Кіріспе
Қаржылық басқару техникасы
Фермалық немесе салық жинау – қаржылық басқарудың бір тәсілі. Бұл тәсілде өзгермелі кіріс ағынын басқару құқығы заңды шарт арқылы үшінші тарапқа беріледі, ал кіріс ағынының иесі мердігерден белгілі бір кезеңдерде тұрақты төлемдер (жалдау ақысы) алады. Бұл әдіс көбінесе мемлекеттік қаржы саласында қолданылады, онда үкіметтер (жалдау берушілер) салық түсімдерін жинау және ұстап қалу құқығын жеке қаржыгерге (фермерге) береді. Фермерге қазынаға белгілі бір сомада ақша төлеу міндеті жүктеледі (бұл сома кейде "жалдау ақысы" деп аталады, бірақ бұл термин қазіргі заманғы мағынасынан өзгеше). Бұл жағдайда фермалық жүйе ауыл шаруашылығымен тікелей байланысты емес, тек метафоралық тұрғыдан ұқсас.
Этимология
Ферманың екі мүмкін пайда болу тарихы бар.
Классикалық латын тілінен алынған
Кейбір дереккөздер "ферма" сөзін француз тіліндегі ferme нұсқасымен, әсіресе Fermiers Generaux аясында, ортағасырлық латынша firma сөзінен шығарды, яғни "белгілі келісім, шарты", ал одан бұрын классикалық латын тіліндегі firmus, firma, firmum сөздерінен, яғни "берік, мықты, тұрақты, сенімді, қимылсыз, сенімге лайық" мағыналарында. Сөздің қазіргі ауыл шаруашылығы мағынасы да осы түбірден туындайды. Ортағасырлық жер "ұстаушысы" (жердің иесі король болған, ал ол жерді аллодиалдық құқығымен иеленген) феодалдық жер иелену жүйесінде оны келісімшарт бойынша жалға бере алатын (яғни, жалға тастайтын) – бұл жалдама ақысы емес, кіріс әкелетін бірлік ретінде, жұмысшылары мен мал-жануарымен бірге, жалға алушыға, келісімшарт немесе фирма арқылы, кірістің барлығын тұрақты жалдама төлемін алғанға дейін пайдалануға рұқсат етілген. Осылайша, жерден түсетін кіріс құқықтары жалға беруші тарапынан алынған. Бұл ауыл шаруашылығының ең көп таралған түрі болғандықтан, "фермер" сөзі ауыл шаруашылығы жерін жалға алған адамды білдіретін синонимге айналды.
Ежелгі ағылшын тілінен алынған
Басқа деректерге сәйкес, ферма сөзі орта ағылшын тіліндегі ferme ("ферма, жалға алу, табыс; фермерден алынған кіріс; басқарушы, басқару, тамақ, той"), көне ағылшын тіліндегі feorm, farm ("жабдық, азық-түлік, қор, мүлік; жалдамалы немесе қараушыдан патшаға немесе лордқа берілетін жабдық; жалға алу, той, пайда, баспана"), протогерман тіліндегі *firmō, *firχumō ("көріну, күнкөріс"), прото-индоевропалық тіліндегі *perkwu ("өмір, күш, қуат") сөздерінен шыққан. Ол басқа көне ағылшын сөздерімен де байланысты, мысалы, feormehām ("ферма"), feormere ("жабдық беруші, бакалейшік"), feormian ("жабдықтау, күш беру") және feorh ("өмір, рух"). Бұл дереккөздер көне ағылшын сөзінің ортағасырлық латын тіліне firma немесе ferma түрінде қабылданғанын және көне француз тіліндегі ferme "ферма", окситан тіліндегі ferma "ферма" сөздерін пайда еткенін айтады. Алайда, бұл пікірді фирманың классикалық латын тіліндегі firmus сөзінен шыққан деген дереккөздер жоққа шығарады. Сөз "жалға алу, шаруашылық, кіріс көзі, той" сияқты мағыналарды сақтап келген. Ежелгі ағылшын сөзіндегі "жалға алу, белгілі бір төлем" мағынасы, сөздің (осы дереккөздерге сәйкес) латын тіліндегі firmus ("берік, қатайған") және firmitas ("қауіпсіздік, беріктік") сөздерімен ұқсастығы арқасында одан да нығайтылды.
Шаруашылықтың бағасы
Шаруашылықты жалға алған адам оның құнын мұқият бағалағаннан кейін ғана пайда таба алады. Қазіргі қаржы басқару теориясы мұндай есептеулерді ғылыми формулалармен жасайды, бірақ бұрынғы сарапшылар оларды жақсы түсінген болар еді, есептеулерді санақта жасаса да, не құмға белгілер түсірсе де. Жалға алушы төлеуге дайын ең жоғары жалдау ақысын анықтау үшін, өткен жазбалар мен есептерге негізделген, болашаққа әсер ететін жаңа жағдайларды ескере отырып, кіріс ағынының ұзақ мерзімді орташа жылдық жалпы құнын бағалайды. Содан кейін олар тәуекел элементін және ақшаның уақыт құнын ескереді. Тәуекел кіріс ағынын құрайтын кейбір қарыздардың төленбеуі не кешіктірілуі мүмкіндігімен байланысты, бұл кірістің өзгеруіне алып келеді. Нәтижеде шығатын сан – жалға алушы шаруашылық иесіне ұсынатын ең жоғары жалдау мөлшері. Жалға алушының пайдасы – шаруашылықтан алынған табыс пен жалдау төлемдері, басқару, алымдар және жинау шығындары арасындағы айырмашылық. Жалға алушының шеберлігі – қолжетімді жалдау шарттарын келіссөздер арқылы қол жеткізуде, ақша ағынының тәуекелділігін жоғарылатып көрсетуде және берілген қарыздарды білікті қарыз жинаушы және басқарушы ретінде тиімді басқаруда. Олар қарыз төлемдерін күштеп алу мүмкіндігін қамтамасыз етуі керек, соның ішінде заңды шараларға жүгінуді және шаруашылық иесі болып табылатын мемлекеттік орган алдында сотқа шағымдану үшін стандартты төлемдерді жасауды. Жалға алушы – иесінің адамы емес, өзінің мүддесін қорғайтын тұлға.
Рим империясы
Салық жинау – Рим мемлекеті салық жинау жүйесін жеке тұлғаларға немесе топтарға тапсырған ежелгі практика. Бұл тұлғалар немесе топтар белгілі бір аймақ үшін, белгілі бір мерзімге салықты төлеп, содан кейін сол аймақтағы халықтан ақша немесе сатуға жарамды тауарлар жинау арқылы төленген салықты өтеуге тырысатын. Бұл жүйені б.з.д. 123 жылы Гай Гракх негізінен Римнің ішінде салық жинау тиімділігін арттыру мақсатымен енгізді, бірақ ол жүйе тез арада провинцияларға тарады. Рим империясында мемлекетке төлеген салық мөлшеріне сәйкес салық жинаған жеке тұлғалар мен топтар "publicani" деп аталды. Олардың ең танымал өкілі – Исаның шәкірті Матай елші, ол Галилея провинциясының Қапарнаум ауылында "publicanus" болған. Бұл жүйе кеңінен жемқорлыққа ұшырады, және Август пен Диоклетиан оған реформалар жүргізді. Салық жинау тәжірибесі Батыс Еуропада Батыс Рим империясының құлауына себеп болды деп саналады.
Феодалдық Англия
Орта ғасырдағы ағылшын патшалары жиі "фиф-ферма" түрінде, яғни феодалдық иелену нысаны бойынша сыйлықтар жасаған. Мысалы, король Уильям II (1087–1100) Торни аббаттығына жүз сотты фиф-фермада ұстауға рұқсат берген келесі жарлық:
Уильям, ағылшын королі, Хантингдонширдегі барлық шерифтер мен барондарға сәлем. Норманкросс жүзін Торни аббаты мен монахтарына жылдық 100 шиллингтік жалдама ақысымен фиф-фермада ұстауға рұқсат бергенімді біліңдер. Оларға осы ақшаны Хантингдондағы шерифіме төлеуді бұйырамын. Мен өз қызметкерлеріме оларға зиян келтіруге немесе оларды қорлауға тыйым салам.
Ортағасырлық Мысыр
Мысырдың бас раввині Сар Шалом бен Мұса салық жинаумен айыпталды, бұл Маймонидтің оны діннен қууына себеп болды.
Осман империясы
Илтизам – мұраға берілмейтін салық жинау жүйесі және ол Сұлтан Мехмет II кезінде құрылған. Алайда, 18-ғасырға қарай жағдай өзгерді, және өмір бойына берілген иеліктердің (маликан) иелері өздерінің жер иеленуші тобын қалыптастырды. Бұл жүйе 1856 жылы Танзимат реформалары барысында ресми түрде жойылды.
Басқа қолданыстар
Римдіктерден басқа тарихи мысалдарға Птолемейлер, Селжуктар, Мамлюктар, Османдықтар, Людовик XVI-ға дейінгі француз мемлекеті (Ferme générale қараңыз), 1862 жылға дейінгі Ресей және ХХ ғасырдан бұрын Голландиялық Шығыс Үндістан (Pacht қараңыз) салық жинау әдістері жатады. Көптеген жағдайларда, мысалы, Аббасидтердегі Икта тәжірибесінде, осы құқықтарды билік органы, мысалы халифа, көрсетілген немесе уәде етілген қызметтер үшін берген. Византиялық проноя жүйесінде осыған ұқсас құқықтар көбінесе тәжден сатып алынды. Мұндай келісімдер кейбір жағынан феодалдық жүйеге ұқсас болғанымен, маңызды айырмашылықтар бар, соның ішінде мемлекеттік биліктің сақталуы және, кем дегенде проноя жағдайында, берілген құқықтың мерзімдік шектеулері болды. Көптеген жағдайларда, аталғандардың ішінде, салық құқықтары феодалдық иеліктерден айырмашылығы, берілмейтін немесе бөлінбейтін. Кейде, Мигель де Сервантес сияқты, салық жинаушы мемлекеттік қызметкер болып, жалақы алып, жиналған ақшаның бәрі мемлекетке түскен.
Артықшылықтар
Салық жинау шарты – үлкен аумақта салық жинау бюрократиясының қажеттілігін жойған, немесе мұндай бюрократияның жұмыс істемейтін немесе сақтау мүмкін болмайтын кезеңдерде салықтарды жинау тәсілін ұсынғандықтан, экономикалық даму тарихындағы маңызды қадам болды. Римдік үлгідегі салық жинау жүйелері Птолемейлік Египетте, түрлі ортағасырлық Батыс Еуропа елдерінде, Осман және Моғол империяларында, сондай-ақ Цин династиясының Қытайында қолданылды. Мемлекеттер салық жинау шарты арқылы түскен кірістердің есебінен нығайған сайын, бұл практика орталықтандырылған салық жинау жүйелерінің пайдасына тоқтатылды. Бұл, салық жинау жүйелерінің мемлекеттік аппараттан тыс бай адамдарға, топтарға және құпия қоғамдарға тәуелді болуымен байланысты болды.
Кемшіліктер
Салық жинау жүйесінің басты кемшілігі – мемлекеттің салық түсімінің ұзақ мерзімді көзін іздеуі мен салық жинаушылардың инвестицияларынан қысқа мерзімде пайда табуға ұмтылуы арасындағы қайшылық. Осының салдарынан салық жинаушылар көбінесе салық төлеушілерді түрлі тәсілдермен зәбірлейді, оларды стратегиялық, ұзақ мерзімді жобалардан қысқа мерзімді табысқа бағыттайды. Тауарлық айырбас жүйесінде салық жинаушылар көбінесе тауар түріндегі салықтарды арзан бағалайды, ал тауарды қайта сату арқылы қосымша табыс көзін құрайды. Мұндай теріс әрекеттер саудагердің бизнесіне қайта инвестиция салу мүмкіндігін шектеп, ұзақ мерзімді перспективада салық түсімін азайтады, соның салдарынан экономикалық өсімді тежейді.
Үндістан субконтиненті
Бангладеш пен Үндістанда көпірлер мен жолдардағы төлемдер, сондай-ақ көлдер мен ормандар сияқты мемлекеттік мүліктерден түсетін қаражат көбінесе жеке тұлғаларға немесе компанияларға жалға беріледі.
Америка Құрама Штаттары
2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін Чикаго қаласына қаржы керек болды және қаладағы барлық 36 000 [4] тұрақ орындары 75 жылға 1,15 миллиард долларға Chicago Parking Meters атты компанияға сату туралы келісім жасалды.
Жекешелендірілген салық жинау
Салық шаруашылығы – қазіргі заманғы жекешелендірілген салық жинаумен бірдей емес, онда жеке тұлғалар немесе компаниялар салықтарды жинап, мемлекетке комиссия немесе төлем алу үшін тапсырады, салық төлеуші төлемеген жағдайда ешқандай тәуекел көтермейді. Салық шаруашылығы – бұл тәуекелдік кәсіп, яғни шаруашылықты жалға алған адам төленбеген қарыздың толық жауапкершілігін мойнына алады. Бұған қоса, жалға алу шарты бойынша жалға алушыдан жалға ақысын мерзімінен бұрын төлеу талап етілуі мүмкін, ол кіріс ағыны жинала бастағанға дейін өз қаражатынан қаржыландырылуы керек.
Факторинг
Ұлыбританияда 2010 жылдың шілдесінен бастап HMRC-нің "төмен құнды қарыздар" бойынша салық жинаудың бір бөлігі қарыз өндіру агенттіктеріне жүктелді. Алайда, қарыз өндіру агенттіктері, мысалы, шот-факторлар сияқты, кіріс ағынының нақты өндірушілері емес, себебі олар төлемді қайтарусыз қалдыру тәуекелін мойындамайды. Керісінше, олар болашақ түсімдерді күтіп несие береді, және мұндай несиелер әрқашан қайтарылады, ал кепілдік ретінде табыс ағынының өзі қолданылады.
Қарапайым коммутация
1999 жылы Бангладештің Ұлттық кіріс басқармасы (NBR) темекі өндіруші компаниялармен ай сайын төленетін қосылған құн салығының (ҚҚС) ең төменгі сомасын келісті. ҚҚС – бұл адвалорлық салық, яғни кірісі өзгеріп отыратын салық болғанымен, осылай келісілді. Ұлттық кіріс басқармасы бұл қадамға өздігінен есептеу жүйесінде темекі өндірісі мен сатылымын бақылау қиындық тудырғандықтан барып келді. Темекі өндіруші компаниялар Ұлттық кіріс басқармасы белгілеген ең төменгі соманы төлесе, физикалық бақылаудан бас тартатыны туралы келісімге келді. Ұлттық кіріс басқармасы бақылаудың жоғары шығындарын болдырмау және табысты сенімді түрде арттыру мақсатында осы қаржылық басқару тәсілін қолданды.