Кіріспе

Француз қарсыласы (1922–2013)

Хели Деноикс де Сент-Марк немесе Хели де Сент-Марк (11 ақпан 1922 – 26 тамыз 2013) – француз қарсыласының жетекші мүшесі және француз армиясының жоғары шенді офицері, француз шетелдік легионында қызмет еткен, әсіресе шетелдік әуе десанттық батальондары мен полктерінің ортасында, 2-ші шетелдік парашют полкінің (2ème REP) мұрагерлері, 11-ші парашют бригадасының құрамында болған. 1-ші шетелдік парашют полкінің (1er REP) уақытша командирі (1961 жылы таратылған), Хели 1961 жылғы сәуірдегі генералдардың төңкерісіне қарсы полкіне толық жауапкершілікті алды және осы әрекеті үшін айыпталып, сонымен қатар оның тікелей басшылығымен әрекет еткен адамдардың беделіне нұқсан келтіретін айыптаулардан қашынды. 1978 жылы азаматтық және әскери құқықтары қалпына келтіріліп, 2011 жылғы 28 қарашада Құрмет легионының Ұлы крестімен марапатталды.

Қарсылық және депортация

Хели де Сент-Марк 1941 жылдың ақпан айында, 19 жасында француз қарсылығына (Жад Амиколдың қарсылық желісіне) қосылды. Бұл ел толыққанды оқиғаларға тартылған кезде, Бордода армия мен француз билігінің келуіне көмектескеннен кейін болды. 1943 жылдың 14 шілдесінде Испания шекарасында тоқтатылып, жала жапқаннан кейін Бухенвальдтағы неміс концлагеріне жер аударылды. Ол 2 жылға Langenstein Zwieberge серік лагеріне жіберілді, онда өлім-жітім көрсеткіші 90% асып түсті. Ол екі адамның қамқорлығы мен көмегін алды, олардың бірі – екінші рет өмірін сақтап қалған латыш кеншісі. Латвиялық кенші жақсы күйде болды және ол ұрлаған тамақты Хелимен бөлісті. Кейіннен, американдық әскерлер лагерьді азат еткенде, Хели де Сент-Марк өлгендердің барағында есінен танып жатқан күйі табылды. Хели жадын жоғалтып, тіпті өз атын да ұмытқан, кейін американдық ауруханада жазылып шықты. Ол сол лагерьге жер аударылған 1000 адамның ішінде бар болғаны 30 тірі қалған адамның бірі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 23 жасында Хели Сент-Сир әскери академиясында білімін жалғастырды.

Бірінші Индокитай соғысы

Хели де Сент-Марк 1948 жылы 4e REM құрамындағы Француз шетел легионымен бірге Француз Индокитайына жіберілді, содан кейін 3ème REI 3-ші шетелдік жаяу әскер полкының қарамағына өтті. Ол вьетнамдық партизандар сияқты өмір сүрді, тілдерін үйреніп, Вьетминь тұтқындарымен сағаттап сөйлесіп, олардың мотивациясын және шайқас жүргізу әдістерін түсінуге тырысты. Биік аймақтардағы араласу ротасының командирі ретінде, ол операцияларға жергілікті партизандарды тарту, оларды оқыту және басқару, сондай-ақ жаушылық әсерлерге ұшыраған азаматтық халықты қорғаумен айналысты. Қытай шекарасындағы Та Лунгта, То тайпасының өкілдері арасында орналасқан ол, Қытай Коммунистік партиясы басып алған шекарадағы бекеттің жоғалуына куә болды. Қытайда Мао Цзэдун әскерлері жақында Гоминьданды жеңіске жеткізді, әсіресе Чан Кайшиді, және олардың вьетнамдық көршілеріне үстемдік етуіне азықтанды. Соғыс маңызды бұрылысқа жақын еді. Француз армиясы ауыр шығынға ұшырады. 18 айдан кейін Хели де Сент-Марк пен француз әскері эвакуацияланды, партизандардың және ауыл тұрғындарының көбі қалмады. "Жұмыртқаны сындырмастан омелет жасау мүмкін емес" деді шенеуніктер Хелиге ауыл тұрғындарының тағдыры туралы сұрағанда. Хелидің бөлімшесі "crosse" (мылтық тіреуіші) соққыларын беруге міндетті болды. Олардың мылтық тіреуіштерімен ауыл тұрғындары мен партизандардың кететін жүк көліктеріне көтерілуге тырысқандарының саусақтарын ұрып-соқты. Оның сөздерімен айтқанда, "Біз оларды тастап кеттік". Аман қалғандар мен француз әскеріне қосылғандар француздарға көмектескендердің қырғынға ұшырағаны туралы айтты. Ол одақтастарының саусақтарын ұрып-соғуын "сары жара" деп атады және жоғары қолбасшылықтың бұйрығымен вьетнамдық партизандарды тастап кетуге қатты алаңдады. Хели 1951 жылы 2ème BEP 2-ші шетелдік парашют батальонымен Индокитайға екінші рет оралды, бұл 1950 жылдың қазан айындағы RC4 Колониялық 4-ші жолындағы шайқастың апатты нәтижесінен кейін болды, ол 1er BEP 1-ші шетелдік парашют батальонын толығымен жойды. Ол 2e CIPLE батальонына (Француз шетел легионының вьетнамдық парашютшілерінің 2-ші ротасы) қолбасшылық етті. Осы кезде ол 2ème BEP 2-ші шетелдік парашют батальонының полк командирі Реми Раффали, адъютант Боннин және Индокитайдағы Бас комиссар, Бас қолбасшы және Француз Қиыр Шығыс экспедициялық корпусының Бас қолбасшысы Жан Жозеф Мари Габриэль де Латтр де Тассиньимен бірге қызмет етті. 1953 жылы Хели 11e Régiment Parachutiste de Choc 11-ші парашютшілер полкіне қызмет етті. Бұл кезең туралы мәліметтер жоқ, бірақ ол Индокитайда қалған болуы мүмкін. Содан кейін Хели 1954 жылы 1e REP 1-ші шетелдік парашют полкіне қосылды және Индокитайдағы соңғы шайқастарға қатысты. 1e REP Пьер Жанпьердің басшылығымен Алжирдегі Зеральдаға қайтарылды. Осы уақытта Хели рота командирі болып тағайындалды.

Суэц дағдарысы

1956 жылы Хели 1-ші Реп құрамында Суэц дағдарысына қатысты.

Алжир соғысы мен генералдар төңкерісі

Генерал Шалль шақырғаннан кейін Хели де Сент-Марк Алжир соғысында қызмет етті; әсіресе генерал Массумен бірге. 1961 жылдың сәуір айында ол 1-ші шетелдік парашют полкіне (1er REP) қатысты, оған генералдар төңкерісіне дейін уақытша басшылық етті; бұл төңкеріс Алжирде генерал Шалль басқарды. Операция сәтсіз аяқталды және бірнеше күннен кейін Хели де Сент-Марк өзін тұтқын ретінде ұстап берді, өзінің қол астындағы адамдардың іс-әрекеттеріне толық жауапкершілікті мойнына алды. Ол өз легионерлерінің адалдығына күмән келтірмейтінін және сәтсіз төңкерістің нәтижесіне жеке өзі жауапты екенін де мәлімдеді. Хели де Сент-Марк 1961 жылғы 5 маусымдағы ең жоғары әскери сотта (Tribunal Militaire) айтқандай, оның Алжирге тәуелсіздік беру туралы саяси шешімді заңсыз деп шабуылдауының басты себебі – француз армиясы НФЛ-ға қарсы күресу үшін тартқан харкилерді тастап кетпеу қалауы болды; сонымен қатар, ол Индокитайдағы ауыр тәжірибесін қайта бастан өткергісі келмеді. Ол 1961 жылғы сәуірде президент Шарль де Гольге қарсы «генералдар төңкерісін» қолдауға келісті. Төңкерісшілер де Гольдің Алжирдің тәуелсіздігін қабылдауын Францияға және жергілікті халыққа, оның ішінде туған жергілікті тұрғындар мен француз отаршылдарына, әсіресе француз отаршыл полктеріне жасалған сатқындық деп қарады. Көтерілісші офицерлер осындай әрекетті бұрын Индокитайдағы отарлық парашюттік батальондарда көрген және оны тоқтату қажет деп ойлады. Төңкеріс саяси қолдаудың жетіспеуінен сәтсіз аяқталғандықтан, Хели де Сент-Марк 10 жылдан 30 жылға дейін немесе өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Ол 1966 жылғы 25 желтоқсанда кешірім алғанға дейін Тюль түрмесінде 5 жыл өтті. Осы уақытта француз Шетелдік легионының легионерлері «Non, je ne regrette rien» («Жоқ, мен ештеңеге өкінбеймін») әнін қабылдады – бұл 1960 жылы Эдит Пиаф орындаған ән, оны легионерлер мен сержанттар 1961 жылғы Алжир төңкерісінен кейін казармадан қайта орналасуға шығарда маршқа түскенде шырқады. Осы ән содан бері Легионның мұрасының бір бөлігі болып табылады. 2-ші шетелдік парашют полкі (2ème REP) француз армиясындағы жалғыз шетелдік парашют полкі болып қала берді.

1960 жылдар

Кешірілгеннен кейін ол депортация федерациясының президенті Андре Лароштің көмегімен Лион қаласына қоныстанды және металлургия саласында азаматтық қызметін бастады. 1988 жылы металл компаниясының кадрлар жөніндегі директоры болды. 1978 жылға дейін толыққанды азаматтық және әскери құқықтары қайта жаңартылды. 1988 жылы оның шөберелерінің бірі Лоран Бекария оның өмірбаянын жазды, ол үлкен сәттілікке ие болды. Осыған байланысты ол 1995 жылы "Les Champs de Braises. Mémoires" ("Көмірдің ыстық күлдері. Әдебиеттер") атты автобиографиясын жазуға шешім қабылдады, ол 1996 жылы "Эссе" санатындағы Femina сыйлығымен марапатталды. 10 жыл бойы Хели де Сент-Марк АҚШ, Германия және Францияға саяхаттап, көптеген конференциялар өткізді. 1998 және 2000 жылдары "Шамп де Брейз" ("Asche und Glut") және "Сентинельс дю сойер" ("Die Wächter des Abends") кітаптарының неміс тіліне аудармалары "Атлантис" басылымында жарық көрді. 2002 жылы ол өзінің құрбысы, сол буынның неміс офицері Аугуст фон Кагенекпен бірлесіп "Notre Histoire (1922-1945)" ("Біздің тарихымыз: 1922-1945") атты төртінші кітабын жариялады; бұл кітап сол кезеңнің естеліктерін, олардың балалық шағын және Екінші дүниежүзілік соғысқа деген көзқарастарын бейнелейді. 57 жасында Хели 1979 жылдың 23 маусымында Франция президенті Валери Жискар д'Эстеннің қолдарынан Құрмет Легионы орденінің командирі атағымен марапатталды. 80 жасында, 2002 жылдың 28 қарашасында Франция президенті Жак Ширак оған Құрмет Легионының үлкен офицері атағын берді. 89 жасында Хели де Сент-Марк ақыры танылып, 2011 жылдың 28 қарашасында Франция президенті Николя Саркозиден Құрмет Легионының Ұлы крестімен марапатталды.

Жерлеу рәсімі

Хели де Сент-Марк 2013 жылдың 26 тамызында қайтыс болды. Оның қосылу рәсімі 30 тамызда Лионның кардинал-архиепископы Филипп Барбариннің басшылығымен Лион соборында, Лион мэрі, генерал Бертран Рак Маду, француз армиясының Бас штабының бастығы, француз қорғаныс министрі Жан Ив Ле Дриан атынан қатысуымен өтті. Әскери салтанаттар генерал Бруно Дарьи Сен-Жан алаңында өткізілді. Хели Гарде-Адхемар (Дром) қаласына жерленді.

Өлгеннен кейін құрмет

2015 жылдың 15 наурызынан бері Безиер қаласында оның атымен бір көше аталған.

Сент-Маркқа қатысты цитаталар

Егер бір күні адам өз өмірін одан да асып түсетін нәрсе үшін қалай қия алатынын түсінбесе, онда бүкіл әлемнің, мүмкін бүкіл өркениеттің соңы келеді.

"Менің жас әңгімелесімдесіммен айтарым, біз қиын кезеңде өмір сүріп жатырмыз, онда мораль деп аталатын, ал қазір этика деп аталатын негіздер үнемі күмәндануға ұшырап жатыр, әсіресе өмір сыйлау, өмірді басқару және өмірді тоқтату салаларында. Осы салаларда алдағы онжылдықтарда қорқынышты сұрақтар күтіп тұр. Шындығында, біз жүйелі жеке тұлғалықты, кез келген бағамен пайда табуды, материализмді, рух күшінен басым ететін қиын кезеңде өмір сүріп жатырмыз."

Соңында, мен оған барлық ізгіліктердің ішіндегі ең маңыздысы – батылдық екенін айтар едім, себебі ол барлық басқаларын қозғаушы күш ретінде қызмет етеді және оларды жүзеге асыру үшін қажет. Мен үшін ең маңыздысы – батылдық, әсіресе ешкім айтпайтын, жастық шақтағы армандарына адал болудан тұратын батылдық. Осы батылдықты қолдану, мүмкін, осы «Өмір сүрудің құрметі» болар.

Құжаттамалық фильмдер

Патрик Жюди, "Ар-намыс адамы", Франсуаза Кастро өндірген, 52 мин. France 2, La Cinquième және Planète. 1996 жыл. Ален де Седуй, "Соңғы міндеттеме" Хели де Сент-Марк, ECPAD басылымы, 2008. Жорж Мурье, "Қызмет ету?" – Хели де Сент-Марк, "Адамдар таңдауы" жинағы, 52 мин, "Суретке жақын" басылымы, 2008.