Кіріспе

Навахо музыкасы – бұл негізінен АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Төрт бұрыш аймағынан және Навахо ұлтының аумағынан шыққан навахо халқының жасаған музыкасы. Дәстүрлі түрде оның формасы салтанатты әндер мен дұғалар түрінде болып, Дине Баханеʼдегі тақырыптарды қайталайды. Бірақ, қазіргі Навахо музыкасы кантри, рок және рэп сияқты алуан түрлі жанрларды қамтиды және ол ағылшын және навахо тілдерінде орындалады.

Дәстүрлі

Навахо халқының дәстүрлі музыкасы әрқашан дауысты болып келеді, барабандар, барабан таяқтары, сыңғырлақ, үскірік, флейта, сыбызғы және бульроарер сияқты көптеген аспаптар белгілі бір ән түрлерін орындауға қолданылады. 1982 жылы 1000-нан астам рәсімдік салт атқарушы, 30 түрлі рәсімнің бірін немесе одан да көптерін, сондай-ақ көптеген қысқа дұға рәсімдерін орындауға білікті болды, олар басқаша «Дәрігерлер» деп аталады. Олар «гармониялық жағдай» және «сұлулық», жақсы денсаулық, тыныштық және тепе-теңдікті білдіретін hózhǫ́ күйін қалпына келтіреді. Бұл әндер – Навахо халқының ең қасиетті әндері, «күрделі және толыққанды» рухани әдебиеті классикалық музыка саналады, ал жеке, патриоттық, күнделікті еңбек, демалыс, әзіл-қалжың және аз қасиетті салтанатты әндер халықтық музыка саналады. «Халықтық» музыка қоғамдық орындалумен ерекшеленеді, ал қасиетті әндер олардың қасиеттілігін сақтау үшін тек рәсімдерде ғана орындалады (сондықтан төмендегі тізімде көрсетілмейді). Ең ұзақ рәсімдер он күнге дейін созылуы мүмкін, ол жақсылық пен жамандық арасындағы, яғни оң және теріс күштер арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіретін амалдарды қамтиды. Дәрігерлер, құм суреттері немесе маскалар, сондай-ақ емдеу үшін қолданылатын көптеген басқа қасиетті құралдардың көмегімен Навахо құдайларын және табиғат күштерін шақырып, адамды әлемдік күштердің аясында үйлесімділікке және тепе-теңдікке келтіру үшін қасиетті әндерді орындайды. Құм суреттерін қолданатын рәсімдерде, көмекке мұқтаж адам, науқас, Дине жаратылыс мифологиясының құдайларымен теңестіріледі және белгілі бір оқиғаға және құдайларға қатысты суреттері бар құм суретіне отырып, оқиғаның бір бөлігіне айналады. Әннің мәтіні бір сағаттан астам уақытқа созылуы мүмкін және көбінесе топта орындалады, онда әлемнің пайда болуы, құбылыстар, мораль және басқа да сабақтар туралы баяндар бар. Ұзын әндер екі немесе төрт бөлікке бөлінеді, онда әнге ұқсас тармақтар мен мелодиялық түрде белсенді хорлар кезектеседі, хордың мәтіні мен стиліндегі рефренмен аяқталады. Әннің мәтіні, әндері, топтары мен тақырыптары циклдық сипатта болады: Навахо дәстүріндегі өлмейтін әйел – Көктемде дүниеге келіп, жазда жасөспірімге дейін өседі, күзде ересек болады, ал қыста қарт әйелге айналады, өмір циклін қайта-қайта меңгереді. Оның ұлдары, Батыр егіздер – Монстрларды өлтіруші және Су үшін туылғандар туралы да ән айтылады, өйткені олар әлемді алыптар мен зұлым монстрлардан құтқарады. Осындай оқиғалар осы қасиетті рәсімдер кезінде айтылады. «Халықтық» музыка хорлардың өте белсенді мелодиялық қозғалысына ұқсайды, кең интервалдық секірулер мен мелодиялық диапазон әдетте октавадан октава мен жартысына дейін жетеді. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, әндер көбінесе төрт немесе бес фразадан аспайтын фразаларды күрделі қайталау, бөлу және үйлестіру арқылы құрастырылады, ал қысқа әндер жұмыс әндерінде қажет болған жағдайда бірден бірінен кейін орындалады. Олардың мәтіні көбінесе сөздерден тұрады, белгілі бір сөздер жанрға тән, бірақ қысқаша әзіл-қалжың немесе сатиралық мәтіндер де болуы мүмкін.

Shoegame әндері

Ежелгі заманда жануарлар жер бетінде еркін жүргенде, олар жиналып ойнайтын, соның ішінде навахо мокасин ойыны. (Giant) пен Owl бірлесіп ойын құруды талқылап, Navajo Shoegame ойынын ойлап тапты. Осыған байланысты бір әңгіме бар, бірақ оны тек Дине халқы ауызша естіп біледі. Бүгінде Навахо ұлтының көптеген отбасылары Navajo Shoegame ойынын ойнайды. Кейде жергілікті қауымдар қыс айларында бір-бірімен жарысады. Навахо ұлтының барлық аймақтарында көптеген белгілі Navajo Shoegame әншілері де бар. Атап айтқанда, Аризона штатының Хантс Пойнт және Нью-Мексико штатының Пинедейл қалаларындағы Нез отбасы, ән салуларымен және ойын шеберліктерімен кеңінен танымал. Нез әулетінен шыққан Лео Нез ағасы мен оның ұлы Титус Джей Нез, Shoegame әндерін орындауымен және Навахо ұлтындағы Shoegame іс-шараларына қатысуымен өте белгілі. Басқа да танымал әншілер қатарында Аризона штатының Свитвотер қаласынан шыққан марқұм Джими Коди, Нью-Мексико штатының Саности қаласынан Аддисон Бегей және Нью-Мексико штатының Цаятох қаласынан Сэмми Ларго бар.

Балалар әндері

Навахо балаларының әндері көбінесе үй жануарлары мен мал туралы болады. Кейбір әндер отбасы мүшелері, шаруалық жұмыстар, ойындар және басқа да іс-әрекеттер туралы айтылады. Әдетте баланың күнделікті өміріндегі барлық нәрсе оған сіңіріледі. Бала ән үйренуді анасынан ерте жасынан бастайды. Егер бала жыласа, анасы оны бесікке байлап, ән салады. Навахо әндері ырғақты болғандықтан, нәрестеге тыныш сезім сыйлайды. Осылайша, әндер Навахо мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл әндер мен дұғаларды үйренудің алғашқы сабағы болған деуге болады. Сонымен қатар, таңертең жүгері ұнынан бата беру рәсімі де үйретіледі. Балалар әндерінде әдетте қысқа әнмен басталып, содан кейін бір немесе бірнеше шумақтан тұратын мәтін келеді және ән сол әнмен аяқталады. Барлық дәстүрлі әндерде ән-жыр болады, олар тек мәтіннен тұрмайды. Әр түрлі әндерге арналған нақты әндер де бар. Дегенмен, қазіргі заманғы балалар әндері, мысалы, Рождество әндері және Навахо тіліне аударылған қарапайым әндерде тек мәтін болуы мүмкін. Бүгінде екі түрлі ән де резервациядағы бастауыш мектептерде оқытылуы мүмкін, бұл мұғалімнің білімі мен қабілетіне байланысты. Ескі заманда Навахо балалары қой бағып жүргенде, уақытты өткізу үшін осындай әндерді өздеріне шырқаған. Қойлар Навахо халқының өмірінде маңызды рөл атқарды және әлі де атқарып келеді. Сол кезде балаға бүкіл қой шаруашылығын тапсыру – оларды басшылыққа және жауапкершілікке тәрбиелеудің бір жолы болды, себебі бір күні олар өздерінің қойларын иеленбек. Қойлар жайылып жүргенде, бос отырған бала уақытты өткізу үшін ән айтуы мүмкін.

Пейота әндері

Пейот әндері – бұл американдық аборигендердің музыкасының бір түрі, қазір көбінесе Американдық шіркеудің құрамында орындалады. Бұл шіркеу 1936 жылдары Навахо тайпасының солтүстік бөлігіне келген. Әдетте, олар сыңғырлап ойнаумен және су барабанымен сүйемелденеді, сондай-ақ пейотты қасиетті түрде қабылдау рәсімінде қолданылады. Пейот әндері апачи және жазық далалық Пуэбло музыкасының ерекшеліктерін бөліседі. Соңғы жылдары сиу тайпасынан Верделл Праймо және навахо тайпасынан Джонни Майк пейот әндерінің жаңартылған нұсқасын танымал етті.

Қазіргі танымал

Навахо музыкасы қазіргі таңдағы үнді музыкасының ең күштілерінің бірі болып есептеледі. Бұрын Навахо музыканттары дәстүрлі музыканың, әндердің және/немесе флейта туындыларының сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған. Бүгінде Навахо тобы панк, металл, хардкор, хип-хоп, блюз, рок, дэт-металл, блэк-металл, стонер-рок, кантри және тіпті дәстүрлі сияқты жанрларды қамтиды. Blackfire, Ethnic De Generation, Downplay, Mother Earth Blues Band, Aces Wild, Tribal Live, The Plateros және басқа музыканттардың жетістіктері жас Навахо ұрпақтарының музыкаға деген қызығушылығын қайта жақтандырды. Дәстүр мен заманауилықтың ең жақсы үйлесімі Tribe II Entertainment музыкалық бірлестігінде көрінеді – Аризонадан шыққан рэп дуэті, Mistic, Rollin, Lil' Spade және Shade қазіргі таңда өз ана тілінде рэп орындай алатын жалғыз үнді американдық рэперлер. Олардың танымалдылығы және екі тілде сөйлей білуі – Навахо музыкасының дамып келе жатқандығының тағы бір дәлелі. Соңғы жылдары Навахо металл сахнасы жасырын түрде қарқынды өсіп келеді. Бұл дамып келе жатқан металл сахнасы «Rez Metal: Inside the Navajo Nation Heavy Metal Scene» (2020) кітабында талқыланған.