Кіріспе

Жозеф Хайднның оркестрлік шығармасы, Жозеф Хайднның композициясы. "Құтқарушымыздың айқышқа ілінгендегі соңғы жеті сөзі" (немісше: Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze) – Жозеф Хайднның 1786 жылы Испанияның Кадис қаласындағы Санта-Кюва ораториясында (Киелі үңгір ораториясы) Ұлы жұма күні өткізілген қызмет үшін жазылған оркестрлік шығармасы. 1787 жылы жарық көрген бұл шығарма Парижде, Римде, Берлинде және Венада орындалды. Композитор 1787 жылы оны струнный квартетке бейімдеп, сол жылы жеке фортепианоға арналған нұсқасын мақұлдады, ал 1796 жылы ораторио ретінде (жеке және хорлық вокалдық топтармен) қайта жазды. Жеті негізгі медитативтік бөлім Исаның айқышқа ілінген кезде айтқан жеті сөзіне негізделген. Бұл жеті бөлім "соната" деп аталады және барлығы баяу темпте орындалады. Олар баяу кіріспемен және жылдам "Жер сілкінісі" қорытындысымен аяқталады, барлығы тоғыз бөлімнен тұрады.

Стригтік квартет нұсқасы (1787)

Баспагері Artaria-ның өтініші бойынша, композитор 1787 жылы скрипкалық квартет үшін қысқартылған нұсқасын жасады: Гайднның 51-опусы. Бүгінде осы музыка көбінесе осы форматта естіледі: жеті шығармадан тұратын топ (Hoboken Verzeichnis III/50–56), онда кіріспе I сонатамен, ал VII соната «Жер сілкінісімен» біріктірілген. Бірінші скрипкалық партияда латын тіліндегі мәтін ноталардың тікелей астында келтірілген, ол музыкалық тұрғыда «сөздерді» білдіреді. Бұл нұсқа транскрипциядағы кейбір немқұрайлылықтарға байланысты түпнұсқалығына күдік тудырды, себебі маңызды үрмелі бөлімдер алынып тасталған, тек скрипкадағы қосымша ноталар ғана қалдырылған. Осының салдарынан, кейбір квартеттер оркестрлік түпнұсқадан жұмыс істеп, өздеріне сай бейімдемелер жасайды. Квартеттер кейде премьера форматын еске түсіретін қойылымдар ұйымдастырады, түпнұсқадағы сөздер мен уағыздарды өлеңдермен алмастырады. Мысалы, Брентано Струнный квартеті ақын Марк Страндқа «сөздерді» алмастыру үшін бірнеше мәтіндерді жазуды тапсырды, нәтижесінде «Жеті соңғы сөзден кейінгі өлең» туды (бұл шығарма «Адам мен түйе» жинағына енді). Тағы бір мысал, 1976 жылы Эолия квартетінің қойылымында Питер Пирс оқыған «сөздер» поэзиялық мәтіндермен ауыстырылды; бұл мәтіндер Джон Донннан (кіріспе), Джордж Герберттен (Адажио), Роберт Херриктан (Grave e cantabile), 15 ғасырдың анонимді жазушысынан (Grave), Эдит Ситвеллден (Largo), Эдвин Мьюрден (Адажио) және Дэвид Гаскойннан (Lento) алынған, ал қойылымды соңғы Largo мен «Жер сілкінісі» аяқтады.

Хорлық нұсқасы (1796)

Лондонға екінші сапары аясында (1794–1795), Пасауда Хайдн өзінің шығармасының жаңа өңделген нұсқасын естіді, оған хор қосылып, Пасау капельмейстері Йозеф Фриберт дайындаған болатын. Бұл сөздер түпнұсқа латын тілінде емес, неміс тілінде жазылған пиетистік өлеңдер еді. Хайдн жаңа шығармаға әсерленіп, оны жетілдіруге шешім қабылдады және өзінің хорлық нұсқасын дайындады. Оған барон Готфрид ван Свитен көмектесті, ол Фриберт қолданған мәтінді қайта қарады. Бұл ван Свитеннің либреттошы ретіндегі алғашқы ынтымақтастығы болды, ол кейін "Жаратылыс" және "Ермектер" ораторияларымен жалғасты. Хорлық нұсқа Венада 1796 жылғы 26 наурызда ақсүйектер алдында, Gesellschaft der Associierten демеушілігімен жеке премьераланды. Алғашқы қойылым 1798 жылғы 1 сәуірде Tonkünstler Societät демеушілігімен өтті, бұл Венадағы музыканттардың игілік қоғамы еді. Шығарма 1801 жылы жарияланды.

Hoboken-Verzeichnis нөмірлеу

Мәсіхтің соңғы жеті сөзі Хобокен Verzeichnis (Hob. XX) бөлімінде келтірілген:

Hob. XX/1 – аспаптық нұсқалар
Hob. XX/1A – оркестрлік нұсқасы (1786)
Hob. XX/1B – квартет нұсқасы (1787) = Хоб. III/50–56 каталогтың квартет бөлімінде, сондай-ақ Op. 51
Hob. XX/1C – фортепиано нұсқасы (1787)
Hob. XX/2 – хорлық нұсқасы (оратория, 1796).