Кіріспе

Алан Гевирт (28 қараша 1912 – 9 мамыр 2004) – американдық философ, Чикаго университетінің философия профессоры. Ол «Ақыл-ойы және мораль» (1978), «Адам құқықтары: негіздемелер мен қолданылуы туралы эсселер» (1982), «Құқықтар қауымдастығы» (1996), «Өзін-өзі жетілдіру» (1998) және моральдық философия мен саяси философия саласындағы көптеген басқа да еңбектердің авторы.

Ерте өмір және білім

Манхэттенде туып, Нью-Джерси штатының Батыс Нью-Йорк қаласында өскен Гевирт 1930 жылғы қаңтарда Мемориал орта мектебін сыныбының үздігі ретінде бітірді. Ол 1934 жылы Колумбия университетін бітірді және Ричард МакКеоннан философ болуға шабыттанды. 1936-37 жылдары Корнелл университетінде оқыды, содан кейін Чикаго университетінде білім алды. 1942 жылы әскерге шақырылды. Соғыстан кейін 1946-1947 жылдары Колумбия университетінде оқып, 1948 жылы философия ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1947 жылдан бастап Чикаго университетінде оқытумен айналысты.

Этика теориясы

Гевирт этикалық рационализмімен ең танымал, оған сәйкес жоғары моральдық принцип, "Жалпыға ортақ принцип" (PGC), "агенттік өзіндік түсіну" талабы ретінде туындайды. Принципте әрбір агент өзінің және барлық басқа агенттердің жалпы құқықтарына сәйкес әрекет етуі керек делінеді. Гевирт теориясына сәйкес, PGC адамның агенттік қабілетінен шығады, бірақ ол тек "диалектикалық қажеттілік" аргументация арқылы шығарылады. Бұл тәсіл "диалектикалық" екендігінде, аргументтің қадамдарын PGC-ге әлемнің өзіндегі шындық ретінде емес, агент жасаған қорытындылар ретінде ұсынады. Осылайша, әр қадам – агенттің нені ойлағанының (немесе жасырын түрде мәлімдегенінің) сипаттамасы, агенттің көзқарасынан тәуелсіз заттардың қалай екендігінің емес. Бұл аргументация тәсілі де "қажетті" – оның бастапқы тезисі кез келген агент үшін қашусыз, ал дәлелдеудің келесі қадамдары осы тезистен логикалық түрде туындайды. Гевирт осылайша кез келген агент PGC-ны адам құқықтарының принципі ретінде қабылдауы керек дейді, өйткені принцип кез келген агенттің өзінің іс-әрекетін диалектикалық қажеттілікпен сипаттауының сөзсіз салдары ретінде қамтылған. Бастапқы тезис, біздің барлығымыз кез келген әрекет жасағанда қабылдауымыз керек – "Мен X-ті E мақсаты үшін жасаймын". Барлық агенттер бұл мәлімдемені өз еркімен әрекет жасағанда жасырын түрде қабылдайды; сондықтан олар өздері агент екендігі туралы болжамға қайшы келмей, оны қабылдауы керек. Осыдан бастап Гевирт агент E-ге оң баға беруі керек дейді, бұл оларды E-ге жетуге ынталандыратын белгілі бір критерий арқылы, әйтпесе әрекет етуге ешқандай ынта болмас еді. Агент E-ге баға бергендіктен, ол E-ге жету үшін қажетті жағдайларды бағалауы керек. Гевирт бұл жағдайлар – бостандық, яғни мақсаттарды таңдау мүмкіндігі, және әл-ауқат, яғни мақсаттарды іске асыру мүмкіндігі дейді. Агент өзінің бостандығы мен әл-ауқатын бағалауы керек болғандықтан, агенттердің бостандығы мен әл-ауқатына құқығы бар, өйткені олардың бостандығы мен әл-ауқаты болуы керек және олардың бостандығы мен әл-ауқаты болмауы мүмкін емес. Әрбір агенттің бостандыққа және әл-ауқатқа құқығы бар екенін және агенттер ұқсас ойлауды қабылдайтынын ескере отырып, агенттер басқа агенттердің де осы құқықтарына ие екенін қабылдауы керек. Сондықтан агенттер өздерінің де, олардың алушыларының да бостандығы мен әл-ауқатын құрметтеуі керек, өйткені екі топтың да жалпы құқықтары бар. Гевирт өзінің аргументі PGC-ны тек диалектикалық тұрғыдан белгілейтінін мойындайды, бірақ принцип қажеттілік ретінде белгіленгенін мәлімдейді, өйткені кез келген агент оны қайшылыққа ұшыраған жағдайда қабылдауы керек, және моральдық принципті мәлімдеу арқылы бекітудің қажеті жоқ дейді. 1991 жылы философ Дерик Бейлевельд Гевирттің аргументінің авторитетті жаңа формулировкасын ұсынған "Моральдың диалектикалық қажеттілігі" атты еңбегін жариялады, онда бұрын жарияланған қарсылықтардың қысқаша мазмұны және Гевирттің атынан оларға Бейлевельдтің нақты жауаптары бар. Философтар арасында Гевирт теориясының дұрыстығына қатысты нақты келісім жоқ. Соңғы 30 жылда философтар теорияға көптеген қарсылықтар келтірді, бірақ олардың көпшілігі Гевирт пен оның жақтастарымен тиянақты түрде жолданды. Осылайша Гевирттің идеялары туралы пікірталас жалғасуда. 2016 жылы Routledge швед философы Пер Баун редакциялаған Гевирттің этикалық теориясына арналған жинақты жариялады, онда халықаралық он бес ғалымның еңбектері қамтылған. Гевирттің аргументі Юрген Хабермас, Карл Отто Апель және басқалардың дискурстық этика типтері теорияларымен (сырттай) ұқсас. Оның шәкірті Роджер Пилон Гевирт теориясының либертариандық нұсқасын жасады.