Кіріспе

Жақсы, бірақ моральдық талап ретінде міндетті емес іс-әрекеттер. Суперрогация (кейінгі латын тілінен: supererogatio – "қажетті немесе сұралғаннан артық төлем", "super" – "артық", және "erogare" – "төлеу, жұмсау", өзі "ex" – "сыртқа" және "rogare" – "сұрау" сөздерінен құралған) – сұралғаннан көпті орындау; міндеттен артық нәрсені жасау. Этикада, егер бір әрекет жақсы болса, бірақ моральдық тұрғыдан міндетті емес болса, ол суперрогаторлық болып саналады. Бұл қажеттіліктен артық әрекет, ал басқаша әрекет жасау – одан аз нәрсені жасау – әлі де қабылданатын болар еді. Бұл міндеттен, яғни орындамаудың жамандықтан, және моральдық бейтараптықтан өзгеше. Суперрогацияны нормативтік міндеттен артық орындау, осы арқылы қосымша пайда мен тиімділікті қамтамасыз ету деп қарастыруға болады. Кейбір философтар суберогация деген сәйкес ұғымды ұсынды – суперрогаторлық әрекеттер мақтауға лайық болса да, моральдық талап емес, ал суберогаторлық әрекеттер моральдық тұрғыдан ұсынылмаса да, тыйым салынбайды. Дегенмен, бұл ұғым даулы, суберогаторлық әрекеттердің шын мәнінде бар-жоғы туралы пікірталас бар.

Ислам діні

Мұсылман күніне кемінде бес уақыт намаз оқып, әрқайсысы әдетте 5-10 минутқа созылады. Бұл міндетті намаздардан артық оқылған намаздар нәпіл намаз деп аталады, оларды оқу артық сауапқа жетеледі. Исламда Рамазан айынан басқа уақытта ораза ұстау сияқты, немесе садақа беру (қаржылай көмек көрсетуден бастап, қарапайым игілік істерге дейін) сияқты міндетті емес, бірақ сауапты амалдар да бар. Ислам құқығындағы мустахабб ұғымы мен Батыс философиялық дәстүріндегі артық амалдар ұғымы арасында ұқсастықтар бар.

Иудаизм

Рабби әдебиетінде бұл принцип lifnim mishurat hadin (לפנים משורת הדין) деп аталады, яғни "заң шегінен тыс". Толықтыру үшін қараңыз және жалпы талқылау үшін Хашкафаға жүгініңіз. Оның практикалық маңызымен қатар, бұл идея православиелік иудаизмнің түрлі философиялық бағыттарын қалыптастырудың негізі болып табылады. Бұл принциптің жиі қолданылатын жағдайлары: Ескі өсиеттің Қайталау кітабының 6:18 аятындағы «Құдайдың алдында дұрыс және жақсы нәрсені істеңдер» деген сөздерге түсініктеме беру. Олар: «Бұл аят қандай жаңа нұсқаулар қосады?» – деп сұрайды. Әрине, «дұрыс және жақсы» істеу – онда айтылған көптеген өсиеттердің бір бөлігі. Екеуі де бұл аят заңның тікелей мағынасынан артық мінез-құлық деңгейін білдіреді деп түсіндіреді. Яһуди дінінде бойдақ болу әдетте күнә деп есептелсе де, реформалық иудаизмде ерекшеліктер қарастырылмаған. Реформалық иудаизм мәдени міндеттің енді қажет емес екенін үйретеді, сондықтан осы иудаизм ағымындағы еврейлер арасындағы бала тудыруды қажеттіліктен артық ізгі амал деп қарастыруға болады.

Заң және моральдық философияда

Актінің артық немесе міндетті екендігі талқыланып қалуы мүмкін. Көптеген философиялық бағыттарда қайырымдылыққа ақша беру артық әрекет саналады. Бірақ, қайырымдылықтың белгілі бір деңгейін міндет деп қарастыратын басқа да философиялық бағыттар бар (мысалы, иудаизмдегі ондық, исламдағы зекет және көптеген христиан дінтеріндегі ұқсас талаптар), онда тек белгілі бір деңгейден асып түскен қайырымдылық (мысалы, зекеттегі капитал активтерінің 2,5% стандартынан жоғары) ғана артық деп есептеледі. Қылмыстық құқықта мемлекеттің өлтіруге, ұрлауға және т.б. тыйым салуы – өзінің азаматтарын қорғау міндетінен туындайды. Дегенмен, мемлекеттің көрші елдің азаматтарын қылмыстан қорғау міндеті жоқ. Бейбітшілік сақтаушы күшін басқа елге жіберу – оны іске асыратын мемлекет үшін артық әрекет болып есептеледі. Кейбір моральдық философия мектептері артық әрекеттерді қарастырмайды. Утилитаризмде әрекет тек қана көп адамға көбірек пайда әкелсе жақсырақ болады, ал онда ол міндетке айналады, артық әрекетке емес. Утилитаризм мен оған байланысты бағыттарда артық әрекеттер туралы ұғымның болмауы, талапкерлікке қарсылыққа алып келеді, бұл бағыттардың этикалық тұрғыдан тым жоғары талаптар қоятынын және ақылға сыймас әрекеттерді талап ететінін көрсетеді.