Кіріспе

Ежелгі Мысыр құдайы Нефтида немесе Небет Хет – ежелгі Мысыр дініндегі құдай. Мысыр мифологиясындағы Хелиополистің Ұлы Эннеадасының мүшесі, ол Нут пен Гебтің қызы болған. Нефтида әдетте мәйітті және Озирис құдайының қорғаушысы ретіндегі рөлі мен Сеттің әйелі ретінде жерлеу рәсімдерінде өз қарындасы Изиспен жұптастырылған. Ол аза тұту, түн/қараңғылық, қызмет (әсіресе храмдар), бала туу, қайтыс болғандар, қорғау, сиқыр, денсаулық, бальзамдау және сырамен байланысты болды.

Этимология

Нефтида – бұл атаудың грекше түрі (ежегіт мысыр тіліндегі nbt ḥwt сөзінен Nebet hut, Nebet het, Nebt het деп транслитерацияланады). Нефтида қадайының тегі белгісіз, бірақ оның есімінің тікелей мағынасы көбінесе "Үйдің ханымы" немесе "Ғибадатхананың ханымы" деп аударылады. Бұл атау, оның жеке есімі емес, оның қызметін сипаттайтын эпитет болуы мүмкін, және Нефтиданың нақты бір ғибадатханамен немесе ежегіт мысыр ғибадатханасының белгілі бір қырымен байланысын көрсетеді. Өзінің қарындасы Исидамен бірге Нефтида ғибадатхананың пилонын, яғни трапеция пішіндес мұнара қақпасын бейнелейді, онда тудың тірегі де орналасқан. Бұл кіреберіс көкжиеңді немесе ахетті символдайды.

Функция

Бесінші династияның пирамидалық мәтіндері кезінде Нефтис Хелиополиттік Эннеаданың құдайы ретінде көрінеді. Ол Изиданың қарындасы және Сет сияқты соғыс құдайының серігі. Изиданың және әсіресе Озиристің қарындасы ретінде Нефтис – өлім тәжірибесін бейнелейтін қорғаушы құдай, ал Изида туу тәжірибесін бейнелегендей. Кейбір ежелгі Египет ғибадатханаларының теологиясында және космологиясында Нефтис «Көмектесуші Құдай» немесе «Тамаша Құдай» деп аталған. Бұл ежелгі Египет ғибадатханаларының мәтіндері құдайлық көмек және қорғанышпен қамқорлықты білдіретін құдайды сипаттайды. Кейбір мифтерде Нефтис Анубис (Инпу) жерлеу құдайының анасы саналады. Басқа варианттарда Анубис Бастеттің немесе Изиданың ұлы ретінде көрінеді. Нубияда Нефтис Анубистің әйелі деп есептелген. Көбінесе Хорустың тәтесі саналса да, оны оның анасы ретінде бейнелеу жиі кездеседі. Ол Хорустың әйелі ретінде де қарастырылады. Перғауынның бейнесіндегі құдай Хорустың «емшектейтін анасы» ретінде Нефтис ерекше құрметке ие болды, сондай-ақ ол биліктегі перғауынның да емшектейтін анасы саналды. Басқа да құдайлар осы рөлді атқара алғанымен, Нефтис көбінесе осы қызметте бейнеленген. Алайда, кейде Нефтис перғауынның жауларын өзінің отты демімен жоя алатын қатыгез және қауіпті құдай ретінде де суреттеледі. Жаңа Патшалық Рамсейд перғаундары, әсіресе, Ана Нефтиске ғашық болды, бұл Карнак пен Луксордағы түрлі стелалар мен көптеген жазбаларда дәлелденген, онда Нефтис сол үлкен қаланың Эннеадасының мүшесі болды және оның құрбандық орындары үлкен кешенде орналасқан. Нефтис әдетте бірнеше белгілі ғалымдардың еңбектерімен қатар, жерлеу рәсімдерінде әпкесі Изиспен бірге бейнеленген. Көтеріліп, түсіп, Нефтиспен бірге түсіп, түн қайығымен қараңғылыққа еніңіз. Көтеріліп, түсіп, Изиспен бірге көтеріліп, күн қайығымен бірге көтеріліңіз. — Пирамидалық мәтін 222, 210-жол.

Символизм

Жерлеу рәсімінде Нефтис көбінесе желкен тәрізді немесе кең жайылған соқыр қанаты бар әйел ретінде бейнеленген, бұл қорғау символы болған. Нефтистің қыранмен немесе египеттік соқырмен байланысы (оның өткір, қайғылы дауысы) ежелгі адамдарға қайтыс болғандар үшін аза тұтушы әйелдердің әдеттегі жылауларын еске түсіргені анық. Осы себепті, Пирамида мәтіндерінде Нефтистің өлім мен шірумен байланыстыруы оңай түсіндіріледі. Ол, дерлік әрқашан, оның атын білдіретін иероглифтермен безендірілген, олар қасиетті ғибадатхананың қоршауының (ḥwt) белгісі және қоршау белгісінің үстіндегі nb немесе бике (ханым) белгісінен тұратын. Нефтис әрине, қасіретті, бірақ көктегі өтудің маңызды күші ретінде қарастырылды, яғни, фараон Изис пен Нефтистің көмегімен өмірден кейінгі сапарына күш жинайды. Сол құдайлық күш кейіннен барлық қайтыс болғандарға да қолданылуы мүмкін, оларға Нефтисті қажетті серік деп есептеу кеңес берілді. Пирамида мәтіндеріне сәйкес, Нефтис, Изиспен бірге, демонның қорқып дірілдеген күші болды және Дуаттың әртүрлі деңгейлерін – яғни, өлімнен кейінгі әлем деп аталатын аймақты – басып өту үшін оның сиқырлы дұғалары қажет болды.

Мифология және пантеондағы орны

Нефтис Сетке үйленген және олардың Анубис деген ұлы бар деп жиі айтылса да, қазіргі египтологиялық зерттеулер бұл пікірге күмән келтіруде. Левай Плутархтың «Изида мен Осирис туралы» еңбегінде құдайлардың некелесуі айтылғанымен, ежелгі египеттік дереккөздерде Нефтис пен Сетті байланыстыратын нақты мәліметтер өте аз. Оның сөзінше, кейінгі дәлелдер мынаны көрсетеді: Нефтистің Сетке үйленуі египет мифологиясының бір бөлігі болғанымен, ол Осиристің өлтірілуі мен қайта тірілуі туралы мифтің бір бөлігі емес. Ол Сеттің жаман жағымен емес, Апофисті өлтірген ізгі жағымен байланысты болған. Бұл – рим дәуірінде батыс оазистерінде құдай ретінде табынылған Сеттің бір қыры, ол Нефтиспен бірге билеуші ретінде бейнеленген. Нефтис Изидаға қызғанышпен өлтірілген Осиристің дене мүшелерін жинауға және оған аза тұтуға көмектеседі. Нефтис сондай-ақ нәресте Гордың күтушісі және сақшысы болып қызмет етеді. Пирамида мәтіндерінде Изида «ана», ал Нефтис Гордың «емшек сүтімен тамақтандырушы анасы» деп аталады. Нефтис Дельтадағы Бузирис культінің озириялық орталығында билік жүргізген төрт «Бас басшының» бірі ретінде расталды және ол қасиетті Абидос қаласында құрметті орынға ие болған сияқты. Ол жерде оған ешқандай табыну расталмаған, бірақ ол жыл сайынғы рәсімдерде маңызды рөл атқарған, онда екі таңдалған әйел немесе дін қызметкері Изида мен Нефтистің рөлін ойнап, «Изида мен Нефтистің азасы» атты күрделі әнді орындаған. Сол Абидос қаласында Нефтис Изидаға қосылып, Озиреон деп аталатын киелі орында аза тұтқан. Бұл «Изида мен Нефтистің мерекелік әндері» ежелгі египеттің маңызды культ орталықтарында өткен көптеген озириялық рәсімдердің маңызды бөлігі болды. Изида, Нейт және Серкет сияқты мәйіт сақтаушы құдай ретінде Нефтис Хапидің канопалық құмыраларын қорғаушылардың бірі болды. Хорус ұлдарының бірі Хапи бальзамдалған өкпелерді күзеткен. Сондықтан Нефтис «Өмір төсегінің Нефтисі» деген лақап атымен аталады, бұл оның бальзамдау үстеліндегі жаңаруға бағытталғандығын көрсетеді. Мемфис қаласында Нефтис «Балмзалаушы дүкенінің патшайымы» деген атаққа лайық құрметке ие болды және ол жерде шакал басты құдай Анубиспен бірге қамқоршы ретінде танылды. Нефтис мерекелік құдай ретінде де қарастырылды, оның рәсімдері сыраны көп мөлшерде ішуді талап ете алатын. Эдфу, Дендера және Бехбейт қалаларындағы түрлі бедерлерде Нефтис фараоннан сыраны көп мөлшерде алып, оны өзінің сыра құдайы ретінде «фараонның басы ауырмай қуанышқа кенелуі үшін» қайтаратын сияқты бейнеленген. Мысалы, Эдфуда Нефтис – фараонға «ай жарығында жасырылған нәрсені» көруге күш беретін құдай. Бұл Нефтистің қараңғылық немесе шөлдің қауіпті шеттері құдай ретінде қарастыратын жалпы мәтіндік тақырыптарға сай келеді. Нефтис сондай-ақ босанған әйелдерге көмектесетін құдайлардың бірі ретінде де көрінеді. Папирус Весткарда сақталған ежелгі египет мифінде Изида, Нефтис, Мескенет және Хекеттің жасанды бишілер ретінде саяхаттауы, Амон Ре діни қызметкерінің әйеліне атақ пен байлыққа ие болатын ұлдарды дүниеге келтіруге көмектесетіні айтылады. Нефтистің емдеу қабілеттері және оның Изиданың тікелей қарсыласы ретіндегі мәртебесі, оның әпкесі сияқты «қуат сөздерімен» сусындағаны, оның бейнесімен оюланған фаянс амулеттердің көптігі және оның көзге көрінетін түрлі сиқырлы папирустарда болуы арқылы дәлелденеді.

Жаңа патшалық секталары

Рамессид фараондары Сеттің құқықтарына ерекше құрмет көрсетті және 19-шы династияда Сепермеру қаласында, Оксирхинк пен Гераклеопольдің арасында, Файюмның шетінде және қазіргі Дешашех орнына жақын жерде "Рамсес Мериамунының Нефтис үйі" деп аталатын Нефтис ғибадатханасы салынды немесе қайта жаңартылды. Мұнда, Папирус Уилбур салықтық жазбалары мен жер бағалауларында атап көрсеткендей, Нефтис ғибадатханасы Рамсес II-нің жеке құрылысы болды, ол Сеттің қоршауының жанында (немесе ішінде) орналасқан. Нефтис үйі – Папирус Вилбурда Орта Египет аймағының осы бөлігі үшін белгіленген елу жеке, жер иеленуші ғибадатханалардың бірі еді. Нефтис ғибадатханасына қарасты егістік жерлер мен басқа да иеліктер Нефтистің екі пайғамбары (Пенпмер мен Мерибарсе) және бір құдайдың уааб діни қызметкерінің билігінде болды. Сепермерудағы Нефтис ғибадатханасы және оның бөлінген жерлері (бірнеше акр) Сет мекемесінен тәуелсіз басқаруда болды. Нефтис ғибадатханасы өзіндік ерекше, тәуелсіз құрылым болды. Папирус Вилбурға сәйкес, солтүстікке қарай, Файюм аймағына жақын Су қаласында тағы бір "Рамсес Мериамунының Нефтис үйі" болған сияқты. Пундожем қаласында да Нефтис ғибадатханасы болған көрінеді. Болонья папирусында осы қаладағы Сет ғибадатханасының пайғамбары өзіне қатысты артық салық салуға наразылық білдіргені жазылған. Осы мәселені патшаның уәзірі шешсін деп, "Ре Хорахте, Сет және Нефтиске" тілек айтқаннан кейін, пайғамбар (Пра'емхаб есімді) өзінің жұмыс жүктемесіне өкініш білдіреді. Ол өзінің "Сет үйін" басқарып отырғанын атап өтіп, былай дейді: "Мен кемеге де жауаптымын, сондай-ақ басқа ғибадатханалармен бірге Нефтис үйіне де жауаптымын". "Рамсес Мериамунының Нефтисі" ретінде, әйел құдай және оның ғибадатханалары Рамсес II-нің ерекше қолдауында болды. Сепермерудағы Сет және Нефтис ғибадатханаларының іргетастары 1980 жылдары ашылып, анықталды және Нефтис ғибадатханасы Сет қоршауындағы өзін-өзі қамтамасыз ететін ғибадатхана кешені болды. Сепермерудің солтүстігіндегі Гераклеополь қаласында және үлкен қаласында Нефтис құдайына табынушылық болғанына күмән жоқ. Нефтис мүсіні (қазір Луврде сақталуда) ерекше өзгертілген жазумен мақтанады. Базальттан жасалған мүсін бастапқыда Мединет Хабуда фараондық "Сед фестивалі" құлшылықтық мерекесінің бөлігі ретінде орналастырылған, бірақ кейін Гераклеополь және Геришеф ғибадатханасына көшірілді. Культтық мүсіннің жазуы бастапқыда "Анальдар шатырындағы Сед [фестивалі] -ның бастысы Нефтис" (Мединет Хабуда) деп жазылған, бірақ қайта жазылып немесе "Гераклеополь [шатырлары] -ның бастысы Нефтис" деп қайта арналды. 30-шы династияда Гераклеополь қаласында "Нефтис пайғамбары" болғаны расталған.

VII Номның бас құдайы

Нефтида Бенну құсының бірегей қорғаушысы саналды. Бұл рөл оның туған қаласы Гелиополистегі "Бенну үйі" ғибадатханасымен әйгілі болған ерте байланыстан туындаған болуы мүмкін. Осы рөлде Нефтидаға "Нефтида Кхерескет" деген ат берілді, ал Эдфу, Дендера, Фила, Ком Омбо, Эль-Кала, Эсна және басқа да жерлердегі ғибадатхана мәтіндерінің көптеген тұжырымдары Нефтиданың Жоғарғы Египеттің VII Номындағы ең жоғарғы қасиетті құдай ретіндегі кейінгі анықталуын растайды, онда Бенну құсына арналған тағы бір киелі орын болған. Нефтида сондай-ақ Хвт-Сехемдегі (гр. Diospolis Parva) "Систр сарайының" қасиетті құдайы болды, ол VII Номның бас қаласы еді. Ол жерде Нефтида Озиристің қасиетті мүліктерінің, Бенну құсының және жергілікті Хорус/Озирис бейнесінің, Неферхотеп құдайының басты қорғаушысы болды. Нефтида ежелгі Египетте ғибадатхана құдайларының бірігіп табынуының бір бөлігі ретінде кеңінен және көбінесе құлшылық етілді. Сондықтан оның бейнесін құдайлар тобының бір бөлігі ретінде Харга, Келлис, Дейр-эль-Хагар, Коптос, Дендера, Фила, Себеннитос, Бусирис, Шенхур, Эль-Кала, Летополис, Гелиополис, Абидос, Фива, Дакле оазисі және тіпті бүкіл Египеттегі ғибадатханаларда табуға болады. Көп жағдайларда Нефтида Озирис пен Изис, Изис пен Горус, Изис пен Минмен бірге немесе құдайлар төрттігінің бір бөлігі ретінде әдеттегі орнын тапты.