Кіріспе

Бура – Оңтүстік Австралияның солтүстігіндегі мал шаруашылығы орталығы және тарихи туристік қала. Ол Клэр аңғарының шығысында, Солтүстік Лофти тауларының бөлігі – Балдалы таулар жотасында және Бура өзені бойында орналасқан. Қала 1851 жылға қарай "Бура" деп аталған (компаниялық, жеке және мемлекеттік меншіктегі) қалашықтар жиынтығынан тұратын, бір компанияның кеншілер қалашығы ретінде пайда болды. Бура кен орындары 15 жыл бойы Оңтүстік Австралияның 89% және әлемнің 5% мысын қамтамасыз етті. Бұл елді мекен (Капунда кен орындарымен бірге) Оңтүстік Австралияның жаңа колониясының экономикасын құтқаруға көмектескен деп есептеледі. Бура Бура мыс кені 1848 жылы, 1845 жылы ашылған мыс кенін өндіру үшін құрылды. Кеншілер мен қала тұрғындары негізінен Корнуолл, Уэльс, Шотландия және Германиядан Бураға көшіп келді. Кен алғаш рет 1877 жылы жабылып, 20 ғасырдың басында қысқа мерзімге қайта ашылды және 1970 жылдан 1981 жылға дейін соңғы рет жұмыс істеді. Кен орындарының тозуына байланысты халық саны күрт азайды, ал қалалар келесі 100 жыл бойы мал және ауыл шаруашылығымен айналысты. Бүгінде қала айналасындағы шаруа қожалықтарының орталығы болып табылады және Австралиядағы Виктория дәуірінің ең жақсы сақталған қалаларының бірі ретінде тарихи туристік орталыққа айналды. Австралиядағы мәдени мұраны басқарудың ең жақсы тәжірибесін көрсететін Бура хартасы 1979 жылы Австралия ICOMOS (Ескерткіштер мен орындар жөніндегі халықаралық кеңес) өткізген конференцияда қабылданды.

Геология және география

Бура Куринганың жүзінде, Гойдер сызығының ішінде, Бура, Балдина және Гум арналарының жанында бірнеше шақырым жерде орналасқан. Оңтүстік Австралияның қоңыржай шөптекті даласында жатыр. Мыс кенінің басты бөлігі бұзылған доломит тастардағы екі геологиялық жарылым арасында қалыптасқан. Кен денесінің ені 70 метрге дейін жетеді және негізінен жасыл малахит пен көк азурит тамырлары мен түйіндерінен тұрады. Малахит пен азурит мыс сульфидтерінен "екіншілік толықтану" процесі арқылы пайда болған. Бұл процесс миллиондаған жылдарға созылып, Бура маңындағы соңғы вулканизм кезеңінде, шамамен 300-400 миллион жыл бұрын пайда болған төмен сапалы мыс сульфид кенін өзгертіп келген.

Этимология

Қазіргі Бурра қаласының атауы уақыт өте келе өзгеріп келген. Бура-Бура мыс кеніші қаладан өтетін Бура-Бура өзенінің атымен аталған. Кем дегенде 1851 жылдан бастап, кенішке жақын орналасқан елді мекендер жиынтығы "Бурра" деп атала бастады. Бурра қаласы 1940 жылы Оңтүстік Австралия үкіметінің газетінде жарияланған хабарлама бойынша, Редруд, Абердин, Нью-Абердин, Хэмптон, Копперхаус, Куринга, Ллюхвр және Лоствитиел елді мекендерінің бірігуімен ресми түрде құрылды. Бура-Бура атауының көптеген түбірлері бар деп есептеледі. 1843 жылдың шілдесінде, бұл жер Манурадан Уильям Питердің қой шаруашылығына қарасты аумақ болған кезде, ол Бэрроу Крик деп белгілі болған. Бұл анық (бірақ дұрыс емес жазылған) Нгаджури халқымен байланысқа қарамастан, кейінірек пайда болған теория, атаудың хиндустани тілінен "үлкен-үлкен" деген мағынаны білдіретін сөзден шыққандығын жиі айтады, оны тағы бір ерте шаруа, Джеймс Стейннің жұмысындағы үнді шебушілері өзенді атау үшін қолданған. Атау Стейннің туған жері Шотландиядан немесе бірнеше абориген тілдерінен де шыққан болуы мүмкін. 1851 жылы Корнуолл мен Батыс Девон кен өндіру ландшафтындағы Девонда "Ағылшын Бура Бурасы" табылған; бұл, мүмкін, кездейсоқ болса да, Девондағы Бурратор және Корнуоллдағы Бурратон сияқты бірнеше ежелгі жер аттарының жанында орналасқан; сонымен қатар атаудың басқа да болуы мүмкін түбірлері бар. Теннессиде Бура-Бура кеніші орналасқан, ол австралиялық кеніштің құрметіне аталған.

Бастапқы тұрғындары

Бурра аймағының түпкі тұрғындары – Нгаджурри аборигендері болды, олардың еуропалықтармен алғашқы байланысы 1839 жылы тіркелді. Бұл аймаққа алғашқы еуропалық фермер Уильям Питер келді, оның бас станциясы Манораның жанындағы Гам-Крик болды. 1840 жылдардан бастап Нгаджурри жерінің көп бөлігін мал өсірушілер пайдаланды, және қақтығыстар болғанымен, Нгаджурри халқы, әсіресе 1850 жылдардағы алтын асыру кезеңінде аймақ бос қалғаннан кейін, қойшылар мен жүнді тазалаушылар ретінде жұмыс істеді. Олардың саны еуропалық аурулардың таралуынан күрт азайды және 1878 жылға қарай толықтай жойылып кеткені хабарланды. Сол сияқты, көршілес шаруашылықтағы қойшы Томас Пикетт та қосымша кен орынын тапты. Осы жаңалық Аделаида газеттерінде 21 маусымда жарияланды, ал жақын арада бұл жерге «Жетіспейтін кен орны» деген ат берілді. Губернатор Джордж Грей жер беру ережелерін өзгертіп, Куринга жүзін тіктөртбұрыш етіп, екі мыс кенінің орналасқан жерін қарама-қарсы шеттерге орналастырды. Жердің құны 20 000 фунт стерлинг болғандықтан, ол екіге бөлінді, әр бөлігі әртүрлі топқа сатылды және бөлу лотерея арқылы шешілді. Зерттелген аймақ «Бура Крик» арнайы зерттеуі деп аталды. Ол екі шаршыға бөлінген, әр қабырғасы 4 миль. Бай капиталистер тобы («nobs» деп белгілі) бөлістің оңтүстік жартысын, ал дүкен иелері, саудагерлер және SAMA (жинап алғанда «snobs» деп белгілі) тобы солтүстік жартысын сатып алды. «Snobs» тобы солтүстік бөлігінде «Бура-Бура» кенін, ал «nobs» тобы оңтүстік бөлігінде «Принцесса Роял» кенін құрды. 1846 жылы бөлістің солтүстігіндегі жер Шотландиялық-Австралиялық Инвестициялық Компанияға 5 550 фунт стерлингке сатылды, онда олар Бон Акорд кенін ашты. Кен қазу 1845 жылдың 29 қыркүйегінде Burra Burra мыс кеніне алғашқы ұңғын жару арқылы басталды, ал 1846 жылдың ортасына қарай Bon Accord Mining Company да жұмысын бастады.

Бура Бура немесе "құрт шахтасы"

1860 жылға дейін ол Австралиядағы ең ірі металл кеніші болды. Кен орнының Аделаидадағы жұмыстарын 1890 жылдарға дейін SAMA хатшысы Генри Айерс басқарды. Генри Роуч 1847 жылдан 1867 жылға дейін күнделікті жұмыстарға жауапты бас капитан болды. Инвесторлар барлығы 12 320 фунт стерлинг инвестициялады, оның 10 000 фунт стерлингі жерді сатып алуға жұмсалды. Алғашқы дивиденд 1847 жылдың 24 маусымында төленді, ал 1847 жылдың 1 желтоқсанына дейін кен орны 49 280 фунт стерлинг көлемінде дивидендтер төледі. Кен орнының 32 жылдық тарихында 100-ден аз акционер 826 586 фунт стерлинг көлемінде дивиденд алды. 1877 жылы кен жабылып, кен аумағы 1902 жылы сатылды, ал SAMA-ның Корингадағы соңғы мүлігі 1914 жылы сатылды, содан кейін барлық кен дивидендтері тоқтатылды. 1916 жылдың 5 мамырында соңғы дивиденд төленді және SAMA таратылып, жабылды. Мыстың көп бөлігі Үндістанға сатылды, себебі 19 ғасырдың ортасында ол әлемдік мыс өндірісінің үштен бірін құрады. Оңтүстік Австралияда металлургия өнеркәсібі болмағандықтан, мыс кені бастапқыда Корнуоллға тасымалданды. Компания 1848 жылы орнатылғанда Австралиядағы алғашқысы болған Корнуолл сәулелі машинасының қозғалтқышын сатып алды. Кен орнының экономикалық тұрғыдан тиімсіздігіне байланысты 1868 жылы кенді ашық әдіспен өндіру туралы шешім қабылданды. Жер астындағы кен қазу тоқтатылды, тереңдігі 183 метрге (600 фут) жеткеннен кейін, ал 1870 жылдан бастап ашық әдіспен кен қазу жұмыстары басталды. Бірақ кен орнының қалған өмірінде шағын жер асты жұмыстары қымбат ашық әдіспен салыстырғанда көбірек кен өндірді. Кен орнының тарихында Генри Айерс акционерлердің пайдасын қызғанышпен сақтады, жалақы мен шығындарды қатаң бақылады. 1846 жылдың қазан айында бұл тас қалаушылар мен кірпішшілердің алғашқы ереуіліне әкелді, компания күніне 8 шиллингтен артық төлеуден бас тартты. Мыс бағасының төмендеуі (1845 жылы тоннасына 91 фунт стерлингтен 1848 жылы 87 фунт стерлингке дейін) компания жалақыны үнемі төмендетуге тырысты. 1847 жылдың тамызында компания Томас Бёррді бас менеджер болып тағайындады, ол Оңтүстік Австралияның бас геодезисінің орынбасары лауазымынан кетті, бірақ 1848 жылдың қыркүйегінде наразы директорлар оны жұмыстан босатты. 1848 жылға қарай жалақы ең төменгі деңгейге жетті, бұл Бурра кеншілерінің ереуіліне әкелді, ол Оңтүстік Австралиядағы алғашқы өндірістік ереуіл және Австралиядағы маңызды жұмысшылар ереуілі болды. Ереуіл бірнеше рет болды, ал кеншілер 1849 жылдың қаңтарына дейін толыққанды жұмысқа оралған жоқ. 1848 жылдың сәуірінде шахтада 567 адам жұмыс істеді және Куринга қалашығында 1500 адамды қамтамасыз етті. Шахтадағы жұмыс 1859 жылы 1208 адамға жетті, ал 1877 жылы шахта жабылып қалғанға дейін үнемі төмендеді. 1877 жылдың қарашасында қалған пайдалы жабдықтар мен материалдардың көп бөлігі сатылды және SAMA-ның кен қазуы тоқтатылды. Кен қазу қызметі 1846 жылдан 1849 жылға дейін жалғасты, 1858 жылы қайта басталды және төрт жылдан кейін жаңа кен ошағы табылмай тоқтатылды. Кен орнының көптеген ғимараттары сақталған және Оңтүстік Австралияның Ұлттық қоры оларды мұражай ретінде сақтап қалды.

Princess Royal шахтасы

Принцесса Корольдік шахта ешқашан табысты болмады, ал 1859 жылы маусымда Принцесса Корольдік кен компаниясы қызметін тоқтатты. Өмірлік қысқа кезеңінде шахтадан 6 500 фунт стерлингке бағаланған мыс өндірілді. Шахта және оны қоршаған мал өсіруге арналған жерлер 1860 жылғы 24 сәуірде аукционға сатылды.

Пасторальдық қызмет

1843 жылдан бастап Бураның төңірегінде мал өсіру кең таралды, Джеймс Стейн және Уильям Питер сияқты мал өсіруші пионерлерге жерді зерттеу жұмыстары аяқталмағандықтан, мал жаюға құқық берілді. Бура кенішінің барлық кезеңінде азық-түліктің көп бөлігі сырттан әкелінді, себебі SAMA жерді жеке меншікке беруге ұсынбады және 1860 жылға дейін көршілес жүздіктер жарияланбады. Жүздіктерді баяу зерттеу салдарынан ауыл шаруашылығы кешікті, себебі олар толыққанша зерттелмейінше жеке меншікке немесе жалдауға берілмей, тек мал жаюға ғана құқық болды. Бура Гойдердің 1865 жылғы сызығына жақын орналасқандықтан, ол егіншілік үшін маргиналды жердің шегінде деп есептеледі. Кен өндірісі тоқтағаннан кейін қала мал өсіру орталығына айналды және 20 ғасырдың ортасына дейін Оңтүстік Австралияның негізгі қой сауда орталығы болды. 26 апталық санынан кейін, 1877 жылы газет Burra News and Northern Mail деп қайта аталды, ал 1878 жылдың шілдесінде тағы да атын өзгертті. 1977 жылы Review Times газетімен бірігіп, Review Times Record газетін құрды, ол 1989 жылы The Flinders News болып өзгерді. Тағы бір басылым – County Light Times газеті, ол қалада 1949 жылдың 3 наурызынан 1951 жылдың 22 ақпанына дейін шығарылды. Гарольд Дю Риу баспасында жарық көрген газет Ривертон, Тарли, Ринь және Сэдлворт аудандары туралы ақпараттарды қамтыды. Бурада 2006 жылдан 2013 жылға дейін шығарылған Mid North Broadcaster газеті де болды. Ол Peterborough Times (2003–2006), Burra Broadcaster (1991–2006) және Eudunda Observer газеттерінің бірігуінен құрылды. Газеттің иесі – Taylor тобы, ал редакциялық бақылау Мюррей Пионер газеті арқылы жүзеге асырылды. Газеттің таралымына Бура, Эдунда, Джеймстаун және Питерборо қалалары кірді.

Қаланың дамуы

1845 жылғы қазан айында Генри Айерс және SAMA директорларының Бурраға жасаған сапары барысында Куринга қалашығының орны таңдалды. Джордж Стрикленд Кингстон 1846 жылғы сәуір айында қалашықты зерттеп, жоспарлап, аяқтады және көптеген көшелерге SAMA директорларының есімдерін берді. Бастапқыда қалашық төмен бағамен салынған, тұрғын үйлер жеткіліксіз болғандықтан, көптеген кеншілер уақытша тұрақтарды қазуға мәжбүр болды. Ол компаниялық қала болды. 1851 жылғы халық санауында халықтың үштен бірінен астамы сағасының бойында тұрды, ал санауды жүргізуші мынаны атап өтті: «Үйлер жоқ, тұрғын жайлар Бурра сағасының жағалауында қазылған». Елді мекеннің компаниялық сипатының салдарынан даму баяу болды, ал алғашқы банк 1859 жылға дейін ашылмады. Ұлттық банк Курингадағы алғашқы бөлімшесін ашқанға дейін, көптеген операциялар компанияның облигациялары түрінде немесе ақша айырбастау қызметін атқаратын дүкендерде жүзеге асырылды. Корингадан басқа барлық қалалар кенді пайдалану шартының шегінен тыс жерде салынды, бірақ кенге жақын болды, себебі ол шартының солтүстік шетінде орналасқан. Қалалардың құрылуы SAMA-ның Курингада еркін жер беруден бас тартуына байланысты болды, сондықтан 1849 жылдың соңынан бастап кеншілер басқа қалаларға көшуді бастады. Әр қалашықта өздерінің қонақ үйлері, шіркеулері, пошта бөлімдері, мектептері, дүкендері және ерекшелігі болды. 1851 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Батерст маңында алтынның табылуы көптеген кеншілердің қаланы тастап кетуіне себеп болды. Отбасылардың толық құрамы, мемлекеттік қызметкерлер және басқа да қала тұрғындары алтын кен орындарына кетіп, 1854 жылға қарай қала көбінесе құлап қалды. 1858 жылы Гаулерден темір жол желісін салу туралы ұсыныс қабылдануы нәтижесінде қалалардың саны күрт өсті. Темір жолдың құрылысы аяқталмағандықтан, көптеген жаңа қалалар құлдырады, ал 1876 жылы қалған қалалар Бурра корпорациясын құрды. 1846 жылдың қыркүйегінде қалалар алғашқы полиция күштерін алды, төрт констебль Джулия Криктен оңтүстікке қарай SAMA ұсынған уақытша жайға орналасты. Редрутта тұрақты тұтқынға алу камералары мен сарайлар 1847 жылдың ортасында аяқталды. Сол жылдың қыркүйегінде Уильям Ланг Мюррей округінің резидент-магистраты және сот тағайындалды және бастапқыда Курингадағы компанияның үйінде тұрды. Алғашқы қонақ үй 1846 жылдың ортасында Куринга қалашығының кіреберісінде орнатылған уақытша ағаш құрылыс болды, ал алғашқы тұрақты қонақ үй – Бурра қонақ үйі (1847 жылдың 25 қыркүйегінде ашылды), ол SAMA директоры және Айерс үйінің алғашқы иесі Уильям Пэкстон салған. Бурра қонақ үйі 1878 жылы қаланың алғашқы ауруханасына айналды және 1968 жылы бұзылды. Бурраның алғашқы парламенттік өкілі Джордж Стрикленд "Пэдди" Кингстон болды, ол 1851 жылы Бурра және Клэр округінен бірінші заң шығарушы кеңеске, ал 1857 жылғы алғашқы парламентте сол аймақтан жиналыс палатасына сайланды. 1884 жылдан бастап су, су тасқынынан құлаған және тасталған Бон-Аккорд кенішінен құбыр арқылы жеткізілді, ал 1885 жылға қарай су 100 үйге жетті. Бұл 1966 жылға дейін Бурраның негізгі көзі болды, ол Мюррей өзенінен құбыр арқылы жеткізілген сумен ауыстырылды. Бурра 1924 жылдың 27 наурызында жаңа құрылған Бурра электрмен жабдықтау компаниясынан алғашқы электр қуатын алды. Куринга, Ллучвр, Абердин, Нью-Абердин және Грэм тарихи Бурра аудандары 1940 жылдың шілдесінде жеке танылмай, Бурра қалашығының құрамына енді. Редруд сол кезде "Бурра-Солтүстік" деп аталды; ол ақырында Буррамен біріктіріледі. Бурра халқы 1851 жылы 5000-ға жеткен, қазіргі кезде шамамен 1000 адамды құрайды. Кен өндірудің аяқталуынан болған күрт азаю кеңейуге кедерілді және көптеген бастапқы ғимараттар мен үйлерді сақтауға көмектесті. Бурраның аудандық кеңесі 1872 жылы, қала корпорациясы 1876 жылы құрылды, ал 1969 жылы аудандық кеңес пен қала корпорациясы біріктірілді. 1856 жылы салынған Редруд түрмесі Оңтүстік Австралиядағы алғашқы ауылдық түрме болды. 1897 жылдан 1922 жылға дейін түрме қыздар үшін түзету мекемесі ретінде пайдаланылды. SAMA бастапқы жер аукционында ұсынылған 120 учаскенің 77-ін сатып алып, жалпы резервтік бағадан шамамен 20 есе көп төлегендіктен, Редрудта құрылысты кейінге шегерді.

Құранға

Кооринга Австралиядағы алғашқы компаниялық қалашық болды. 1849 жылдың мамыр айына дейін қорыту жұмыстары жүргізілгені хабарланды.

Абердин және Нью-Абердин

1846 жылы Шотландиядан келген бір топ кәсіпкерлер арнайы сараптаманың солтүстік шекарасында жер учаскесін сатып алып, кен қоры шекараның астына дейін созылатынына үміттене отырып, «Бон Акорд» тау-кен компаниясын құрды. Тау-кен компаниясының табысқа жете алмауына байланысты, 1849 жылы шахтаның жанындағы жер бөлініп, Абердин қаласы құрылды (Шотландиядағы шығыс жағалаудағы Абердин қаласының атымен аталыпты), компания өз инвестицияларының бір бөлігін қайтаруды көздеді. Көшелер «Бон Акорд» тау-кен компаниясы директорларының құрметіне аталды, ал компанияның минералдық құқықтарды сақтап қалуы SAMA-ға Редруттегідей бұл жерді сатып алуға мүмкіндік бермеді. Жаңа Абердин 1872 жылы Капундадан келген теміржол желісінен кейін бөлінді, ал екі қалашықтағы алғашқы ғимараттардың көпшілігі соңғы үш жылдың ішінде салынды.

Теміржол

Кең еңісті темір жол ақырында Бурра қаласынан өтіп, солтүстікке қарайғы Terowie станциясына дейін жетті. Бурра темір жол станциясы теңіз деңгейінен 1555 фут (474 м) биіктікте және Аделаида қаласынан 112 миль (180 км) қашықтықта орналасқан. Ол 1883 жылы бұрынғы ғимараттың орнына салынды. Тұрақты жолаушылар тасымалы 1986 жылдың соңында тоқтатылды, ал соңғы жолаушылар поезді 19 қыркүйек 1992 жылы ARHS бу локомотивімен жүргізілді. Уақыт өте бұзылып қалған станция ғимараты жөнделіп, қазірде келушілер орталығы және шағын қонақүй ретінде пайдаланылуда.

Басқа қалалар

Копперхаус, Хэмптон және Нельсон қалалары 1940 жылғы Бура қаласын құру туралы жариянамаға енбеді, себебі олар сөнген қалаларға айналған еді. 1940 жылға дейін табысқа жетпеген немесе тастап кетілген басқа қалалар: Принцесстаун, Лоствител, Вестбери, Роучтаун, Ярвуд, Миллертаун, Уаррапота және Клонмель. Көптеген келушілер күндізгі саяхатшылар болып табылады және Аделаидадан келсе, 40%-дан астамы Оңтүстік Австралиядан тыс жерлерден келеді, ал 50%-дан астамы түнеп қалады. Қала мен кен орнының көптеген түпнұсқа ғимараттары жақсы сақталған, сумен толған ашық карьер, жақсы сақталған кен ғимараттары және қазір мұражайға айналған сорғы станциясы бар. Кен өнеркәсібінен сақталған бірнеше мұржалар бар және туристік маршрут ескі Редрут түрмесін, өзен жағасындағы кеншілердің қазылған үйлерін, 1850 жылы салынған кеншілер үйлерінің қатарын, бұрынғы «Юникорн» сыра зауытының жертөлелерін және басқа да тарихи орындарды көрсетеді. Бура Ұлттық мұра тізіміне енгізілген және көптеген ғимараттар Мемлекеттік мұра тізімінде. Қала "әлемнің мерино жүннің астанасы" деп ресми түрде жарияланған.