Кіріспе

Жануар мүйізінен жасалған үрмелі аспап.

Шофар (/ʃ//oʊ/'/f//ɑr/ shohFAR; שׁוֹפָר сөзінен алынған) – ежелгі музыкалық мүйіз, көбінесе қошқар мүйізінен жасалады және еврей діни обрядтарында қолданылады. Қазіргі керней сияқты, шофарда дыбыс биіктігін өзгертетін құрылғылар болмайды, дыбыс биіктігін тек ойнаушының ерін пішінімен реттеуге болады. Шофар Рош-хашана мен Йом-Кипурдың соңында синагог қызметтерінде үрленеді; сондай-ақ, Рош-хашанаға дейінгі Элул айында әр күн сайын таңертең үрленеді. Шофардың пішіні мен мөлшері қолданылған жануарға және өңдеу деңгейіне байланысты әртүрлі болады.

Киелі кітап және раввиндік әдебиеттер

Шофар еврей жазбаларында, Талмудта және раввиндік әдебиеттерде жиі кездеседі. Алғаш рет, Синай тауының үстіндегі қалың бұлттан шыққан шофардың үнінен Израиль халқы қорқынышпен дірілдейді. Шофар жаңа айды және мерейтойлық жылды жариялау үшін қолданылды. Тишрейдің бірінші күні (қазір Рош Хашана деп белгілі) «көкпар тарту күні» немесе «көкпар күні» деп аталады. Шофарлар соғыстың басталуын хабарлау үшін қолданылды. Олар процессияларда музыкалық сүйемелдеу ретінде де қолданылды және Дәуіт оларды ғибадатхана оркестріне қосты. Ескеріңіз, Сандар кітабының 10-тарауында сипатталған «сурнайлар» – шофар емес, «сурнай» (חצוצרה) деген еврей сөзімен белгіленген басқа аспап. Иерусалимдегі ғибадатханада шофар кейде сурнаймен бірге қолданылды. Рош Хашанада негізгі рәсім шофармен өткізілді, аспап ортаға қойылып, екі жағына сурнайлар орналастырылды; ол жабайы ешкінің (шобардың) мүйізінен жасалған, тік пішіндес және ауыз тесігі алтынмен әшекейленген. Ораза күндері негізгі рәсім ортада сурнайлармен, ал екі жағында шофарлармен өткізілді. Осы кезде шофарлар – қисық пішіндес қошқар мүйіздерінен жасалған, ал ауыз тесіктері күміспен әшекейленген. Юбилей жылындағы Йом Кипур күні Жаңа жыл күнгідей шофармен салтанатты түрде тойланды. Шофар алғаш рет Йовельде (Жүбіл жылы) айтылған (Лев. 25:8–13). Шындығында, Рош Хашана 33б-да даналар Жүбіл жылында шофар неге үрленгенін сұрайды. Рош Хашана 29а көрсеткендей, қалыпты жылдары шофар мен сурнай екеуі де үрленеді, бірақ Жүбіл жылында тек шофар ғана үрленеді. Раввиндер Жүбіл жылында ғана емес, әрбір Йом Кипур күні шофарды үрлеу дәстүрін қалыптастырды (50 жылда бір рет). Басқа ерекше күндерде шофар қысқа үрленеді, ал екі арнайы күміс сурнай құрбандықты жариялайды. Сурнайлар дыбыстағанда, ғибадатхана ішіндегілер беттерін жерге тигізіп, жатып, бастарымен төмен қарап, құлшынады. Ешуаның кезінде Иерихонды басып алу үшін шофар үрленді. Олар қала қабырғаларын қоршағанда шофар үрленді және яһудилер қаланы жаулап алды. Әскер соғыс басталатынын білу үшін шофар соғысқа алып шығарылды. Шофарды үрлеуші адам төбеден әскерге үн салып шақыратын. Әскердің бәрі олардың орналасқан жерінен шофардың ерекше дыбысын ести алатын.

Киелі кітаптан кейінгі кезеңдер

Шофар қазіргі кезде Рош Хашана күні қолданылуымен танымал болса да, оның басқа да көптеген діни мақсаттары бар. Ол әр таңертең Элул айында, сондай-ақ кешкі құлшылық аяқталғаннан кейін Йом Кипурдағы оразаның бітуін белгілеу үшін үрленеді. Талмуд дәуірінде шофар Шаббатты қарсы алу үшін де қолданылған. Ол сонымен қатар херемді бастау және жою үшін де пайдаланылған. Диаспораның басында, музыкалық аспаптарды ойнауға қысқа мерзімге тыйым салынған кезде, шофар ғибадатхананың қирауына байланысты аза тұту белгісі ретінде маңызға ие болды. Тыйымның бастауы туралы жариялау, шын мәнінде, тыйым салынғаннан кейін бірнеше ғасыр ішінде «Ал Нахарот Бавел» әнімен музыкаға қойылды. (Бұрынғы күндізгі храмда толық оркестр ойнайтын. Тыйымның мақсаты – бұл жағдайды қалыпты жағдай деп есептемеу, сондықтан тыйымның мәтіні: «Егер сені, Иерусалим, ең үлкен қуанышым үшін ұмытсам…»). Шофар көбінесе әлемдік мақсаттар үшін қолданылмайды (төмендегі бөлімде маңызды ерекшеліктерді қараңыз). Халаха (иудей заңы) Рош Хашанадағы шофардың үрленуі Шаббат күні тыйым салынғанын айтады, себебі текьяны орындаушы (шофарды үрлеуші) оны жаңсақ алып кетуі мүмкін, бұл Шаббат күні тыйым салынған жұмыстардың санатына жатады. Бастапқыда шофар Иерусалимдегі храмда Шаббат күні үрленген. Храм қирағаннан кейін, Шаббат күні шофардың үрленуі үлкен Синедрионың орналасқан жерімен шектелді. Алайда, Синедрио таратылғаннан кейін, Шаббат күні шофарды үрлеу тоқтатылды.

Мицва

Раввиндер шофардың дыбысын есту мицва екенін көрсетті. Егер шофар қазаншұңқырға немесе үңгірге үрленсе, адам бастапқы дыбысты естісе, мицваны орындайды, бірақ эхоны естісе, орындамайды. Осылайша, көптеген қазіргі заманғы халахикалық биліктер радиодан немесе интернеттен шофарды есту мицваны орындау үшін жеткіліксіз деп санайды, себебі «электрондық түрде қайта өндірілген дыбыстар белгілі бір табиғи дыбысты естуді талап ететін мицвот үшін қанағаттандырмайды. Алайда, егер өте маңызды жағдай туындаса, білікті раввинмен кеңесу керек, өйткені кейбір биліктер электрондық түрде қайта өндірілген дыбыс арқылы мицваларды орындау, оларды мүлдем орындамаудан жақсы деп санайды». Яһуди заңы бойынша әйелдер мен жасөспірімдер шофардың дыбысын есту міндетінен босатылады (барлық оң, уақытпен шектелген міндеттер сияқты), бірақ олар салтанатқа қатысуға ынталандырылады. Егер ба’ал текия (шофар үрлеуші) барлық естігендер мицваны орындасын деген ниетпен үрлесе, онда кез келген тыңдаушы, тіпті өткісін келе жатқан адам да мицваны орындай алады, өйткені қауымдық үрлеуші барлығы үшін үрлейді. Тыңдаушы тұрып қалса, ол тыңдауға ниеттенгені деп есептеледі. Егер біреу дауысты естісе, бірақ мицваны орындау ниеті болмаса, онда мицва орындалмаған болады.

Жануарды таңдау

Талмудқа сәйкес, шофар бұқалар тұқымдасына жататын кез келген малдың мүйізінен жасалуы мүмкін, бірақ сиырдың мүйізінен жасауға болмайды, алайда қошқар мүйізі артық көріледі. Бұқалар мүйізі кератин қабатынан (адамның тырнақтарымен бірдей материал) және сүйектен жасалады, олардың арасында хрящ қабаты болады, оны алып тастау арқылы мүйізді қуыс қалдыруға болады. Ал мүйіздер қатты сүйектен жасалғандықтан, оларды шофар ретінде пайдалануға болмайды, себебі оларды ішіндегісін бос ету мүмкін емес. Діни сою (шехита) талап етілмейді. Теориялық тұрғыдан алғанда, мүйіз кошер емес жануардан да болуы мүмкін, өйткені еврей заңдарының көпшілігінде (бірақ барлығы емес) шофардың «ауызға рұқсат етілген» (муттар бе фикха) болуы міндетті емес; мицва – шофардың дыбысын есту, одан алынған жануардың етін жеу емес. Шофар ташмишей мицва санатына жатады – мицва орындау үшін қолданылатын, бірақ өздігінен қасиеттілігі жоқ заттар. Сонымен қатар, мүйіз әрқашан жеуге жарамсыз болғандықтан, ол «сары тозаң» (афра бе алма) деп есептеледі және кошер емес зат ретінде қарастырылмайды. Элеф Хамаген (586:5) артықшылықтар реттілігін анықтайды: 1) иілген қошқар; 2) иілген басқа қойлар; 3) иілген басқа жануарлар; 4) түзу – қошқар немесе басқа; 5) кошер емес жануар; 6) сиыр. Бірінші төрт категорияда бәрәкә айтылады, бесіншісінде бәрәкә айтылмайды, ал соңғысы мүлдем қолданылмайды.

Құрылыс

Іс жүзінде екі түрі қолданылады: Ашкенази және Сефарди шофарлары үй қошқарының мүйізінен жасалады, ал Йемен шофары куду мүйізінен жасалады. Марокколық шофар жалпақ, бір ғана кең қисыққа ие. Шофардың сынығы немесе тесігі дыбысқа әсер етсе, оны салтанатты мақсаттар үшін қолдануға болмайды. Шофарды түрлі түстерге бояуға рұқсат етілмейді, бірақ оны көркем ою-өрнектермен безендіруге болады. Шофарлар (әсіресе Сефарди шофарлары) кейде көрсету үшін ұзындығының бір бөлігін күміспен қаптауға болады, бірақ бұл оларды діни амалдарда қолдануға жарамсыз етеді. Мүйізді жылу арқылы жалпақтап, пішіндейді, ол оны жұмсартады. Мүйіздің ұшынан ішкі қуысына дейін тесік жасалады. Оны еуропалық духовой аспаптар сияқты таратады, ойыншы тесіктен үрлеп, еріндерін дірілдетіп, ішкі ауа бағанасын қозғайды. Сефарди шофарларының ауыздығы әдетте еуропалық трубаға немесе француз мүйізіне ұқсас, бірақ кішірек болады. Ашкенази шофарларында ауыздық болмайды. Шофардың қуысының пішіні дұрыс болмағандықтан, аспапты ойнағанда алынатын гармониялар өзгеруі мүмкін: таза квинтаның орнына төртінші немесе алтыншы сияқты тар интервалдар тууы мүмкін.

Қазіргі еврейлердің дұғасында қолдану

Шофар негізінен Рош-Хашана күні қолданылады. Рош-Хашана күні шофарды 100 немесе 101 рет соғу қалыпты жағдай, бірақ халаха оны 30 рет соғуды ғана талап етеді. Осы үрлеулердің түрлері текия, шеварим және теруах деп аталады. Міндетті 30 үрлеу тізбегі тек текия-шеварим-теруах-текия, текия-шеварим-текия, текия-теруах-текия түрінде болады, әр тізбек үш рет қайталанады. Шофар Йом Кипурдың соңында да синагогта үрленеді. Кейбіреулері тек текия гадола үрлейді, ал басқалары текия-шеварим-теруах-текия үрлейді. Оның тәубе күндерімен байланысы және оның өткір үрлеулерін естігенде туындайтын шабыттан туып, шофар кейбір қауымдастықтарда апта ішіндегі таңғы құлшылықтан кейін (кейбір қауымдастықтарда апта ішіндегі бейсенбілік құлшылықта да) Елұл айының бойында, яһуди азаматтық жылының соңғы айында, Рош-Хашанаға дейін үрленеді. Алайда, Елұл айының соңғы күні (кейбір қауымдастықтарда соңғы үш күні) үрленбейді, бұл айдың ерікті үрлеулері мен Рош-Хашананың міндетті үрлеулері арасындағы айырмашылықты көрсету үшін жасалады. Шофарды үрлеу кейбір қауымдастықтарда тәубе ету рәсімдерінде, мысалы, Йом Кипур Катан және қауымдық қиындықтар кезінде оқылатын қосымша дұғаларда қолданылады. Үрлеудің нақты әдістері әр жерде әртүрлі болуы мүмкін. Шофарды үрлеушілердің шеберлігін арттыру үшін Рош-Ходеш Элул күні, Рош-Хашанаға дейінгі айдың басында Халықаралық Шофар оқу күні атап өтіледі.

Ұлттық азаттық

Османдық және британдық билік кезінде яһудилерге Батыс қабырғасында шофарды үрлеуге рұқсат берілмеген. Алты күндік соғыстан кейін, рабби Шломо Горен қабырғаға жақындап, шофарды үрледі. Бұл факт Наоми Шемерді "Алтын Иерусалим" әніне қосымша шумақ қосуға шабыттандырды, ол "Ескі қаладағы ғибадатхана тауынан шофар дауысы естіледі" деді. Шофар жеңіс пен мерекелеудің белгісі ретінде үрленген. 1945 жылдың 8 мамырында нацистердің капитуляциялағаны туралы хабарды естігеннен кейін еврей ақсақалдары бірнеше шофарды үрлегендері суретке түсірілген. Шофар Израильді қолдау қозғалысында маңызды рөл атқарды және көбінесе Израильге құрмет көрсету шерулерінде және басқа да Израильді қолдау демонстрацияларында ойнатылады. Израиль Президентінің қызметке орналасу салтанатында, Президент ант бергеннен кейін шофар үрленеді, содан кейін "Президенттің ғұмыры ұзақ болсын!" деп айтылады.

Американың саяси пайдалануы

Америкалық «Шофар Армиясы» деп аталатын топ, сырттан христиан ұлтшылдары деп сипатталатын, өз қызметтерінде шофарды пайдалануды қабылдады.

Дини емес музыкалық қолдану

Поп-музыкада шофарды Израильдің «Салем» атты шығыс метал тобы «Al Taster» (Псалом 27) әнін орындау кезінде пайдаланады. Көне трубашы Лестер Боуи Чикагоның өнер ансамблімен бірге шофарда ойнаған. «Godspell» мюзиклінің кинонұсқасында бірінші акт актерлік құрамның мүшесі Дэвид Хаскелл шофарды үрлеумен басталады. Израиль композиторы және әншісі Шломо Гроних өнер көрсетулерінде шофарды әртүрлі ноталарды шығару үшін қолданады. 1988 жылдан бері Римде тұратын американдық композитор Альвин Курранның «Шофар» жобасында шофар виртуоздық соло аспап ретінде, сондай-ақ табиғи және электрондық дыбыстар жиынтығымен үйлесімде қолданылады. Мадонна «Confessions Tour» турнесі мен «Confessions on a Dance Floor» альбомындағы «Исаак» әнінде Im Nin'alu негізінде Ытжақ Синвани орындаған шофарды пайдаланған. 2003 жылы «The Howard Stern Show» бағдарламасында «Шофарды үрле» атты бәйге өткізілді, онда тыңдарманнан шофарда ойналатын танымал әндерді дұрыс анықтау талап етілді. Сонымен қатар, «Stern Show» сценарисі Бенжи Бронк өз әзілдерінде шофарды жиі пайдаланған. Шофар кейде Батыс классикалық музыкасында қолданылады. Эдвард Эльгардың «Апостолдар» ораториясында шофардың дыбысы бар, бірақ көбінесе оның орнына флюгельхорн сияқты басқа аспаптар қолданылады. Шофар көптеген фильмдерде дыбыс эффектісі ретінде де, музыкалық қосымша ретінде де қолданылған. Элмер Бернштейн Сесил Б. Демилдің «Он өсиет» фильміне арналған музыкасында шофарды бірнеше эпизодқа енгізген; Бернштейн жазған шофар үні кейінірек «Жедайлардың қайтып оралуы» фильмінде эвоктардың дауыстау үшін қайта пайдаланылды. Джерри Голдсмиттің «Альян» және «Апилар планетасы» фильмдеріне жазған музыкасында да шофар оркестрге енгізілген.