Кіріспе

Ежелгі Мысыр дініндегі басты құдай Хатор (Ἁθώρ Hathōr, Meroitic: Atari) – ежелгі Мысыр дінінде көптеген рөлдерді атқарған маңызды құдай. Аспан құдайы ретінде ол аспан құдайы Хорус пен күн құдайы Раның анасы немесе жұбайы болды, екеуі де патшалықпен байланысты болғандықтан, ол олардың жер бетіндегі өкілдері – перғауындардың символдық анасы саналды. Хатор Раның Көзі, Раның әйелдік жағы ретінде әрекет еткен көптеген құдайлардың бірі болды, және осы қырынан ол оны жауларынан қорғайтын қаһарлы күшке ие болды. Оның игілікті жағы музыканы, биді, қуанышты, махаббатты, жыныстық сезімдерді және аналық қамқорлықты білдірді, ол бірнеше ер құдайлардың жұбайы және олардың ұлдарының анасы ретінде танылды. Бұл екі қыры египеттік әйелдік туралы түсінікке сай келді. Хатор әртүрлі әлемдер арасындағы шекараны кесіп, қайтыс болған жандарға өмірден кейінгі әлемге өтуге көмектесті. Хатор көбінесе аналық және аспандық сипатын көрсететін сиыр түрінде бейнеленді, бірақ оның ең көп таралған бейнесі – сиыр мүйіздері мен күн дискісі бар бас киім киген әйел. Ол сондай-ақ арыстан, жылан немесе сикомор ағашы түрінде де суреттелген. Хаторға ұқсас мал құдайлары Мысыр өнерінде б.з.д. төртінші мыңжылдықта бейнеленген, бірақ ол Ескі Патшалықтан бұрын пайда болмаған болуы мүмкін (шамамен б.з.д. 2686–2181 жж.). Ескі Патшалық билеушілерінің қолдауымен ол Мысырдың ең маңызды құдайларының біріне айналды. Оған арналған ғибадатханалар басқа құдайларға қарағанда көп болды, ал оның ең танымал ғибадатханасы Жоғарғы Мысырдағы Дендера болды. Ол сондай-ақ өзінің еркек жұбайларының ғибадатханаларында да құлшылыққа ие болды. Мысырлықтар оны Нубия және Кәнаан сияқты шет елдермен, сондай-ақ олардың құнды заттарымен – хош иістермен және жартылай қымбат тастармен байланыстырды, ал сол елдердің кейбір халқы оның құлшылығын қабылдады. Мысырда ол жеке дұғаларда және құрбандықтарда, әсіресе бала сүйгісі келетін әйелдер арасында жиі айтылатын құдайлардың бірі болды. Жаңа Патшалық кезеңінде (б.з.д. 1550–1070 жж.) Мут және Изис сияқты құдайлар Хатордың патшалық идеологиядағы орнын иеленді, бірақ ол ең көп құлшылық етілген құдайлардың бірі болып қала берді. Жаңа Патшалық аяқталғаннан кейін Хатор Изиспен салыстырғанда көлеңкеде қалды, бірақ ол біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында ежелгі Египет дінінің жойылуына дейін құрметке ие болды.

Шығу тегі

Малдың бейнелері ежелгі Мысыр өнерінде жиі кездеседі (б.з.д. 3100 жылға дейін), сондай-ақ сиыр мүйізінің пішінін еске түсіретін, жоғары көтерілген, иілген қолдары бар әйелдердің бейнелері де кездеседі. Бұл екі түрлі бейне де малмен байланысты қасиетті күштерді көрсете алады. Сиырлар көптеген мәдениеттерде, оның ішінде ежелгі Мысырда аналық пен молшылықтың символы ретінде құрметтелген, себебі олар балаларын күтіп-бағады және адамдарға сүт береді. Герзе палитрасы – Накада II дәуіріне (б.з.д. 3500–3200 жылдар) жататын тас палитра. Палитрада сиырдың басының силуэті, ішке қарай иілген мүйіздерімен және айналасында жұлдыздарымен бейнеленген. Бұл палитра сиырдың аспанмен байланысты екенін көрсетеді, сондай-ақ кейінірек осы түрде бейнеленген Хатор, Мехет Верет және Нут сияқты бірнеше қасиетті күштер де осымен ұқсас. Осы ертедегі мысалдарға қарамастан, Хатор Ескі Патшалықтың Төртінші династиясына дейін (б.з.д. 2613–2494 жылдар) нақты түрде айтылмайды немесе бейнеленбейді, бірақ оған қатысты бірнеше артефакттар Ұлы Династиялық кезеңге (б.з.д. 3100–2686 жылдар) жатуы мүмкін. Хатор анық көріне бастағанда, оның мүйіздері Династия алды өнеріндегідей ішке емес, сыртқа қарай иіледі. Иілген мүйізді ірі қараның қасиетті бейнесі Мысыр тарихының басындағы Нармар палитрасында да кездеседі – палитраның үстінде де, Нармар патшаның белдігінде де. Египтолог Генри Джордж Фишер бұл бейнені кейінірек әйел бетімен және ішке қарай иілген мүйіздерімен бейнеленген Бат қасиетті күші болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, египтолог Лана Трой, Ескі Патшалықтың соңғы кезеңіне жататын пирамидалық мәтіндердегі Хаторды патшаның «алжапырағымен» байланыстыратын бір өлеңді анықтады, бұл Нармардың киіміндегі қасиетті күшті еске салады, және Нармар палитрасындағы қасиетті күш Бат емес, Хатор деп санайды. Төртінші династияда Хатор тез арада үлкен мәртебеге ие болды. Ол Жоғарғы Мысырдағы Дендерада құлшылық етілген ерте крокодил қасиетті күшін ығыстырып, Дендераның қамқоршысы болды, сондай-ақ көршілес Ху аймағындағы Батқа табынуды сіңіріп алды, сондықтан Орта Патшалықта (б.з.д. 2055–1650 жылдар) екі қасиетті күш бірікті. Ескі Патшалықтағы фараонды қоршаған діни сенімдер, бұрынғыдан айырмашылығы, күн қасиетті күші Раға, қасиетті күштердің патшасы және жердегі патшаның әкесі және қамқоршысы ретінде баса назар аударды. Хатор Рамен бірге көтеріліп, оның мифологиялық әйеліне айналды, осылайша фараонның қасиетті анасы болды.

Рөлдер

Хатор көптеген түрлерді қабылдап, сан алуан рөлдерде көрінді. Египтолог Робин Гилламның пікірінше, бұл әртүрлі формалар Ескі патшалық сарайының қолдауымен өркендеген патшайым-құдай, жалпы халыққа табынған көптеген жергілікті құдайларды өз ішіне сіңірген кезде пайда болды, олар оның көріністері ретінде қарастырылды. Мысырлық мәтіндерде әйел құдайдың көрінісін жиі "Жеті Хатор" деп, сирек жағдайда 362 Хатор деп атайды. Осы себептерге байланысты Гиллам оны "бір тұлға емес, құдайдың бір түрі" деп атайды. Хатордың көп қырлылығы мысырлықтардың құдайлармен байланыстырған қасиеттерінің кең спектрін көрсетеді. Ол басқа ешбір құдай сияқты емес, мысырлықтардың әйелдік туралы түсінігін толыққанды бейнелейді.

Аспан құдайы

Хаторға «аспанның иесі» және «жұлдыздардың иесі» деген лақаптар берілді, және ол Ра және басқа күн құдайларымен бірге аспанда мекендейді деп есептелді. Ежелгі египеттіктер аспанды күн құдайы жүзіп өтетін су ретінде қарастырды, сондай-ақ оны жаратылыс мифтерінде күннің пайда болуымен байланыстырды. Бұл ғарыштық ана құдай көбінесе сиыр түрінде бейнеленді. Хатор мен Мехет-Верет екеуі де күн құдайына өмір сыйлап, оны мүйіздерінің арасына қойған сиыр деп саналды. Нут сияқты, Хатор да күн құдайының әр таңда тууына көмектеседі деп есептелді. Хатордың египеттік аты хвт хрв немесе хвт хр болды. Ол әдетте «Хордың үйі» деп аударылады, бірақ «Менің үйім – аспан» деп те аударылуы мүмкін. Құс құдайы Хорус, басқа нәрселермен қатар, күн мен аспанды бейнеледі. Бұл «үй» Хорус тұратын аспан немесе күн құдайы ретінде күн сайын туатын құдайдың жатыры болуы мүмкін.

Күн құдайы

Хатор – күн құдайы, Хорус және Ра сияқты күн құдайларының әйелдік аналогы, Ра кемесімен аспанда жүзіп келе жатқанда оған еріп жүретін құдайлардың бірі болды. Ол көбінесе «Алтын» деп аталды, бұл күннің шағылысын білдіреді, ал Дендерадағы ғибадатханасынан табылған мәтіндерде «оның сәулелері бүкіл жерді жарықтандырады» делінген. Кейде оны Небетепетпен біріктіріп, «Құдайға сыйлық сыйлайтын әйел», «Кәнсіздіктің әйелі» немесе «Ұрғашылық белгісінің әйелі» деп атаған. Раның Гелиопольдегі қасиетті орнында Хатор Небетепет оның жұбайы ретінде құлшылыққа алынды, ал египтолог Рудольф Антес Хатордың аты Гелиопольдегі патшалық идеологиясымен байланысты мифтік «Хорус үйіне» сілтеме жасайды деп санайды. Ол Раның Көзінің рөлін атқаратын көптеген құдайлардың бірі болды, күн дискісінің әйелдік бейнесі және Раның күшінің бір бөлігі. Ра кейде дискінің ішінде бейнеленген, бұл Трояның пікірінше, Көз құдайының жатыры болған, одан күн құдайы дүниеге келген. Хатордың Раның анасы, әйелі және қызы ретіндегі көрінетін қайшылықты рөлдері күннің күнделікті айналымын көрсетеді. Күн батқанда құдай аспан құдайының денесіне еніп, оны ұрықтандырып, күн шыққанда оның жатырынан туған құдайларды – өзін және кейіннен оны дүниеге әкелетін Көз құдайысын тудырады. Ра өзінің қызы, Көз құдайынан туды, ол өз кезегінде оның ұлын, тұрақты жаңару циклінде тудырды. Раның Көзі күн құдайыны жауларынан қорғады және көбінесе урей, тік тұрған жылан немесе арыстан түрінде бейнеленді. Раның Көзінің «Төрт жүзді Хатор» деп аталатын бір түрі, төрт жыланнан тұратын топ ретінде бейнеленген, күн құдайына қауіп төндіретін нәрсені анықтау үшін төрт тарапқа қарап тұрады. Жаңа Мемлекеттен (б.з.д. 1550–1070 жж.) белгілі мифтер тобы Көз құдайының бақылаусыз шабуыл жасағанда не болатынын сипаттайды. «Аспан сиырының кітабы» деп аталатын жерлеу мәтінінде Ра Хаторды Раның Көзі ретінде жіберіп, оның үстемдігіне қарсы көтерілген адамдарды жазалайды. Ол арыстан құдайы Сехметке айналып, бүлікшілерді қырғынға ұшыратады, бірақ Ра оны бүкіл адамзатты өлтіруден тоқтатуға шешім қабылдайды. Ол сыраны қызыл түске бояп, бүкіл жерге құюға бұйырады. Көз құдайы сыраны ішіп, оны қан деп қате түсініп, мас күйінде қайтадан мейірімді және әдемі Хаторға айналады. Осы оқиғамен байланысты, Кейінгі және Птолемей кезеңдерінен таралған Алыстағы Құдай туралы миф бар. Көз құдайы, кейде Хатор түрінде, Раның билігіне қарсы шығып, шет елдерде еркін шабуылдайды: Мысырдың батысындағы Ливия немесе оңтүстіктегі Нубия. Көзінен айырылып әлсіреген Ра оны өзіне қайтару үшін Тот сияқты басқа құдайды жібереді. Тыныштанғаннан кейін құдай күн құдайының немесе оны қайтарып әкелген құдайдың жұбайы болу үшін қайта оралады. Көз құдайының екі жағы – зорлық-зомбылық пен қауіпті, сұлулық пен қуаныш – египеттіктердің әйелдер, египтолог Кэролин Грейвс Браун айтқандай, «ашу мен махаббат сияқты ең жоғары сезімдерді қамтиды» деген сенімін көрсетеді.

Музыка, би және қуаныш

Мысыр діні өмірдің сезімдік ләззаттарын тойлап, оларды құдайлардың адамзатқа сыйлаған нығметтерінің бірі деп санады. Мысырлықтар діни мерекелерде тамақтанып, ішіп, билеп, музыка ойнайтын. Олар ауаны гүлдер мен құрбандық иістерімен хош иістендіретін. Хатордың көптеген лақаптары оны мерекелеумен байланыстырады; оны музыка, би, гүл шоғы, мирра және мастық иесі деп атайды. Әндер мен храмдағы бейнелерде музыканттар Хатордың құрметіне домбыра, арфа, лира және систр ойнайды. Систр – дірілдейтін аспап, Хаторға табынуда ерекше маңызға ие болды. Систр эротикалық мәнге ие және жаңа өмірдің тууына меңзеді. Хатордың осы ерекшеліктері Ра көзі туралы мифпен байланысты. Адамзаттың қырылуы туралы әңгімеде көзді сырамен тыныштандырды. Алыстағы Құдайша мифінің кейбір нұсқаларында, саяхатшы көздің жабайылығы музыка, би және шарап сияқты өркениеттің игіліктерімен жұбатқанда басылды. Жыл сайын Нил өзенінің тасқыны, шөгінділердің әсерінен қызыл түске енген су, шарапқа, ал Адамзаттың қырылуындағы қызыл боялған сыраға теңелді. Сондықтан тасқын кезіндегі мерекелерде құдайдың қайта оралуын тойлау үшін ішімдік, музыка және би кірістірілді. Эдфу храмынан алынған мәтінде Хатор туралы былай делінген: «Құдайлар оған систр ойнайды, құдайшалар оның ашуын басу үшін билейді». Медамуд храмындағы Хатордың бір түрі ретінде Рает Тави құдайына арналған гимнде, оның Мысырға мифтік оралуының бір бөлігі ретінде Мас мерекесі (Тех мерекесі) сипатталған. Әйелдер гүл шоқтарын алып жүреді, мас адамдар барабан шалады, ал храмның мерекелік орнына кіргенде, оған шетелден келген адамдар мен жануарлар билейді. Мерекелік дауыл жаушылық күштерін қуып шығарады және құдайша храмның еркек құдайы, оның мифологиялық жұбайы Монтуды күтіп, одан ұл табатынына сенімді.

Жыныстық қатынас, сұлулық және махаббат

Хатордың қуанышты, экстаздық жағы оның әйелдік, ұрпақ тудыру күшін көрсетеді. Кейбір жаратылыс мифтерінде ол әлемнің өзін жасауға көмектескен. Атум, өзінде барлық нәрсені қамтыған жаратушы құдай, өзінің балалары Шу мен Тефнутты тудырып, осылайша жарату процесін бастады, мастурбация арқылы. Бұл әрекетті жасаған Атумның қолы, өзінің әйелдік жағын бейнеледі және Хатор, Небетепет немесе басқа да құдай Иусасет арқылы бейнеленуі мүмкін. Птолемей дәуірінің (б.з.д. 332–30) соңғы мифінде Хонсу құдайы орталық рөлге ие, ал Хатор – Хонсумен жұптасып, жаратылысты іске асыруға көмектескен құдай. Хатор көптеген еркек құдайлардың жұбайы бола алатын, олардың ішінде Ра ең танымал болған. Мут, Амонның әдеттегі жұбайы, Жаңа Патшалық кезінде Рамен байланысты болған. Бірақ Мут, Амонмен жыныстық қатынас немесе құнарлылыққа қатысты суреттелгенде сирек кездесетін, ал осындай жағдайларда Хатор немесе Изида оның қасында тұратын. Мысыр тарихының соңғы кезеңдерінде Дендерадағы Хатор мен Эдфудағы Горус күйеу-әйел саналды, ал алыстағы құдай мифінің әртүрлі нұсқаларында Хатор Раеттави Монтудың, ал Хатор Тефнут Шудың жұбайы болды. Хатордың жыныстық жағы кейбір әңгімелерде көрінеді. Орта Патшалық дәуіріндегі "Көшіп жүретін туралы әңгіме" деген мифте, көшіп жүруші батпақта жүнді, жануар сияқты құдайға кездеседі және қорқынышпен жауап береді. Бір күні ол оны жалаңаш, тартымды әйел ретінде көреді. Бұл әңгімені зерттеген египтологтардың көпшілігі бұл әйелдің Хатор немесе оған ұқсас құдай екенін айтады, ол жабайы да қауіпті, немесе мейірімді де эротикалық бола алады. Томас Шнайдер мәтінді оқумен, көшіп жүруші құдаймен екі кездесуі арасында оны тыныштандыру үшін бірдеңе жасаған деп түсіндіреді. "Хор мен Сеттің таласы" атты Жаңа Патшалық дәуіріндегі екі құдай арасындағы дау туралы әңгімеде Ра, басқа құдай Бабидің қорлауынан кейін ренжіп, жалғыз арқасына жатады. Біраз уақыттан кейін Хатор Раға өзінің жыныс мүшелерін көрсетеді, оны күлдіріп, құдайлардың билеушісі ретінде міндеттерін орындау үшін қайта тұрғызады. Өмір мен тәртіп Раның белсенділігіне байланысты деп есептелді, ал әңгіме Хатор оның әрекетсіздігінен туындаған апатты салдарларды болдырмағанын көрсетеді. Оның әрекеті Раның көңілін көтеріп, оны жыныстық қызықтыру арқылы көтерілген болуы мүмкін, бірақ оның неге күлгені толыққанды түсініксіз. Хатор әдемі шашымен мақтанған. Мысыр әдебиетінде Хатордың жыныстық тартымдылығын бейнелейтін шашынан айырылғандығы туралы миф кездеседі, бірақ бұл мифтің толыққанды сипаттамасы сақталған мәтіндерде жоқ. Бір мәтін бұл жоғалтуды Хорус өзінің құдайлық көзін, ал Сет екі құдай арасындағы күрес кезінде ұрысынан айырылғанмен салыстырады, бұл Хатордың шашының жоғалғаны олар үшін болғандай оған да апатты болғанын көрсетеді. Хатор өзінің жыныстық жағынан туындаған "махаббаттың иесі" деп аталды. Папирус Честер Битти I-ден, жиырмасыншы династиядан (б.з.д. 1189–1077 жж.) алынған махаббат өлеңдерінің сериясында ерлер мен әйелдер Хатордан өздерінің сүйіктілерін әкелуін сұрайды: "Мен оған [Хаторға] дұға еттім, ол менің дұғамды естіді. Ол менің жақсы көретінімді маған арнады. Ол өз еркімен менімен кездесуге келді".

Аналық және патшалық

Хатор әр түрлі бала құдайлардың анасы саналды. Аты айтқандай, ол көбінесе Хорусқа анасы да, жұбайы да болған. Хатор патшаның әйелі және оның мұрагерінің анасы ретінде адам патшаларының құдайлық бейнесі болды. Изида мен Озирис Озирис мифінде Хорусқа ата-ана болған, бірақ Хорус пен Хатордың қарым-қатынасы одан да ертерек болуы мүмкін. Егер солай болса, Хорус Изида мен Озириспен тек Озирис мифінің Ескі патшалық кезінде пайда болуымен байланысты болды. Изида Горустың анасы ретінде толық орнағаннан кейін де Хатор осы рөлде көріне берді, әсіресе перғауынды емізу кезінде. Папирус тоғысында баласымен бірге бейнеленген Хатор сиыры оның мифологиялық тәрбиесін оқшау батпақта көрсетеді. Құдайдың сүті құдайлық пен патшалық мәртебесінің белгісі болды. Сондықтан, Хатордың перғауынды емізуі оның билік ету құқығын көрсетеді. Хатордың Хорусқа деген қарым-қатынасы оның кейіпкеріне емдік қасиет берді, себебі ол Сеттің шабуылынан кейін Хорустың жоғалған көзін немесе көздерін қайта қалпына келтірді. "Хорус пен Сеттің тартысы" эпизодында Хатор көздері жыртылған Хорусты тауып, жараларын газель сүтімен емдейді. Кейінгі кезеңде (б.з.д. 664–323 жж.) ғибадатханалар құдайлық отбасының құлшылығына арналды: ересек еркек құдай, оның әйелі және олардың жетілмеген ұлы. Жергілікті бала құдайдың тууына арналған тойларда салынған қосалқы ғимараттар маммисис деп аталды. Бала құдай ғаламның циклдық жаңаруын және патшалық мұрагерінің архетипін білдірді. Хатор осы жергілікті құдайлық үштіктердің анасы болды. Дендерада Эдфудың ересек Хорусы әкесі, Хатор анасы, ал олардың баласы Ихи болды, ол есімі "систр ойнаушы" дегенді білдіріп, аспаппен байланысты қуанышты бейнеледі. Ком-Омбода Хатордың жергілікті түрі Тасенетнофрет Хорустың ұлы Панебтавидің анасы болды. Хатордың басқа балаларына Ху қаласынан Неферхотеп деген кішкентай құдай және Хорустың бірнеше бала формалары кірді. Мысырлықтар өмірдің символы деп есептеген сикомор ағашының сүтті шырыны оның символдарының біріне айналды. Сүт Нилдің су тасқынымен теңестіріліп, осылайша құнарлылықты білдірді. Кейінгі Птолемей және Рим кезеңдерінде көптеген ғибадатханаларда жаратылыс туралы ұзақ уақыттан бері қалыптасқан идеяларды бейімдеген жаратылыс мифі болды. Дендерадағы Хатор ғибадатханасының нұсқасында ол әйел күн құдайы ретінде жаратылыстан бұрынғы бастапқы сулардан шыққан алғашқы жаратылыс екендігі және оның өмірлік жарығы мен сүті барлық тірі нәрсені асырағаны айтылады. Хатордың аналық аспектілерін Изида мен Мутпен салыстыруға болады, бірақ олардың арасында көптеген айырмашылықтар бар. Изиданың күйеуіне адалдығы мен баласына қамқорлығы Хатордың шексіз жыныстық еркінен гөрі әлеуметтік жағынан қабылданған махаббат түрін білдірді, ал Муттың мінезі жыныстықтан гөрі беделді болды. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырындағы Инсингер папирусының мәтіні адал әйелді, үйдің иесін Мутпен, ал Хаторды үйленген еркекті азғыратын жат әйелмен салыстырады.

Тағдыр

Мезкенет сияқты, тууға басшылық ететін тағы бір құдай, Хатор да шей – египеттік тағдыр ұғымымен байланысты, әсіресе ол Жеті Хатор бейнесін алғанда. Жаңа Мемлекет дәуірінде жазылған "Екі бауырластың әңгімесі" және "Қиын тағдырлы ханзаданың әңгімесі" атты екі көркем шығармада Хаторлар маңызды кейіпкерлердің дүниеге келуімен бірге олардың қалай өлетінін де болжайды. Египеттіктер тағдырды өзгертуге келмейтін нәрсе деп ойлаған. Дегенмен, "Қиын тағдырлы ханзаданың әңгімесінде" осы әңгіменің басты кейіпкері – ханзада, Жеті Хатордың болжаған қайғылы өлімінен құтыла алады. Әңгіменің соңы жоқ болғанымен, сақталған бөлімдер ханзаданың құдайлардың көмегімен тағдырынан қашуға мүмкіндігі бар екенін көрсетеді.

Шетелдік жерлер мен тауарлар

Хатор сауда және шетелдермен байланысты болды, мүмкін оның аспан құдайы рөлі оны жұлдыздармен, демек, теңіз жүзумен байланыстырған, және ол Нилдегі және Мысырдың шегінен тыс теңіздердегі кемелерді қорғағандықтан, аспандағы Раның баркасын қорғағандай қорғады. Мифологиядағы Көз құдайының Нубия мен Ливияда саяхаттауы оны сол аймақтармен де байланыстырды. Мысыр Сирия мен Канаанның жағалау қалаларымен, әсіресе Библоспен сауда қатынастарын сақтап, египеттік дінді сол аймақтың діндерімен қатар келтірді. Бір кезде, мүмкін, Ескі Патшалық дәуірінде, египеттіктер Библостың қамқоршы құдайы Баалат Гебалды Хатордың жергілікті түрі деп атай бастады. Хатордың Библоспен байланысы соншалықты мықты болғандықтан, Дендерадан келген мәтіндерде ол сол жерде тұрғаны айтылады. Египеттіктер кейде Хаторды Жаңа Патшалықта Египетте құлшылыққа алынған, агрессивті канаандық құдай Анатпен теңестірді. Кейбір канаандық өнер туындыларында Хатордың иконографиясынан алынған иілгіш шашты жалаңаш құдай бейнеленген. Бұл бейнелер қай құдайды көрсететіні белгісіз, бірақ египеттіктер оның иконографиясын қабылдап, оны Хатормен байланысты Кетеш деп аталатын тәуелсіз құдай ретінде қарастырды. Хатор Синай түбегімен тығыз байланысты болды, ол Мысырдың бөлігі деп есептелмегенімен, Орта және Жаңа Патшалық дәуірінде мыс, бирюза және малахит кен орындарының орналасқан жері болды. Хатордың бір атауы, «Мефкат ханымы», бірегей түркіз немесе барлық көк-жасыл минералдарға сілтеме жасауы мүмкін. Ол сондай-ақ «Файенс ханымы» деп аталды, бұл египеттіктер түркізбен салыстыратын көк-жасыл керамика. Хатор Мысырдың Шығыс Шөліндегі әртүрлі карьерлер мен кен орындарында, мысалы, Уади-эль-Худидегі аметист кенінде де құлшылыққа алынды, онда оны кейде «Аметист ханымы» деп атады. Мысырдың оңтүстігінде Хатордың ықпалы Пунт жеріне дейін созылған деп саналды, ол Қызыл теңіз жағалауында орналасқан және Хатормен байланысты хош иіс судың маңызды көзі болды, сондай-ақ Пунттың солтүстік-батысындағы Нубиямен де байланысты болды. Алтыншы династияның шенеунігі Хархуфтың (б.з.д. 2345–2181 жж.) автобиографиясында Нубияға немесе оған жақын жерге жасаған экспедициясы сипатталған, ол патшаға эбен, пантера терісі және хош иіс судың көп мөлшерін әкелді. Мәтінде бұл экзотикалық тауарлар Хатордың фараонға сыйға бергені ретінде сипатталған. Орта және Жаңа Патшалық дәуірінде Нубияда алтын өндіруге бағытталған египеттік экспедициялар оның культін аймаққа енгізді, ал Жаңа Патшалықтың фараондары өздері билік еткен Нубияның бөліктерінде оған бірнеше храмдар салды.

Өмірден кейінгі өмір

Пирамида мәтіндерінде, ең ертедегі египеттік жерлеу мәтіндерінде, Хатор туралы сирек айтылса да, Хатор сол дәуірдегі жеке қабір жазуларында және Орта Мемлекеттің табыт мәтіндерінде және кейінгі дереккөздерде жиі кездеседі. Египет пен шетелдердің шекарасын кесіп өткендей, Хатор тірілер мен Дуат – өлілер әлемінің шекарасынан өтті. Ол қайтыс болғандардың рухтарына Дуатқа кіруге көмектесті және қабірлермен тығыз байланысты болды, онда осы ауысу басталатын. Нилдің батыс жағалауындағы некропольдер немесе қабірлер тобы Именте, батыстың құдайы ретінде бейнеленді, ол көбінесе Хатордың бір көрінісі ретінде қарастырылды. Мысалы, Фиван некрополі көбінесе Хатордың сиырынан шығатын стильді тау ретінде бейнеленді. Оның аспан құдайы рөлі де өлімнен кейінгі өмірмен байланысты. Аспан құдайы – Нут немесе Хатор Раға күнделікті қайта тууында көмектескендіктен, ол ежелгі египеттік өлімнен кейінгі өмірге сенуде маңызды рөл атқарды, онда қайтыс болған адамдар күн құдайы сияқты қайта туатын. Нут, Хатор және Именте әр түрлі мәтіндерде қайтыс болғандарды мәңгілік өмір үшін тамақ пен сусын алатын орынға бастап әкелуі мүмкін. Осылайша, Хатор, Именте ретінде, көбінесе қабірлерде, қайтыс болған адамды өзінің баласы ретінде бақытты өмірден кейінгі өмірге қарсы алады. Жаңа Мемлекеттің жерлеу мәтіндері мен суреттерінде өлімнен кейінгі өмір көбінесе Хатор кейде басқаратын, жағымды, құнарлы бақ ретінде бейнеленді. Өлімнен кейінгі өмірге құштар әйел құдай көбінесе ағаш түрінде су әкеліп, өлген адамға су беретін бейнеленді. Бұл рөлді көбінесе Нут орындады, бірақ ағаш құдайы кейде Хатор деп аталды. Өлімнен кейінгі өмірдің жыныстық жағы да болды. Озирис мифінде, өлтірілген Озирис Изидамен бірігіп, Хорусты дүниеге келтіргеннен кейін қайта тірілді. Күн идеологиясында Раның аспан құдайымен бірігуі оның қайта тууына мүмкіндік берді. Сондықтан жыныстық қатынас өлген адамның қайта тууына мүмкіндік берді, ал Изида мен Хатор сияқты құдайлар өлген адамды жаңа өмірге қайтару үшін қызмет етті. Бірақ олар еркек құдайлардың қайта жаңғыру күштерін ғана ынталандырды, орталық рөлді ойнаған жоқ. Ежелгі египеттіктер қайтыс болғандардың есімдеріне Озирис есімін қосып, оларды оның қайта тірілуімен байланыстырды. Мысалы, Хенометхит есімді әйелді "Озирис Хенометхит" деп атады. Уақыт өте келе олар қайтыс болған адамды еркек және әйел құдайлық күштермен байланыстырды. Ежелгі Мемлекеттің соңында әйелдер кейде Хаторға табынушыларға қосылатыны айтылды, дәл сол сияқты ерлер Озириске қосылды. Үшінші аралық кезеңде (б.з.д. 1070–664 жж.) египеттіктер Хатор есімін Озирис орнына қайтыс болған әйелдердің атына қосуға кірісті. Кейбір жағдайларда әйелдерді "Озирис Хатор" деп атады, бұл олардың екі құдайдың да қайта тірілтуші күшінен пайдаланғанын білдіреді. Кейде Хатор Озирис сияқты өлімнен кейінгі өмірді басқарады деп айтылды.

Иконография

Хаторды көбінесе мүйіздерінің арасында күн дискісін ұстаған сиыр ретінде бейнелеген, әсіресе патшаны емдеген кезде. Ол сондай-ақ сиыр басы бар әйел ретінде де көрінеді. Дегенмен, оның ең көп таралған бейнесі – мүйіздер мен күн дискісін киген, қызыл немесе түркіз түсті, немесе екі түстің аралас киім киген әйел. Кейде мүйіздер төменгі модиус немесе Жаңа Патшалық кезінде египеттік патшайымдар жиі киетін бүркіт бас киімінің үстінде тұрады. Изида да Жаңа Патшалық кезінде осы бас киімді қабылдағандықтан, екі құдайды тек жазу арқылы белгіленсе ғана ажыратуға болады. Иментет ролінде Хатор басына мүйізді бас киімнің орнына батыстың символын киеді. Жеті Хатор кейде жеті сиырдан тұратын топ ретінде бейнеленген, оларға Батыстың бұқасы деп аталатын кішігірім аспан және өмірден кейінгі құдай ілесіп отырады. Хаторды малдан басқа да жануарлар бейнелей алады. Урей египеттік өнерде жиі кездесетін мотив, ол Ра көзімен байланысты әртүрлі құдайларды бейнелей алады. Хаторды урей ретінде бейнелегенде, ол оның мінезінің қатыгез және қорғаушы жақтарын көрсетеді. Ол сондай-ақ арыстандай көрінеді, бұл бейне де ұқсас мағынаға ие. Ал үй мысығы кейде Хатормен байланыстырылады, ол Көз құдайының тынышталған бейнесін көрсетеді. Асан ағашы ретінде бейнеленген Хатордың адам денесінің жоғарғы бөлігі әдетте ағаштан шығып тұратын күйде суреттеледі. Басқа құдайлар сияқты Хатор да папирус сабағын таяқ ретінде ұстауы мүмкін, бірақ оның орнына ол еркек құдайларға ғана тән биліктің символы – уас таяғын ұстай алады. Уас таяғын Ра көзімен байланысты Хатор сияқты құдайлар ғана қолданған. Ол сондай-ақ систр немесе менат алқасын тағады. Систр екі түрлі болады: қарапайым шеңбер тәрізді немесе күрделірек наос систр, ол наос ғибадатханасына ұқсап, Бат символының мұртшаларына ұқсас иілген элементтермен шеңберленген. Айналар да оның символының бірі, өйткені Мысырда олар көбінесе алтыннан немесе қоладан жасалғандықтан, күн дискісін символдайды, сондай-ақ сұлулық пен әйелдікпен байланысты. Кейбір айна тұтқалары Хатордың бетінің пішінінде жасалған. Көптеген буыннан тұратын менат алқасы систр сияқты Хатордың құрметіне арналған рәсімдерде шайқалады. Оның бейнелері кейде Хатордың өзінің тұлғасы ретінде қарастырылады. Хатор кейде египеттік өнерге тән перспективада емес, алдыңғы жағынан қаралатын сиыр құлақтары бар адам беті түрінде бейнеленеді. Осы бейнеде оның бетінің екі жағындағы шаштары иіліп, шеңбер құрайды. Мұндай бетперде тәрізді бет Ескі Патшалықтың соңғы кезеңдерінен бастап бағаналардың бас бөлігіне орналастырылған. Осы стильдегі бағаналар Хатор және басқа да әйел құдайларға арналған көптеген ғибадатханаларда қолданылған. Бұл бағаналардың екі немесе төрт беті болуы мүмкін, олар құдайдың әртүрлі жақтары арасындағы екіұштылықты немесе Төрт Бетті Хатордың сақшылығын көрсетеді. Хатор бағаналарының дизайны систрлермен күрделі байланыста. Систрлердің екі стилі де тұтқасында Хатор маскасын бейнелей алады, ал Хатор бағаналары көбінесе құдайдың басының үстінде наос систр пішінін қамтиды.

Патшалықпен қарым-қатынасы

Ерте династиялық кезеңде Нейт патша сарайындағы ең басты құдай болған, ал Төртінші династияда Хатор патшамен ең тығыз байланысты құдайға айналды. Төртінші династияның негізін қалаушы Снеферу оған ғибадатхана салғаны мүмкін, ал Джедефраның қызы Неферфетепс Хатордың алғашқы діни қызметкері болды. Ежелгі патшалық билеушілері тек қана белгілі бір патшаларға немесе патшалықпен тығыз байланысты құдайларға арналған ғибадатханаларға қаражат берген. Хатор осындай сыйлықтарды алатын бірнеше құдайлардың бірі болды. Ескі патшалықтың соңғы билеушілері, әсіресе, сол аймақтарды патша сарайында байлаудың жолы ретінде провинцияларда Хатор құрметіне ерекше көңіл бөлді. Ол сол кездегі провинциялық құдайлардың қасиеттерін бойына сіңіріп алған болуы мүмкін. Көптеген әйел патшалар, патшалық құрмаған болса да, Ескі патшалық кезінде құлшылықта лауазымдарды атқарды. Ескі патшалық билеушілерімен ешқандай байланысы жоқ болғанына қарамастан, Орта патшалықтың алғашқы перғауыны болған Ментухотеп II өзін Хатордың ұлы ретінде бейнелеу арқылы өз билігін заңды етуге тырысты. Хатор сиырсының патшаны емізуінің алғашқы суреттері оның билігіне жатады, ал Хатордың бірнеше діни қызметкерлері оның әйелдері болғандай суреттелген, бірақ ол шын мәнінде олармен үйленбеген болуы мүмкін. Орта патшалық кезінде патшалар Раны бейнелегендей, патшалар да құдайларды тікелей бейнелейтін болып көрінді. Хатор ретінде патшайымға баса назар аудару Жаңа патшалық кезінде де жалғасты. Хатордың бас киімін киген әйелдер XVIII династияның аяғында суреттелген. Аменхотеп III-нің sed фестивалінің бейнесі, оның билігін тойлау және жаңарту үшін, патшаны Хатормен және оның ханышасы Тиемен бірге көрсетеді, бұл патшаның фестиваль барысында құдаймен символикалық некеде болғанын білдіруі мүмкін. Жаңа патшалықтың басында фараон ретінде билік жүргізген Хатешэпсут Хатормен қарым-қатынасын басқаша атап көрсетті. Ол өзінің билігін заңды түрде бекіту үшін әртүрлі құдайларды, соның ішінде Хаторды қосатын есімдер мен атауларды қолданды, әдетте бұл еркек позиция. Ол Хаторға бірнеше ғибадатхана салып, өзінің марқұмдық ғибадатханасын орнатты, оған Деир-эль-Бахариде құдайға арналған шапкіш кірді, ол Орта патшалықтан бері Хатордың құлшылық ету орны болды. Жаңа патшалық кезінде Амонның басымдығы оның жұбайы Мутқа көбірек көрінуді берді, ал кезең барысында Изида дәстүрлі түрде Хаторға ғана тиесілі рөлдерде, мысалы күн кемесіндағы құдай ретінде көріне бастады. Бұл құдайлардың өсіп келе жатқан маңыздылығына қарамастан, Хатор маңызды болып қала берді, әсіресе жаңа патшалықтағы құнарлылық, жыныстық қатынас және патшалықпен байланысты. Жаңа патшалықтан кейін Изида Хатор мен басқа құдайларды көлеңкелеп, олардың қасиеттерін қабылдады. Птолемей дәуірінде (б.з.д. 305-30 жж.) гректер Мысырды билеп, олардың діні Мысырмен күрделі қарым-қатынас орнатқанда Птолемей әулеті Мысырдың патшалық идеологиясын қабылдап, өзгертті. Птолемейдің екінші әйелі Арсиноядан бастап Птолемейлер өздерінің патшаларын Изис пен бірнеше грек құдайларымен, әсіресе махаббат пен жыныстық қатынас құдайы Афродитамен тығыз байланыстырды. Дегенмен, гректер мысырлық құдайларды өз құдайларының атымен атағанда (интерпретация деп аталатын тәжірибе), олар кейде Хаторды Афродита деп атаған. Изида, Хатор және Афродитаның қасиеттері Птолемей патшайымдарын құдайлар ретінде қарауды ақтауға біріктірілді. Осылайша, ақын Каллимах Аэтияда Хатордың жоғалған шашы туралы аңызға сілтеме жасап, Беренике II-ді Афродитаға өз шашын құрбан еткені үшін мақтады, ал Изис пен Хатордың ортақ иконографиялық белгілері, мысалы, сиыр мүйіздері мен бүркіт бас киімі Птолемей патшайымдарын Афродита ретінде бейнелейтін бейнелерде пайда болды.

Мысырдағы ғибадатханалар

Хаторға арналған ғибадатханалар басқа египет құдайларына қарағанда көбірек салынған. Ежелгі Патшалық кезінде оның табынудың ең маңызды орталығы Мемфис аймағында болды, онда «Сикомор Хаторы» Мемфис некрополінің көптеген жерлерінде құлшылыққа ие болды. Жаңа Патшалық дәуірінде Оңтүстік Сикомор Хаторының ғибадатханасы Мемфистегі оның басты ғибадатханасы болды. Сол жерде ол қаланың басты құдайы Птахтың қызы деп сипатталды. Мемфистің солтүстік-шығысындағы Гелиополисте Ра мен Атумға табынуға, мүмкін, Орта Патшалық кезінде салынған Хатор Небеттепет ғибадатханасы кірді. Қасиетті орынның жанында жалбыз және сикомор ағашы тұрды, және олар құдайдың көрінісі ретінде табынылған болуы мүмкін. Нил дельтасының солтүстігіндегі Яму және Теренутис сияқты бірнеше қалаларда да оған арналған ғибадатханалар болды. Дендера, Хатордың Жоғарғы Египтегі ең көне ғибадатханасы, кем дегенде Төртінші династияға дейін сақталып қалған. Ескі Патшалық аяқталғаннан кейін оның маңыздылығы Мемфис ғибадатханаларынан асып түсті. Египет тарихында көптеген патшалар ғибадатхана кешеніне қосымшалар жасады. Ғибадатхананың соңғы нұсқасы Птолемей және Рим кезеңдерінде салынды және бүгінде сол кезден сақталған египеттік ғибадатханалардың ең жақсы сақталғандарының бірі болып табылады. Ескі Патшалықтың билеушілері Жоғарғы және Орта Египеттегі қалаларды дамытуға тырысқандықтан, Хатордың бірнеше құлшылық орталықтары аймақ бойынша Куза, Ахмим және Нага-эд-Дер сияқты жерлерде құрылды. Бірінші аралық кезеңде (б.з.д. 2181–2055 ж.) оның Дендерадан келген құлшылық мүсіні мерзімік түрде Тебан некрополіне жеткізілді. Орта Патшалықтың басында Ментухотеп II Дейр-эль-Бахаридегі некропольде оған тұрақты құлшылық орталығын құрды. Жаңа Патшалық кезінде некропольдің қабір жұмысшыларының мекені болған Дейр-эль-Мединаның жақын маңдағы ауылында да Хатор ғибадатханалары болды. Олардың бірі жұмыс істеуін жалғастырды және ауыл тастап кетілгеннен кейін ғасырлар өткен соң Птолемей кезеңінде қайта жаңартылды. Ескі Патшалық кезінде Хатордың діни қызметкерлерінің көп бөлігі, жоғары дәрежелілері де әйелдер болды. Олардың көптегені патшалық отбасының мүшелері болды. Орта Патшалық кезінде әйелдер жоғары діни лауазымдардан көбірек шеттетілді, сонымен қатар ханышалар Хаторға жақын болды. Осылайша, патшалық емес әйелдер Хатор дінінің жоғары шендерінен жоғалып кетті, бірақ әйелдер Египеттегі ғибадатханаларда музыканттар мен әншілер ретінде қызмет етуді жалғастырды. Кез келген құдайға арналған ең көп таралған ғибадатханалық рәсім – күнделікті құрбандық шалу, онда құдайдың бейнесіне киім кигізіліп, тамақ берілетін. Күнделікті рәсімдер египеттік барлық ғибадатханаларда шамамен бірдей болды, бірақ құрбандық ретінде берілген заттар оларды алған құдайға байланысты өзгеруі мүмкін. Шарап пен сыра барлық ғибадатханаларда, әсіресе Хатордың құрметіне арналған рәсімдерде кеңінен қолданылды, ал ол және оған байланысты құдайлар жиі систра және менат әшекейлерін алды. Кейінгі және Птолемей кезеңдерінде оларға күн мен айды бейнелейтін айналар да сыйланды.

Фестивальдар

Хатордың көптеген жылдық мейрамдары ритуалдық мақсатқа қызмет ететін ішімдік пен бимен тойланды. Бұл мейрамдардағы тойлаушылар ежелгі Египет дінінде сирек кездесетін немесе мүлдем болмаған діни шабыт күйіне жетуді мақсат еткен болуы мүмкін. Грейвс Браун пікірінше, Хатордың мейрамдарына қатысушылар, құдайлық әлеммен байланысқа түсуге мүмкіндік беретін сананың өзгерген күйіне жетуді көздеген. Мысалы, Ра көзінің қайтып оралуын еске алу үшін, Тоут айының жиырмасыншы күні Хатор және басқа да Көз құдайларына арналған ғибадатханаларда тойланған Мас мейрамы. Ол Орта патшалық кезінде де аталып өтілген, бірақ Птолемей және Рим дәуірінде кеңінен танымал болды. Мас мейрамындағы би, тамақ және ішімдік Мысырлықтардың өліммен байланыстырған қайғы-қасіреті, аштығы мен шөлінің керісін бейнеледі. Ра көзінің шабуылдары адамдарға өлім әкелсе, Мас мейрамы өмірді, молшылықты және қуанышты тойлады. Орта патшалық кезінде тойлана бастаған, Теба жергілікті мейрамы – "Долинаның әдемі фестивалінде" Карнак ғибадатханасынан Амонның құлшылық мүсіні Теба некрополіндегі ғибадатханаларды араласады, ал қауым мүшелері өлген туыстарының қабірлеріне барып, ішіп-жеп, тойлайтын. Хатор бұл фестивальге Жаңа патшалықтың басында ғана қатысты, содан кейін Амонның Дейр-эль-Бахаридегі ғибадатханалардағы түнгі тұруы онымен жыныстық қатынаста болғаны деп есептелді. Птолемей дәуіріндегі бірнеше ғибадатханалар, соның ішінде Дендера ғибадатханасы, Мысырдың жаңа жылын бірқатар рәсімдермен тойлады, онда ғибадатхана мүсіндері күн құдайымен байланысқа түсіп, қайта жандандырылатыны болжалды. Жаңа жылға дейінгі күндері Дендераның Хатор мүсіні ғибадатхананың арнайы бөлмесі – вабетке алынып, аспан мен күн бейнелерімен безендірілген төбе астына қойылды. Жаңа жылдың бірінші күні, Тот айының бірінші күні Хатор мүсіні күн сәулесіне шомылу үшін шатырға көтерілді. Хаторға арналған ең толық құжатталған мейрам – Птолемейдің тағы бір тойы, "Көрікті қайта қосылу" фестивалі. Бұл оқиға Эпифи айының он төрт күні бойына созылды. Дендерадағы Хатордың табыну мүсіні басқа ғибадатханалардың құдайларын көру үшін қайықпен бірнеше ғибадатханаларға жеткізілді. Сапардың соңғы нүктесі Эдфудағы Горус ғибадатханасы болды, онда Дендерадан келген Хатор мүсіні Эдфудың Горусымен кездесіп, екеуі бірге орналастырылды. Мереке күнінде бұл мүсіндер күн құдайы мен Эннеада сияқты алғашқы құдайлар жерленген деп есептелетін киіз үйге шығарылды. Мәтіндерде айтылғандай, құдайлық жұп қабірге қойылған құдайларға арнап құрбандық шалған. Көптеген египтологтар бұл фестивальді Хорус пен Хатордың арасындағы ритуалдық неке деп санайды, бірақ Мартин Стадлер бұл көзқарасқа қарсы шығып, оның орнына көмілген құдайлардың жаңғыруын білдіретінін айтады. С.Ж. Бликер "Көрікті қайта қосылуды" Алыстағы Құдайдың оралуының тағы бір тойы деп ойлады, себебі ғибадатхананың фестивальдық мәтіндерінде күн көзі туралы аңызға сілтеме жасалған. Барбара Рихтер бұл фестиваль үш нәрсені бір мезгілде білдіретінін айтады. Ол Хорустың және Хатордың ұлы Ихидің тууы Дендерада "Көрікті қайта қосылу" фестивалінен тоғыз ай өткен соң тойланғанын атап өтті, бұл Хатордың Горусқа сапары Ихидің түсінуін білдіретінін көрсетеді. Мысырлық күнтізбесінің үшінші айына Хатор немесе Атыр деген ат қойылды. Дендерадан келген мәтіндерде айтылмаса да, оның құрметіне ай бойы мейрамдар өткізілді.

Мысырдан тыс жерлерде ғибадат ету

Ежелгі патшалық кезінде мысырлық патшалар Библостағы Баалат Гебал ғибадатханасына тауарлар сыйлады. Баалат Гебал мен Хатордың синкретизмін пайдаланып, Библоспенғы жақын сауда қатынастарын нығайтты. Тютмос III билік құрған кезде Библостың ханымы Хаторға арналған ғибадатхана салынды, бірақ ол Баалат ғибадатханасының ішіндегі киіз үй болған болуы мүмкін. Жаңа патшалық құлағаннан кейін Хатордың Библостағы беделі, Египеттің бұл қаламен сауда байланыстарымен бірге азайды. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықтың басындағы бірнеше артефакттар мысырлықтардың Баалатты Изиспен теңеуге бастағанын көрсетеді. Грек авторы Плутархтың б.з. II ғасырындағы «Изис және Озирис» еңбегінде айтылған Изистің Библоста болуы туралы миф, оның уақытында Изис қалада Хаторды толықтай алмастырғанын көрсетеді. Пиллостағы микендік қабірден табылған б.з.б. 16 ғасырдағы алқада Хатордың бейнесі бейнеленген. Оның қабірде болуы микендіктердің мысырлықтардың Хаторды өлімнен кейінгі өмірмен байланыстырғанын білгенін көрсетеді. Мысырлықтар Синай түбегінде бірнеше ғибадатхана салды. Ең үлкені - жарты аралдың батыс жағында орналасқан Серабит эль Хадимдегі тау-кен өндірісінің қамқоршысы Хаторға арналған кешен. Ол Орта патшалықтың ортасынан Жаңа патшалықтың соңына дейін пайдаланылды. Жаңа патшалық кезінде Египет империясының шығыс жағында орналасқан Тимна аңғары маусымдық кен өндіру экспедицияларының орны болды. Онда Хаторға арналған ғибадатхана да болды, ол маусым аяқталғанда бос қалған болуы мүмкін. Мысырлықтар қазба жұмыстарына қолданған жергілікті мадияндықтар, олардың бақылаушылары сияқты, Хаторға құрбандықтар әкелген болуы мүмкін. Мысырлықтар ХХ династия кезінде бұл жерді тастап кеткеннен кейін мадияндықтар ғибадатхананы өздерінің құдайларына арналған шатырлық ғибадатханаға айналдырды. Ал оңтүстіктегі нубилер Хаторды өз діндеріне толыққанды енгізді. Жаңа патшалық кезінде Нубияның көп бөлігі Мысырдың бақылауында болған кезде, перғауындар Хаторға Нубиядағы бірнеше ғибадатханаларды арнады, мысалы, Фарас пен Миргиссадағы ғибадатханалар. Аменхотеп III және Рамсес II екеуі де Нубияда әйел құдайлардың көрінісі ретінде өздерінің патшаларын атап өткен ғибадатханалар салды, соның ішінде Хатор: Аменхотептің әйелі Тие Седеингада және Рамсестің әйелі Нефертари Әбу Симбелдің кішігірім ғибадатханасында. Жаңа патшалық құлағаннан кейін Нубияда пайда болған тәуелсіз Куш патшалығы Куш патшалары туралы сенімін Мысырдың патшалық идеологиясына негіздеді. Сондықтан Хатор, Изида, Мут және Нут әр Куш патшасының мифологиялық анасы ретінде қарастырылды және оның әйел туыстарымен теңестірілді, мысалы, кушилік патшайым немесе патшайым анасы, кушилердің дінінде маңызды рөл атқарды. Амунда қасиетті болған Джебель-Баркал қаласында Куш патшасы Тахарка екі ғибадатхана салдырды, біреуі Хаторға, екіншісі Амунның жұбайы ретінде Мутқа арналған, бұл жаңа патшалық египет ғибадатханаларын алмастырды, олар осы бір құдайларға арналған болуы мүмкін. Бірақ Изида Нубияда табынатын мысырлық құдайлардың ішіндегі ең көрнектісі болды, және оның мәртебесі уақыт өте келе көбейді. Осылайша, Нубия тарихының мероиттік кезеңінде (б.з.д. 300 – б.з. 400) Хатор ғибадатханаларда көбінесе Изиданың серігі ретінде бейнеленді.

Халықтық ғибадат

Мысырлықтар ғибадатханалардағы ресми және көпшілік алдындағы рәсімдермен қатар, жеке себептермен, тіпті өз үйлерінде де құдайларға жекеше табынушы. Ежелгі Мысырда бала туу ана да, бала да үшін қауіпті болған, бірақ балалы болуға ұмтылыс күшті болған. Сондықтан, балалылық және қауіпсіз босану халық дініндегі ең маңызды мәселелердің бірі еді, ал Хатор және Тауэрет сияқты құнарлылық құдайларына үй ішіндегі киелі орындарда жиі дұға етілген. Мысырлық әйелдер бала туғанда кірпіштерге тізе бүгіп отыратын, ал ежелгі Мысырдан жеткен жалғыз бала туу кірпіші Хатордың суреттерімен, баласын құшақтаған әйелдің бейнесімен әшекейленген. Рим дәуірінде терракотадан жасалған мүсіндер, кейде тұрмыстық жағдайда табылған, Раны көтеріңкі көңіл күйге келтіру үшін Хатордың жасағандай, өте әсем бас киім киген және жыныс мүшелерін ашық көрсеткен әйелді бейнелеген. Бұл мүсіндердің мағынасы белгісіз, бірақ олар көбінесе Афродитамен біріктірілген Хатор немесе Изиданы, құнарлылықты немесе зұлымдықтан қорғауды білдіретін бір қозғалысты көрсетеді деп есептеледі. Хатор, Амон, Птах және Тот сияқты бірнеше құдайлардың қатарында, жеке мәселелерде көмек сұрау үшін жиі дұға оқылған. Мысырлықтар ғибадатханаларда немесе оларға дұға еткен құдайларға арналған шағын киелі орындарда құрбандықтар қалдырған. Хаторға арналған көптеген құрбандықтар олардың ішкі құндылығы үшін емес, символикалық мағынасы үшін қолданылған. Хатордың суреттері салынған маталар, сондай-ақ оның жануарлар түріндегі бейнелері бар тақташалар мен мүсіндер кең таралған. Құрбандықтардың әртүрлі түрлері сыйлаушының әртүрлі мақсаттарын білдіруі мүмкін, бірақ олардың мағынасы көбінесе белгісіз. Хатордың бейнелері оның мифологиялық рөлдеріне сілтеме жасады, мысалы, батпақтың аналық сиырының бейнесі. Систра құрбан ету құдайдың қауіпті жақтарын басып, оның жағымды жақтарын шығаруға арналған болса керек, ал фалли құнарлылыққа дұға етуді білдірді, бұл бір мысалдан табылған жазуда көрсетілген. Кейбір мысырлықтар Хаторға жазылған дұғаларды да қалдырды, олар стелаларға немесе граффити түрінде жазылған. Амон сияқты кейбір құдайларға арналған дұғалар олардың жамандық жасағандарды жазалап, өздерінің қателіктеріне өкінгендерді емдейтінін көрсетті. Ал Хаторға арналған дұғаларда тек оның өмір бойы мол азық-түлік беру және өлімнен кейін лайықты жерлеу сияқты мүмкіндіктері ғана айтылған.

Жерлеу рәсімдері

Өмірден кейінгі өмір құдайы ретінде Хатор жерлеу мәтіндері мен өнерінде жиі кездеседі. Мысалы, Жаңа патшалықтың басында ол патша қабірінің безендіруінде ең көп таралған үш құдайдың бірі болды, ал қалғандары – Озирис пен Анубис. Сол кезде ол өлгендерді өмірден кейінгі өмірге қарсы алып, құдайы ретінде жиі бейнеленді. Басқа бейнелер оған жанама түрде сілтеме жасайды. Ежелгі патшалық дәуіріндегі қабірлердегі рельефтерде ерлер мен әйелдер «папирус шайқау» деп аталатын рәсімді орындайды. Бұл рәсімнің мәні белгісіз, бірақ жазуларда кейде ол «Хатор үшін» орындалғаны айтылады, ал папирус сабақтарын шайқағанда шығатын сыңғырлау үні систрдің дыбысына ұқсас болуы мүмкін. Қабірлердегі басқа Хатор бейнелеріне некрополь тауынан шыққан сиыр мен өмірден кейінгі өмірде баққа қадағалаушы құдайдың отырған бейнесі кіреді. Наттың суреттері көбінесе табуттың ішкі жағында бейнеленген немесе ойылған, бұл табут оның жатыры екенін көрсетеді, одан қайтыс болған адам өмірге қайта туылады. Үшінші аралық кезеңде Хатор табуттың еденіне, ал Нат қақпақтың ішкі жағына қойыла бастады. Он сегізінші династиядағы қабір өнерінде адамдар жиі ішіп, билеп, музыка ойнап, менат алқаларын және систрді ұстап тұрады – бәрі де Хаторға сілтеме жасайтын бейнелер. Бұл бейнелер қабірлер алдында өткізілген жеке мерекелерді бейнелейтін болса, немесе Аңғардың әдемі мейрамы сияқты ғибадатханалардағы мерекелердегі жиналыстарды бейнелейтін болуы мүмкін. Мерекелер адам мен құдайлар әлемі арасында байланыс орнатуға мүмкіндік береді деп есептелді, сонымен қатар тірілер мен өлілер арасындағы байланыс. Сондықтан қабірлердегі мәтіндерде қайтыс болған адамның, әсіресе Озириске арналған мерекелерге қатыса алуын тілейтін сөздер жиі кездеседі. Дегенмен, қабірлердегі мерекелік бейнелер Хатормен байланысты мерекелерге, мысалы, Мас мерекесіне немесе онымен тығыз байланысты жеке мерекелерге сілтеме жасай алады. Бұл мерекелерде ішімдік ішіп, билеудің мақсаты – тойға қатысушыларды мас ету, яғни өлгендердің рухтарымен байланысуға мүмкіндік беру. Хатор Ескі патшалық кезінде қайтыс болған адамдарға құрбандықтар ұсынғаны айтылады, ал ерлер мен әйелдерге өмірден кейінгі өмірде оның серігіне қосылуға мүмкіндік беретін сиқырлар табут мәтіндерінде пайда болды. Кейбір жерлеу заттарында қайтыс болған әйелдерді құдайлар ретінде бейнелейтін бейнелер осы әйелдерді Хатордың ізбасарлары ретінде бейнелейтін болуы мүмкін, бірақ бейнелер Хаторға немесе Изиске қатысты ма, белгісіз. Хатор мен қайтыс болған әйелдер арасындағы байланыс Рим дәуірінде, ежелгі Мысыр дінінің жойылуынан бұрынғы соңғы кезеңінде сақталды.