Кіріспе

Силоам жазуы немесе Шилоа жазуы (немесе Силуан жазуы), KAI 189 деп белгіленеді, Гихон бұлағынан Силоам тоғанына су жеткізетін Силоам туннелінде табылған еврей жазуы. Бұл жазу Силоам туннелінің құрылысын баяндайды, жазу стиліне сәйкес б.з.д. 8 ғасырға жатқызылған. Ежелгі Мысыр және Месопотамия археологиясында мұндай жазулар жиі кездессе де, бұл ежелгі Израиль мен Яһудадағы қоғамдық құрылыс жұмыстарын еске алатын жалғыз ежелгі жазу ескерткіші болып табылады. Бұл Финики әліпбиінің аймақтық түрі. Жазу Стамбул археология мұражайында сақтаулы.

Ашылу

Силоам туннелін 1838 жылы Эдвард Робинсон ашқан. XIX ғасырда Робинсон, Чарльз Уилсон және Чарльз Уоррен туннельді жан-жақты зерттегеніне қарамастан, олардың ешқайсысы жазуды таба алмады, мүмкін, жиналған минералдық шөгінділер оны көрінуге тым қиындық тудырғандықтан. 1880 жылы Конрад Шиктің, Лондондық Христиандықты еврейлер арасында тарату қоғамының басшысы, еврейлердің кәсіптік оқу институтының 16 жасар шәкірті туннельді зерттеу кезінде жазуды тапты. Ол Силоам тоғанынан шамамен 19 футқа кіргенде, шығыс жақтағы тасқа қашалған еді. Шик өзінің алғашқы басылымында «Силоам тоғанындағы финикилік жазу» деп түсіндірді:
Менің бір оқушым [су құбырының] оңтүстік жағынан төмен түсіп бара жатып, жартастың сынған бөліктеріне тұмсығып, суға құлап кетті. Су бетіне көтерілгенде, ол жартастың қабырғасында әріптерге ұқсайтын белгілерді байқады. Мен оның жаңалығын тексеру үшін қажетті құралдармен дереу аттандым. Кейін оқушы Джейкоб Элияху екені анықталды, Хорацио Спаффорд оны асырап алғаннан кейін Спаффорд атанды. Жеті жыл өткен соң, 1950 жылы Элияхудың асырап алған әпкесі Берта Спаффорд Вестер бұл оқиға туралы жазды, ол қалаға келгенге бір жыл бұрын болған:
Якобтың зиялы деңгейі орташадан жоғары болды, сонымен қатар оның тілдерге шығыстық бейімділігі бар еді. Ол бес тілді еркін меңгерді, ал бірнеше тілді жартылай білді. Ол археологияға қызығушылық танытты, және біз Иерусалимге келгенге бір жыл бұрын ол Силоам жазуын тапты. Оның қиялын Езекия патшаның қатерлі қалаға су жеткізу үшін Офаль төбесінде қазған жер асты туннелі туралы білу оқытты. Ол әдетте дракон немесе джинмен байланысты. Дегенмен, Якоб туннельді зерттеуге бел буды. Якоб жолын сезіне отырып, кенеттен кескіш іздері өзгергенін, енді солдан оңға қарай бағатынын байқады. Ол қаланың астында патшаның жұмысшылары кездескен жерде екенін түсінді. Ол мұқият қабырғаларды тексерді, және саусақтары тасқа қашалған жазуды анықтады деп сенімді болды.

Алып тастау

1890 жылдың шілдесінде Иерусалим тұрғынының бірі туннель қабырғасындағы жазуды алып тастады. Осы жұмыс барысында жазу алты-жеті бөлікке бөлініп, сынған жерлерінде бірнеше әріптері зақымдалды. Иерусалимдегі Мұтасарриф Ибрахим Хаки Паша басқаратын Осман үкіметі жыл соңына дейін оқиғадан хабардар болмады, сосын Стамбулдағы түрік мұражайының директоры ескерткен соң білді. Осман заңына сәйкес, империя ішінде табылған барлық ежелгі ескерткіштердің меншік иесі үкімет болғандықтан, олар жазуды іздеуді бастады. 1891 жылы нақты жазудың өзі де, сондай-ақ жалған көшірмесі де Ибрахим Хаки Пашаға тапсырылды; Мұтасарриф жазуды Иерусалимдегі Сераджда көпшілыққа көрсетті. Кейіннен жазу Стамбулға жіберілді. Жазудың орнындағы қалыптары 1881 жылы Герман Гуте жасаған. Біреуі Шнеллер жетімдер үйінде сақталды, екіншісі Германияға тасымалдау кезінде сынды, ал үшіншісі Германияның Палестинаны зерттеу қауымдастығында (DVEP) болды.

Қосымша талаптар

2022 жылы көптеген БАҚ-тың назары даулы зейнеткер яһуди тарихы профессоры Гершон Галильдің ол және археолог Эли Шукрон жазудың жоғары сапалы суреттерін қарап, оған қосымша мәтін жолдарын, сондай-ақ жазу алынып тасталған туннельдің астында да мәтін тапты деген хабарламасына аударылды. Бұл басқа ізраилдік ғалымдардың ашық хатына себеп болды, онда олар табылғандарды кәсіби журналда тиісінше жарияламастан, рецензиялаудан өткізбестен, тіпті фотосуреттерді басқа зерттеушілерге ұсынбастан бұқаралық ақпарат құралдарына жариялауды сынады.

Киелі кітап сілтемелері

Ежелгі Иерусалим қаласы тау үстінде орналасқандықтан, көбінесе барлық жағынан қорғануға қолайлы болды. Бірақ оның таза судың басты көзі – Гихон бұлағы, Кидрон аңғарына қарап тұрған тік жардың бетінде орналасқан еді. Киелі кітапта Езекия патшаның ассириялықтар қаланы қоршайды деп қорқып, қала сыртындағы бұлақтың суын тоқтап, оны Силоам тоғанына бұрғандығы жазылған. 2 Патшалар кітабы 20:20: «Езекияның қалған істері және оның барлық батырлықтары, оның су жолын және тоғанды жасап, қалаға су әкелгені туралы Яһуда патшаларының жылнамалары кітабында жазылған». 2 Жылнамалар кітабы 32:3-4: «Содан патша кеңесшілерімен және батырларымен ақылдасып, қала сыртындағы су бұлақтарын тоқтатуға бел буды. Олар оған көмектесті. Көптеген адамдар жиналып, барлық бұлақтарды және елдің ортасымен ағып жатқан су арнасын тоқтатты. Олар: «Ассирия патшалары келсе, көп су табады не?» деді».

Жазуды қайтару

Жазба Стамбул археологиялық мұражайында қойылған. Бұл мұражайда сақталған үш көне жазудың бірі (қалған екеуі – Гезер күнтізбесі және Ғибадатхана ескерту жазуы). Оның көшірмесі Иерусалимдегі Израиль мұражайында көрсетілуде. Түркия Израильдің Силоам жазуын, сондай-ақ Осман Палестинасында қазба жұмыстарынан табылған басқа да артефакттарды Түркияға жіберу туралы өтінішін қабылдамады. Ғалымдардың пікірінше, бұл жазудың Түркия үшін маңызы шамалы немесе жоқ деуге болады, дәлел ретінде оның Стамбул археологиялық мұражайында көпшілікке көрсетілмегені айтылады. 1998 жылдың қыркүйегінде Бенджамин Нетаньяху сол кездегі Түркия премьер-министрі Месут Йылмазға жазуды қайтаруды сұрады және оған жауабында Түркияға «Израиль мұражайларына барып, Осман дәуірінен қалған барлық табылған заттарды таңдауға» рұхсат беруге ұсыныс жасады. Бірақ ұсынысы қабылданбады. Түркия бұл өтінішті қабылдамай, Силоам жазуы Осман империясының меншігі екенін, демек Түркия Республикасының мәдени мүлігі екенін мәлімдеді. Президент Абдулла Гүл Түркияның жазуды қысқа мерзімге Иерусалимде көрсетуге дайын екенін айтты, алайша бірақ бұл уәде орындалмады, себебі Израильдің Газа секторын блокадалауы салдарынан екі ел арасындағы шиеленіс күшейді. 2017 жылы Израильдің мәдениет министрі Мири Регев жазу үшін тағы бір ұсыныс жасады, тіпті әзілдеп, Израиль Газиантеп зообагына екі піл беруге дайын екенін айтты, жазуға алмасу шартымен. 2022 жылдың наурызында Израиль президенті Исаак Герцогтың Анкараға сапарынан кейін Израиль БАҚ-тары Түркияның Силоам жазуын Иерусалимге қайтаруға келіскенін хабарлады. Алайда түрік БАҚ-ы Түркия үкіметі бұл ақпаратты жоққа шығарды, себебі жазу Палестинаның шығыс бөлігінен табылған, «сондықтан оны үшінші ел санайтын Израильге қайтару сөз болуы мүмкін емес» деді.