударылады) – баск тілін қадағалайтын ресми академиялық тілдік реттеуші мекеме. Ол зерттеулер жүргізеді, тілді қорғауға ұмтылады және қолдану ережелерін белгілейді. Испан тілінде La Real Academia de la Lengua Vasca (Испания монархиясының корольдік демеушілігімен, Реал Академия Española сияқты) және француз тілінде Académie de la Langue Basque деп белгілі.

Жасау

Euskaltzaindia Баск қайта өрлеуі (Eusko Pizkundea, 1876–1936) аясында, 1918 жылы Онятиде өткен Баск зерттеулер конгресі шеңберінде құрылды, сол кезде баск тілі қорғалатын және дамытылатын орталық мәдени құндылық ретінде жарияланды. 19 ғасырдың көрнекті тұлғалары тілді қорғау үшін академия құру қажеттігін білдірген болатын (Улибарри, 1832; Аизкибель, 1856; д'Аббади және Дувуазен, 1862; Хосе Мантерола, 1880 және Артиняно, 1886), ал 20 ғасырдың басындағы екі онжылдықта ғылыми және халықтық ұйымдар да оның құрылуын шұғыл қажет деп есептеді. Ірі шетелдік ғалымдардың (Луи Люсьен Бонапарт, Ван Эйс, Уго Шухарт, Доджсон, Гавел және т.б.) және ел ішіндегі (Arturo Campión, Azkue, Urquijo және т.б.) ғылыми еңбектері, сондай-ақ баск тіліне адал ұйымдардың (мысалы, Eusko Esnalea) талаптары академияны құру үшін мемлекеттік органдарға жағдай жасады. Осы бағыттағы алғашқы қадам Бискай провинциялық үкіметінен шықты, кейіннен Баск өлкесінің құрлық бөлігіндегі қалған үш провинциялық үкімет те оған қосылды (1918), жарғылары бекітіліп, 1919 жылдың қазан айында Euskaltzaindia заңды түрде құрылды. Бір жыл өткен соң, академияның ережелері мен зерттеу жұмыстарын жариялайтын ресми органы – Euskera журналы жарық көрді, ол бүгінгі күнге дейін шығып келеді. Қазіргі ішкі құрылымы мен ұйымдалуын былай сипаттауға болады: академия төраға, төрағаның орынбасары, хатшы және қазынашыдан тұратын басқару органымен басқарылады. Зерттеу және қадағалау бөлімдерінің басшылары да оның құрамына кіреді. Толық мәжілістер айына кем дегенде бір рет өткізілуі керек. Қазіргі ережелерге сәйкес академияда 24 толық мүше және шексіз мүшелер бар. Академия баск тілі қолданылатын аймақтардың барлығында өкілдік етеді, бас кеңсесі Бильбаода орналасқан, ал аймақтық кеңселері Байоннада (Baiona), Доностиа-Сан-Себастьян, Ирунья-Памплона және Витория-Гастеизде жұмыс істейді.

Тарих

Испаниядағы азамат соғысына дейінгі он бес жылдың ішінде академия институционалдық деңгейде нығалып, стандартты әдеби тілдің қалыптасуын қолдау жобасын жүзеге асыруға кірісті, бірақ осы мақсатқа нақты, берік академиялық тұжырымдама бере алмады. Алайда, осы кезеңдегі жұмысы Ресурексьон Мария де Аскюдің зерттеулері ("Васк морфологиясы", 1923–1934) және тілдесшілер арасында өткізілген ауқымды сауалнамалар ("Erizkizundi Irukoitza", 1922 жылдан бастап) арқылы тілді жақсы түсінуге зор үлес қосты. "Euskera" журналы сол кездегі жұмыстың шын куәсі. 1936 жылы және одан кейінгі жылдары Франко Испаниясының тіл саясаты академияның бұрынғы қызметін тоқтатып, үнсіздікке ұрды, дей тұрғанмен, Аскю, Федерико Крутвигпен бірлесіп, 1950 жылдардың басында академиялық өмірді қайта жандандыруға мүмкіндік алды. 1954 жылы жарғылар жаңартылып, жаңа толық мүшелер сайланды және 1956 жылдан бастап академия ішкі істері мен қоғамдық конференцияларында, ашық жиналыстарында тұрақты жұмыс істеуге мүмкіндік алды (соғыстан кейінгі алғашқы конгресс: Аранцазу, 1956). Келесі он жылдық (1956–1968) жаңа буын ғалымдармен, баск тілінің екі тілді мемлекеттік емес мектептерде (икастолак) қолданылуының артуымен, баск тіліндегі баспасөздің қайта жандануымен және баск тіліндегі бастауыш сауаттылықты оқытудың алғашқы қадамдарымен және басқа да бастамалармен бірге өтті. 2019 жылы академия алғашқы толық тарихи және этимологиялық баск сөздігін жариялады.

Баскара Батуа, біріктірілген баск тілі

Euskaltzaindia "Euskara Batua" немесе Біріккен баск тілі деп аталатын баск тілінің бірыңғай стандартын енгізудің жақтасы және белсенді түрде оны қолдаушы болды. Баск тілі әдетте өзара түсіністік деңгейі бойынша әр түрлі 8 диалектіге бөлінеді. Алғашқы егжей-тегжейлі диалектілік талдау Луи Люсьен Бонапарт жасаған. Дегенмен, көптеген адамдар мұны мемлекеттік тілдердің ықпалымен аз сөйленетін тілдердің жойылу қаупі бар әлемде тілді сақтап қалу үшін күрестегі кемшілік деп қарастырады. Ғасырлар бойы испан және француз тілдерінен қысым көрген, ал Франко билігі тұсында жойылуға жақын болған академия, тілдің өмір сүру мүмкіндігін арттыру үшін баск тілінің бірыңғай диалектін құру қажеттігін сезінді. Біріккен баск тілі негізінен бай әдеби дәстүрі бар Гипускоа диалектісіне негізделген. 1968 жылғы Аранцасу конгресінде осы мақсатқа жүйелі түрде қол жеткізудің негізгі қағидалары (лексика, морфология, жалғау және орфография) белгіленді. 1973 жылы стандартты сөздерді жұптастыруды енгізу жөніндегі ұсыныс жасалды. Бұл жаңа стандартты тілдік ережелер жиынтығынан (1968–1976) туындаған пікірталас, оның оқыту, БАҚ және басқару салаларында (1976–1983) кеңінен қабылдануына кедергі келтірмеді, бұл өсіп келе жатқан аймақтық үкімет аясында жүзеге асты (Эускадидегі автономия статуты, 1979; Наварра хартасын жақсарту, 1982). Алайда, көптеген адамдар баск тілінің жалғыз жасалған диалектін енгізуге қарсылық білдіруде. Euskaltzaindia баск жер аттарын ресмилендіруге ниеттенген баск әкімшіліктеріне кеңес береді. Оны Бискай, Гипускоа, Алавес, Наварра, Испания және Франция мәдениет органдары қаржыландырады.