Сары қайын (Betula alleghaniensis) – Солтүстік Америкаға тән, құнды ағаш түрі. Биіктігі 20-30м, сары түсті қабығымен ерекшеленеді. Құрылыс материал ретінде қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Betulaceae қайың тұқымдасына жататын гүлді өсімдік.
Species of flowering plant in the birch family Betulaceae
Betula alleghaniensis, сары қайың немесе алтын қайың – Солтүстік Американың солтүстік-шығысында өсетін ірі ағаш және қайыңның маңызды ағаш түрі. Оның халық арасындағы атаулары ағаш қабығының алтын түсімен байланысты. Бұрынғыда оның ғылыми атауы Betula lutea болған. Betula alleghaniensis – Квебек провинциясының ресми ағашы, онда оны көбінесе меризиер деп атайды, бұл атау Францияда жабайы алмұртқа қолданылады.
Betula alleghaniensis, the yellow birch, golden birch, is a large tree and an important lumber species of birch native to northeastern North America. Its vernacular names refer to the golden color of the tree's bark. In the past its scientific name was Betula lutea. Betula alleghaniensis is the provincial tree of Quebec, where it is commonly called merisier, a name which in France is used for the wild cherry.
Сипаттама
Betula alleghaniensis – орташа мөлшерлі, әдетте бір сабақты, жапырақты ағаш, биіктігі 21 метрге дейін (көбінесе 30,48 метрге жетеді) жетеді, діңінің диаметрі шамамен, Солтүстік Америкадағы қайың түрлерінің ең ірісі. Сары қайың ұзақ өмір сүреді, әдетте 150 жыл, ал кейбір ежелгі орман үлгілері 300 жылға дейін сақталады. Ағаштың (f. fallax) сирек кездесетін, баламалы түрі ареалдың оңтүстік бөлігінде өседі. Бұтақтарын сыпырғанда, қыста жасыл майдың иісі сезіледі, бірақ бұл иіс туысқан тәтті қайыңда (B. lenta) одан да күштірек болады, ол Солтүстік Америкадағы жалғыз қайың, ол да қыста жасыл май иісімен ерекшеленеді. Дегенмен, иістің күші басқа белгілермен бірге қолданылмаса, сенімді анықтама әдісі болып саналмайды. Жапырақтың қысқа сағағы бар, ұзындығы шамамен. Гүлдері – желмен тозаңданатын, көктемнің соңында ашылатын гүлшоғырлар. Тұқымы – екі қанаты бар, тұқымның енінен қысқарақ қанаттары бар самара, ол күзде пісіп, таралады. 1904 жылы Натаниел Лорд Бриттон жаңа, жақын туысқан қайың түрін Betula alleghaniensis деп сипаттады, ол B. lutea-дан қысқарақ жеміс қабықшаларымен және көбінесе жүректік (сирек – жүректік емес) жапырақ табандарымен ерекшеленеді. Кейіннен Betula lutea атауы заңсыз деп танылды, өйткені ол Мишоның синонимі ретінде тіркеген Betula excelsa Aiton (1789) ескі атауынан артық болды. Сонымен қатар, Betula excelsa-ның типтік үлгісі сары қайың емес екені анықталды, бұл Betula alleghaniensis-ті заңсыз B. lutea-ның ең көне және дұрыс алмастырғыш атауы етеді. "Сары" немесе "алтын" қайыңнан басқа, B. alleghaniensis басқа Betula түрлерімен бірнеше ортақ атауларды бөліседі: сұр қайың, күміс қайың, биік қайың және батпақ қайың.
Betula alleghaniensis is a medium sized, typically single stemmed, deciduous tree reaching tall (exceptionally to 30.48 m) with a trunk typically in diameter, making it the largest North American species of birch. Yellow birch is long lived, typically 150 years and some old growth forest specimens may last for 300 years. There is an uncommon, alternate form of the tree (f. fallax) which grows in the southern part of the range. The twigs, when scraped, have a slight scent of wintergreen oil, though not as strongly so as the related sweet birch (B. lenta), which is the only other birch in North America to also smell of wintergreen. However, the potency of the odor is not considered a reliable identification method unless it is combined with other characteristics. The leaf has a very short petiole long. The flowers are wind pollinated catkins which open in later spring. The seed is a winged samara with two wings which are shorter than the width of the seed which matures and gets released in autumn. In 1904, Nathaniel Lord Britton described what he considered to be a new closely related species of birch as Betula alleghaniensis, differing from B. lutea by its shorter fruiting scales and mostly cordate (vs. rarely cordate) leaf bases. Later, the name Betula lutea was determined illegitimate as it was superfluous to the older name that Michaux had listed as a synonym, Betula excelsa Aiton (1789). Additionally, the type specimen of Betula excelsa was found not to be a yellow birch, making Betula alleghaniensis the oldest and correct replacement name for the illegitimate B. lutea. In addition to "yellow" or "golden" birch, B. alleghaniensis has also been called gray birch, silver birch, tall birch, and swamp birch, though it shares several of these names with other Betula species.
Түрлері
Бірнеше сорттары аталған, бірақ қазіргі заманғы авторлар оларды жеке түрлер деп мойындамайды: оның ареалы оңтүстікке Грузияға дейін созылады, бірақ ең көп тарағаны солтүстік бөлігінде. Пенсильвания штатының оңтүстігінде сирек кездеседі және көбінесе салқын, ескі орманды аймақтардағы су жатқан жерлерде ғана табады, ал Мэрилендтен оңтүстікке қарай тек биік тауларда өседі. Бұғылар көптеген жас көшеттерді жейді және бұғы популяциясы тым көп болса, түрдің жаңаруын шектеуі мүмкін. Көптеген Lepidoptera түрлері, соның ішінде аза тұтқасы (Nymphalis antiopa) және арманды көктем қанаттысы (Erynnis icelus) B. alleghaniensis-тің гусеницасымен қоректенеді. Сары қайың өсу ортасының ұқсас талаптарына байланысты шығыс гемолокасымен (tsuga canadensis) ареалының бойымен жиі кездеседі. Көбінесе 0–500 м биіктікте өседі, бірақ 1000 м-ге дейін де өсуі мүмкін. Ингибиторлық химиялық зат қант қайыңының тамырларынан бөлінеді және топырақта өте аз уақытқа ғана сақталады, 5 күннен кейін қайыңға әсерін жояды. Жалпы, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бұл түрді "қауіпсіз" деп санайды. Олар Betula alleghaniensis var. alleghaniensis-ті де пайдаланады, ішкі қан ауруларын емдеу үшін қабығын қолданады, ал оның шырынын қант қайыңының шырынымен араластырып, жағымды сусын дайындайды. Олар var. alleghaniensis-тің қабығынан тұрғын үйлер, шатырлар, каноэлер, сақтау ыдыстары, шырынға арналған ыдыстар, күріш себеттері, шелектер, табақтар және ыдыстар жасайды, сондай-ақ өлгендерді жерлеген кезде табынға қояды.
Several varieties have been named, but are not recognized as distinct by modern authors: While its range extends as far south as Georgia, it is most abundant in the northern part of its range. In southern Pennsylvania, it is rare and generally only found along bodies of water in cool, mature woods, and it only occurs at high elevations from Maryland southward. Deer eat many saplings and may limit regeneration of the species if the deer population is too great. Several species of Lepidoptera including the mourning cloak (Nymphalis antiopa) and dreamy duskywing (Erynnis icelus) feed on B. alleghaniensis as caterpillars. Yellow birch is often associated with eastern hemlock throughout its range due to their similar preferences in habitat. It mostly grows from 0–500 m in elevation but may grow up to 1000 m. The inhibitory chemical is exuded from the roots of the sugar maple and has a very short soil half life, it no longer has effects on birch after 5 days. Globally, the species is considered to be of "least concern" by the International Union for Conservation of Nature. They also make use of Betula alleghaniensis var. alleghaniensis, taking of the bark for internal blood diseases, and mixing its sap and maple sap used for a pleasant beverage drink. They use the bark of var. alleghaniensis to build dwellings, lodges, canoes, storage containers, sap dishes, rice baskets, buckets, trays and dishes and place on coffins when burying the dead.