Кіріспе
Ағаш түрлері
Көк шырша (Picea pungens), сонымен қатар жасыл шырша, Колорадо шыршасы немесе Колорадо көк шыршасы деп те аталады, Аризона, Колорадо, Айдахо, Нью-Мексико, Юта және Вайоминг штаттарында Солтүстік Америкаға тән шырша ағашының бір түрі. Ол көк-жасыл түсті жапырақтарымен ерекшеленеді, сондықтан оны туған жерінен тыс көптеген жерлерде сәндік ағаш ретінде пайдаланады.
Сипаттама
Табиғи ортада Picea pungens шамамен 30-40 метрге дейін өседі, бірақ саябақтар мен бақшаларға отырғызылғанда, көбінесе 15-20 метр биіктікте және 5-8 метр енінде болады. Ағаштың шығыры 3 жасқа толғанда кесілсе, одан да ірірек өсуі мүмкін. Бұл ағаш тығыз өсетін көлденең бұтақтары бар, бағана тәрізді немесе конус пішіндес мәңгі жасыл қызыл жеміс ағашы. Оның діңі қабыршақты сұр түсті қабықпен, ал бұтақтары сарғыш қоңыр түсті болады. Жоғары қарай иілген жаңа өрмелерде радиалды орналасқан, 5-8 см дейін ұзын, жасыл-күлгін жапырақтары бар. Ақшыл қоңыр түсті конустар 8-12 см дейін ұзын болады. Аталық конустар ағаштың бүкіл бөлігінде, ал аналық конустар ағаштың жоғарғы жағында орналасады. Бұл жарықша тозаңдану процесін жеңілдетеді. "Pungens" деген сөздің мағынасы – "ұшты", жапырақтарының ұшқырт пішініне байланысты.
Экология
Көк шырша АҚШ-тың батыс орталығындағы, Скалисті тауларда жоғары биіктікте (1830 метрден астам) өседі. Ол ылғалды тау шыршалы орманды құрайды, көбінесе Дуглас шыршасы, ponderosa қарағайы немесе ақ шыршасымен бірге кездеседі. Ол су жағалауына жақын жерлерде өсуге бейім. Көк шырша Колорадо мен Оңтүстік-Батыста ең көп таралған. Жылдық орташа температура 3,9 – 6,1 градус Цельсий (39 – 43 градус Фаренгейт) аралығында. Ал қаңтар айында 3,9 – 2,8 градус Цельсийді құрайды. Шілде айында орташа температура 13,9 – 15,0 градус Цельсий (57 – 59 градус Фаренгейт) шамасында болады. Қаңтар айының орташа ең төменгі температурасы 11,1 – 8,9 градус Цельсий (12 – 16 градус Фаренгейт), ал шілде айының орташа ең жоғары температурасы 21,1 – 22,2 градус Цельсий (70 – 72 градус Фаренгейт) аралығында. Маусым мен тамыз айларында мұзсыз кезең шамамен 55-60 күнге созылады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері әдетте 460-тан 610 мм-ге дейін (18-ден 24 дюймге дейін) ауыспайды. Қыс – жауын-шашынның ең азы болатын мезгіл, желтоқсаннан наурызға дейін түсетін жауын-шашын жылдық ылғалдың 20 пайызынан кем. Ал жылдық жауын-шашынның бес пайызы өсімдіктердің өсу кезеңіне сәйкес келеді. Көк шырша көбінесе ылғалды топырақта жақсы өседі. Дегенмен, бұл түрдің құрғақшылыққа төзімділігі басқа шырша түрлеріне қарағанда жоғары. Ол өте төмен температураны (-40 градус Цельсий) да қабылдай алады. Сонымен қатар, бұл түр басқа түрлерге қарағанда күн сәулесінің күшті әсеріне және аяздан зақымдануға төзімді. Көк шырша табиғи түрде моллизольдар топырағында өседі, ал гистозольдар мен инцептизольдар топырақтарында да аз мөлшерде кездеседі. Көк шырша Юта штатындағы ылғалды топырақтағы пионерлік ағаш түрі саналады.
Тамырлау әдеттері
Көк шыршаның көшеттерінің тамырлары шалғынды, алғашқы жылы тек 6,4 см (2,5 дюйм) тереңдіктегі топыраққа енеді. Көк шыршаға қатты қырау көп зиян келтірмесе де, тоңудан топырақ көтерілуі көшеттердің жоғалуына себеп болады. Көктемнің соңы мен күздің басындағы көлеңке тоңудан топырақ көтерілуінен туындайтын жоғалтуды азайтады. Тамырлары шалғын болса да, көк шырша күшті желге төтеп бере алады. Көшіруге 5 жыл бұрын 2 метр биіктіктегі ағаштардың тамыр бетінің жалпы ауданы көк шыршаның тамырларын қырқу арқылы екі есеге артты. Бұл, сондай-ақ, тамшылатып суару құбырларындағы тамыр концентрациясын 40%-дан 60%-ға дейін арттырады, бұл ландшафтты жасылдандырудағы артықшылық болып табылады.
Мәдениет
Навахо және Керес тайпалары бұл ағашты дәстүрлі емдік өсімдік ретінде және қасиетті зат ретінде пайдаланады, ал бұтақтарын жақсылық әкелу үшін сыйға тартады. Дәстүрлі медицинада жапырақтарының тұнбасы суық тиюді емдеу және асқазанды тыныштандыру үшін қолданылады. Бұл сұйықтық сонымен қатар ревматизм ауруларына сырттан ем жасау үшін де пайдаланылады. Ежелгі адамдар бұл ағаштың ағашын құрылысқа пайдаланған. Көк шырша – Колорадо штатының рәміздік ағашы.