Кіріспе
Betula lenta (тұз қайың, қара қайың, вишня қайың, махоган қайың немесе хош иіс қайың) – Солтүстік Американың шығысында, оңтүстік Мэннен батысқа қарай оңтүстік Онтариоға дейін, сондай-ақ Аппалачи тауларының оңтүстігіндегі солтүстік Джорджияға дейін табиғи түрде өсетін қайың түрі.
Betula lenta (sweet birch, also known as black birch, cherry birch, mahogany birch, or spice birch) is a species of birch native to eastern North America, from southern Maine west to southernmost Ontario, and south in the Appalachian Mountains to northern Georgia.
Сипаттамалары
Betula lenta – орташа мөлшердегі жапырақты ағаш, биіктігі әдетте 18 метрге жетеді, ерекше жағдайларда 24 метрге дейін өседі, діңінің диаметрі 60 см-ге дейін жетеді. 15 метрден 24 метрге дейінгі биіктіктер көбірек кездеседі. Жас ағаштардың қабығы көбінесе қайыңдарға тән, тегіс және анық көлденең линзалары бар. Кейде оны жаңылыстыра отырып, алмұрт ағашы деп атайды. Ересек ағаштарда қабық (жалпыға белгілі қайыңдардан айырмашылығы) тік жарықтар арқылы бұзылған, қоңыр түсті қабық үлгілерін көрсететін қабықша тәрізді бөліктерге айналады. Алайда, мұндай өзгерістер тек толыққанды жетілген немесе көне ағаштарда ғана байқалады, сондықтан көпшілік оларды B. lenta деп танымайды, себебі ағаштың тегіс жас қабығы (көпшілікке жақсы таныс) мен оның дөңгелек, жарылған және қабықшалы ересек қабығы арасында үлкен айырмашылық бар. Бұтақтарды сыырғанда, метил салицилатының әсерінен қыста жасылшақ иіс сезіледі, ол қабықта өндіріледі. Жапырақтары кезектесе орналасқан, жұмыртқа тәрізді, 8-15 см ұзындығында және 5-10 см енінде, ұсақ тісті жиектері бар. Гүлдері желмен тозаңданатын, 5-10 см ұзындығындағы гүлшошалар түрінде болады, ал түрлер бұзылмаған ежелгі орман жағдайында одан да ұзақ өмір сүре алады. Қабық қабаттарының жарылуы мен дамуына байланысты, ағаштың жасын қабық қабаттарының саны бойынша шамамен анықтауға болады. Әдетте, ағаштың тегіс жас қабығы 40-50 жасында жарыла бастайды, ал 70-80 жасында діңінен қабық түсе бастайды. Содан кейін, 130-150 жыл өткен соң, оның орнына жаңа қабық қабаты пайда болады, ол да қабығын түсіре бастайды. Үшінші қабат ағаш 200-210 жасқа толғанда және "ескі өсімдік" статусына жеткенде қабығынан ажыратылады. Бұл процесс ағаш өмір бойы жалғасады, бірақ жеке қабық қабаттары шамамен 250 жылдан кейін айқындалмайды. Қара қайың өте жылдам көбейеді және бұзылған жерлерге тез бейімделеді. 1980 жылдары АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында шұңғыл көбелектер, гемолока жүнді адельгидтері және Discula destructiva жұқтырған көптеген ағаштар қурады, олардың орнын қара қайың басты.
Қолданылуы
Қара қайың ағашының тығыздығы бір куб футка 47 фунтқа жетеді және жиһаз, станок бұйымдары мен шкафтар жасауға қолданылады. Ол сары қайың ағашына ұқсас және ағаш саудасында көбінесе олардан ажыратылмайды. Қайыңның шырыны клен шырынынан шамамен бір ай кешіккенде ағады, бірақ әлдеқайда жылдам. Ағаштарды да осылай кесіп шырын алуға болады, бірақ оларды үш есе жиі жинау қажет. Қайың шырынын клен шырыны сияқты қайнатуға болады, бірақ оның сиропы күштірек (патока сияқты). Одан қайың сырасын дайындауға болады. Қайнату процесінде қыста жиналған зиянды майдың ұшқыш бөліктері де жойылады. Елендер жас B. lenta бұталарын жемейді, сондықтан елендер көп қоныстанған жерлерде бұл ағаштар өсе алады. Осының салдарынан B. alleghaniensis ағашы кемдеп, ал B. lenta ағашы көптеп таралған. Тастап кетілген егістіктерде B. lenta көбінесе тығыз бұталар құрады және елендердің жеуіне төзімсіз ағаштарды қорғайды.