Римдік жыршы Марциал: Испаниядан шыққан сатирик ақын

Кіріспе

1-ғасырдағы Латын ақыны, Испанияда туған

Марк Валерий Марциал (ағылшын тілінде Мартиал '/m/ɑr/ʃ/əl/; 38-41 жылдар аралығында дүниеге келген – 102-104 жылдар аралығында қайтыс болған) – Испанияда (қазіргі Испания) туған римдік ақын. Ол 86-103 жылдары Римде жарық көрген, Домициан, Нерва және Траян императорларының тұсында жазылған 12 кітабымен әйгілі. Оның өлеңдерінде қалалық өмір мен таныстарының артық әрекеттері сатиралық түрде бейнеленген, ал өзінің провинциядағы балалық шағын романтикалық тұрғысынан көрсетеді. Марциал барлығы 1561 эпиграмма жазған, оның 1235-і элегиялық жұптар түрінде. Марциал – ең ұлы латын эпиграммашысы деп есептеледі және қазіргі эпиграмманың авторы саналады.

Ерте өмір

Оның тегі мен ерте өмірі туралы білімдері негізінен оның еңбектерінен алынады, олар олар сілтеме жасайтын белгілі оқиғаларға қарай белгілі бір дәрежеде мерзімделген. 95 және 98 жылдар аралығында жазылған Эпиграммалар кітабының X бөлімінде ол 57 жасқа толуын тойлағанын айтады; демек, ол б.з. 38, 39, 40 немесе 41 жылдың наурыз айында дүниеге келген (x. 24, 1), Калигула немесе Клавдий тұсында. Оның туған жері Испанияның Тарраконесс аймағындағы Аугуста Бильбилис (қазіргі Калатайуд) қаласы болды. Оның ата-анасы Фронто мен Флакилла жастық шағында қайтыс болған сияқты. Оның аты ол римдік азамат ретінде дүниеге келгенін көрсетеді, бірақ ол өзін «кельттер мен ибериялықтардан тараған және Таг өзенінің жергілікті тұрғыны» деп сипаттайды; және өзінің еркек келбетін әйелдік грекке қарсы қойып, «оның қатаң испандық шашына» (x. 65, 7) ерекше назар салады. Оның үйі, әрине, қарапайым жайлылық пен молшылыққа толы болған, ол ауылда аң аулау мен балық аулауға мүмкіндік берген, оны ол жиі зор қуанышпен еске алатын, ал қалаға жақын болғандықтан көптеген серіктерімен араласуға мүмкіндік берген, олардың кейбіреулерімен ол 34 жылдық үзілістен кейін қайта кездесуді асыға күтеді (x. 104). Осы ескі үйдің және басқа да орындардың естеліктері, оның өлеңдеріне енгізуге ұнайтын дөрекі аттар мен жергілікті байланыстар оның ерте өмірінің қарапайым қуаныштарын растайды және оның рухын Римдегі жоғары қоғамның тоқыраған күнделікті өмірінде серпіліспен сақтаған факторлардың бірі болды. Ол Испанияда білім алған, бұл 1-ші ғасырда бірнеше көрнекті латын жазушыларын шығарған Рим империясының бір бөлігі болды, соның ішінде Үлкен Сенека мен Кіші Сенека, Лукан және Квинтилиан, сондай-ақ Марциалдың замандастары Лициниан Билбилис, Дециан Эмерита және Каний Гадский. Марциал өзін Катулл, Педо және Марс мектебінің шәкірті деп жариялайды. Эпиграмма оның сөз өнеріндегі теңдесіз шеберлігімен қалыптасқан формасын қазірге дейін сақтап келеді.

Римдегі өмір

Марсиалдың Испаниядан Римге көшіп келуіне, яғни білімін аяқтауына, оның отандастарының табысы себеп болған болуы мүмкін. Бұл оқиға 64 жылы болды. Оның алғашқы меценаттары ретінде кіші Сенека мен Лукан болған болуы мүмкін, бірақ бұл нақты белгісіз. Римге келгеннен кейінгі алғашқы жиырма жыл ішінде оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол жасөспірімдерге арналған кейбір өлеңдерін жариялады, бірақ кейінірек олар туралы көп ойланбады (I. 113). Оның таланты тәжірибемен және оның тақырыбы мен шабыты болған әлеуметтік өмір туралы біліммен жетілді; оның ең жақсы эпиграммаларының көбі соңғы жылдары жазылған. Достарының, соның ішінде Квинтилианның да қарсылығына берген көптеген жауаптарынан оның адвокаттық практикамен айналысуға шақырылғанын, бірақ ол өзінің богемиялық, кейбіреулердің пікірінше, жалкоо өмір салтын артық көргенін түсінуге болады. Ол көптеген ықпалды достар мен меценаттар тапты және Тит пен Домицианның құрметіне ие болды. Олардан ол түрлі жеңілдіктер алды, соның ішінде оған эквестрлік шен берген семестрис трибунатусы. Алайда Марсиал Домицианнан одан да маңызды артықшылықтар сұрағанда сәтсіз болды, бірақ ол онымен кешкі асқа шақырылғанын және оның атынан көптеген адамдарға азаматтық алу құқығын алғанын еске алады. Оның ең ерте сақталған еңбегі, "Liber spectaculorum" деп аталатын кітабы, Тит тұсында Колизейдің ашылуында жарық көрді. Ол оның театрларда көрсеткен қойылымдарына қатысты, бірақ қазіргі кітап Домицианның бірінші жылында, яғни 81 жылы жарық көрді. Императордың құрметі оған императорлық сарайдың ең жаман тұлғаларының ықыласын сыйлады, олардың арасында атақты Криспин және, мүмкін, Ювеналды жер аударылғаны үшін кінәлі деп есептелетін Париж болды, оның ескерткіші үшін Марсиал кейіннен мақтаулы эпитафия жазды. Редакторлар XIII және XIV деп нөмірлеген, Ксения және Апофорета деп аталатын екі кітап, әрқайсысы екі жолдан тұратын сыйлықтарға арналған жазулармен, 84 жылы Сатурналияда жарық көрді. 86 жылы ол өзінің атын шығарған он екі кітаптың алғашқы екеуін жариялады. Сол кезден бастап 98 жылы Испанияға оралғанға дейін ол жыл сайын бір томдық кітап шығарды. Алғашқы тоғыз кітап және X кітаптың бірінші басылымы Домициан тұсында жарық көрді; XI кітап 96 жылдың соңында, Нерва патшалық құрғаннан кейін пайда болды. 98 жылы, яғни Траян Римге кірген кезде, X кітабының қайта өңделген басылымы жарық көрді. Соңғы кітабы үш жыл бойы Испанияда болмағаннан кейін, 102 немесе 103 жылы өлімінен аз уақыт бұрын жазылған. Осы он екі кітап Марсиалдың 45 пен 60 жас аралығындағы өмірін бізге көрсетеді. Оның тұрақты мекені отыз бес жыл бойы Римнің қайнаған өмірі болды. Ол алғашқыда үш қабатты баспалдақпен қоныстанды, ал оның "шатыр бөлмесі" Агриппаның портикасының алдындағы лавр ағаштарына қарады. Оның Номентум маңындағы Сабиндер аймағында шағын вилласы мен өнімсіз фермасы болды, оған ол кейде індеттен, қаладағы бұрлар мен шулардан тығылып тұратын (II. 38, XII. 57). Кейінгі жылдары ол Кириналда, Киринус ғибадатханасының жанында шағын үйі болды. Үшінші кітабы шыққан кезде ол Римнің ірі тұлғаларына пайдасыз қызмет етуден шаршап, қысқа уақытқа Цизальпин Галлиясына кетіп қалды. Бір кездері ол өзі барған жаңа көріністердің сұлулығын сезінген сияқты, ал кейінгі бір кітапта (IV. 25) ол Аквилея мен Тимавус маңындағы жерге кетуді жоспарлап отырды. Бірақ Рим мен римдік қоғамның оған әсері тым зор болды; тіпті Корнели форумы мен Эмилиан жолынан жіберілген эпиграммалар Рим форумынан, Римнің көшелерінен, моншаларынан, портикаларынан, жезөкшелер үйлерінен, базарлық дүкендерінен, қоғамдық үйлерінен және клубтарынан гөрі, олар даталанған жерлерге көбірек сілтеме жасайды. Римнен соңғы кетуіне оның әлеуметтік жағдайынан туындаған ауыртпалықтан шаршауы себеп болды, және, әрине, мегаполисте өмір сүрудің қарапайым шығындарын өтеу қиындықтары (X. 96); ол өзінің жастық шағындағы таныс көріністерге қайта оралуды күтеді. Ювеналға арналған белгілі эпиграмма (XII. I 8) бір уақыт бойы оның идеалы бақытты түрде жүзеге асырылғанын көрсетеді; бірақ XII кітапқа қосымша жазылған прозалық хаттың дәлелі оның Римнің әдеби және әлеуметтік ләззатынан ұзақ уақыт бойы бақытты өмір сүре алмайтынын көрсетеді. Оның жер аударылуындағы жалғыз жұбаныш Марселла деген әйел болды, ол туралы ол өзінің меценаты ретінде платоникалық түрде жазады. Оның әйелі немесе сүйіктісі емес, әрқашан меценатқа мұқтаж болған сияқты. Римде өмір сүрген кезінде ол ешқашан нақты тәуелсіздікке қол жеткізе алмаса да, сол кездегі көптеген жазушыларды білген көрінеді. Лукан мен Квинтилианнан басқа, ол Силий Италик, Ювенал және Кіші Плинийді достарының қатарына қосты. Екі автордың бір уақытта жазып, ортақ достары болғанына қарамастан, Марсиал мен Стаций бір-бірі туралы көбінесе үнсіздік сақтайды, бұл өзара ұнамаушылықпен түсіндірілуі мүмкін. Марсиал көптеген жерлерде Стацийдің абыройын арттырған жасанды эпикалық өнерге ашық наразылық білдіреді; және мүмкін, Тебаид пен Сильваның құрметті авторы богемиялық эпиграммашының өміріне немесе туындыларына аз ғана қызығушылық танытқан болар.

The success of his countrymen may have been what motivated Martial to move to Rome, from Hispania, once he had completed his education. This move occurred in AD 64. Seneca the Younger and Lucan may have served as his first patrons, but this is not known for sure. Not much is known of the details of his life for the first twenty years or so after he came to Rome. He published some juvenile poems of which he thought very little in his later years, and he chuckles at a foolish bookseller who would not allow them to die a natural death (I. 113). His faculty ripened with experience and with the knowledge of that social life which was both his theme and his inspiration; many of his best epigrams are among those written in his last years. From many answers which he makes to the remonstrances of friends—among others to those of Quintilian—it may be inferred that he was urged to practice at the bar, but that he preferred his own lazy, some would say Bohemian kind of life. He made many influential friends and patrons and secured the favor of both Titus and Domitian. From them he obtained various privileges, among others the semestris tribunatus, which conferred on him equestrian rank. Martial failed, however, in his application to Domitian for more substantial advantages, although he commemorates the glory of having been invited to dinner by him, and also the fact that he procured the privilege of citizenship for many persons on whose behalf he appealed to him. The earliest of his extant works, known as Liber spectaculorum, was first published at the opening of the Colosseum in the reign of Titus. It relates to the theatrical performances given by him, but the book as it now stands was published about the first year of Domitian, i. e. about the year 81. The favour of the emperor procured him the countenance of some of the worst creatures at the imperial court—among them of the notorious Crispinus, and probably of Paris, the supposed author of Juvenal's exile, for whose monument Martial afterwards wrote a eulogistic epitaph. The two books, numbered by editors XIII and XIV, known by the names of Xenia and Apophoreta—inscriptions in two lines each for presents—were published at the Saturnalia of 84. In 86 he produced the first two of the twelve books on which his reputation rests. From that time till his return to Hispania in 98 he published a volume almost every year. The first nine books and the first edition of Book X appeared in the reign of Domitian; Book XI. appeared at the end of 96, shortly after the accession of Nerva. A revised edition of book X, that which we now possess, appeared in 98, about the time of Trajan's entrance into Rome. The last book was written after three years' absence in Hispania, shortly before his death about the year 102 or 103. These twelve books bring Martial's ordinary mode of life between the age of forty five and sixty before us. His regular home for thirty five years was the bustle of metropolitan Rome. He lived at first up three flights of stairs, and his "garret" overlooked the laurels in front of the portico of Agrippa. He had a small villa and unproductive farm near Nomentum, in the Sabine territory, to which he occasionally retired from the pestilence, boors and noises of the city (ii. 38, xii. 57). In his later years he had also a small house on the Quirinal, near the temple of Quirinus. At the time when his third book was brought out he had retired for a short time to Cisalpine Gaul, in weariness, as he tells us, of his unprofitable attendance on the bigwigs of Rome. For a time he seems to have felt the charm of the new scenes which he visited, and in a later book (iv. 25) he contemplates the prospect of retiring to the neighbourhood of Aquileia and the Timavus. But the spell exercised over him by Rome and Roman society was too great; even the epigrams sent from Forum Corneli and the Aemilian Way ring much more of the Roman forum, and of the streets, baths, porticos, brothels, market stalls, public houses, and clubs of Rome, than of the places from which they are dated. His final departure from Rome was motivated by a weariness of the burdens imposed on him by his social position, and apparently the difficulties of meeting the ordinary expenses of living in the metropolis (x. 96); and he looks forward to a return to the scenes familiar to his youth. The well known epigram addressed to Juvenal (xii. I 8) shows that for a time his ideal was happily realized; but the evidence of the prose epistle prefixed to Book XII proves and that he could not live happily away from the literary and social pleasures of Rome for long. The one consolation of his exile was a lady, Marcella, of whom he writes rather platonically as if she were his patroness—and it seems to have been a necessity of his life to always have a patron or patroness—rather than his wife or mistress. During his life at Rome, although he never rose to a position of real independence, he seems to have known many writers of the time. In addition to Lucan and Quintilian, he numbered among his friends Silius Italicus, Juvenal and Pliny the Younger. Despite the two authors writing at the same time and having common friends, Martial and Statius are largely silent about one another, which may be explained by mutual dislike. Martial in many places shows an undisguised contempt for the artificial kind of epic on which Statius's reputation chiefly rests; and it is possible that the respectable author of the Thebaid and the Silvae felt little admiration for the life or the works of the bohemian epigrammatist.

Марсиал және оның қамқоршылары

Марсиал бай достары мен қамқоршыларынан ақшалай сыйлықтарға, кешкі асына, тіпті киіміне де тәуелді болды, бірақ клиент пен қамқоршы арасындағы қарым-қатынас римдіктердің ең жақсы дәстүрлерінде құрметті деп есептелді. Вергилий мен Горацийге Август пен Мейценадан алған жақсылықтары үшін немесе өлеңдерінде оған жауап ретінде көрсеткендері үшін ешқандай кінә тағылмады. Дегенмен, Август пен Домициан арасындағы уақытта бұл ежелгі құрметті қарым-қатынас күрт өзгерді. Жақсы әулеттен шыққан, білімді, тіпті жоғары лауазымды адамдар (Юв. I. 117) жәрдемақы (sportula) алуға көшті. Марсиал "жоғары тұрған адамға" құрмет көрсетудегі жалпы үрдіске ерумен ғана айналысты және бұл әдеттен барынша пайдаланды. Бұрын ол қамқоршыларын Байе немесе Тибурдағы виллаларына сүйреп апарып, таңғы қабылдауларына қатысқан. Кейін ол Номентумға жақын орналасқан шағын шаруа үйіне көшіп, алғашқы сапарларында өкілі ретінде өлең немесе өлеңдер жинағын жіберді.

Марсиалдың мінезі

Жас Плиний оның өлімі туралы естігеннен кейін оған арнаған қысқаша құрметте "Оның жазбаларында ақыл-ой мен өткірлік қатар, жақсы мінез де болды" деп жазды. Марциал сатирасында жеке тұлғаларды сынаудан аулақ екенін айтады, ал құрмет пен адалдық (fides and simplicitas) оның достарында ең бағалайтын қасиеттер болған сияқты. Кейбіреулер оның бірінші ғасырдағы Римнің жаман императорларының біріне жасаған құлшынып мақтауын ұнатпады. Осы императорларды Марциал өлімдерінен кейін бірден сынады (xii. 6). Дегенмен, ол екіжүзділікті түрлі формада жек көргендей, сондай-ақ, әдепсіздікке, педантизмге немесе кез келген түрдегі мақтанға бой алдырмаған сияқты. Оның көптеген эпиграммалары әйелдерге деген цинизмді сенімсіздікті көрсетеді, бірақ басқалары оның мәдениетті және әдепті әйелдерді құрметтей білетінін дәлелдейді. Римдегі өмірі оған отбасылық ізгілік туралы тәжірибе бермеді, бірақ оның эпиграммалары Ювенальдің сатиралары арқылы қазіргі оқырмандарға таныс болған дәуірде де ізгілік бақыттың ең таза көзі ретінде танылғанын көрсетеді. Бірақ Марциалдың ең жұмсақ жарасымы – балаларға және оның қараулындағы адамдарға деген сүйіспеншілігі болды.

Қабылдау

Марсиалдың еңбектері Ренессанс дәуірінде жарық көрген кезде жоғары бағаланды, сол дәуірдің жазушылары оларды өз заманының қалалық кемшіліктерін көре білушіліктерімен сабақтас деп санады. Ақынның ықпалы Ювенал, кейінгі классикалық әдебиет, Каролинг қайта жаңғыруы, Франция мен Италиядағы Ренессанс, Siglo de Oro, сондай-ақ алғашқы жаңа заманғы ағылшын және неміс поэзиясында байқалады, бірақ Романтизм қозғалысының өркендеуімен оның шығармалары сәннен шықты. XXI ғасырда Марсиалдың туындыларына ғылыми қызығушылық қайтадан артып келеді.