Кіріспе

Көне Египет құдайы, Төменгі Египетті бейнелейтін Египет құдайы Ваджет ("Жасыл"), грек әлемінде Уто немесе Буто ретінде белгілі. Wedjat, Uadjet және Udjo сияқты басқа да нұсқалар арасында, бастапқыда Төменгі Египеттегі Деп немесе Буто қаласының көне Египеттің жергілікті құдайы болды. Бұл тарихи Египетте маңызды орын болды. Ваджетке табыну династиялық кезеңге дейін басталды, бірақ уақыт өте жергілікті құдайдан қамқоршы құдайға айналды. Ваджет көне Египет дінінде Ра көзі мен Горус көзімен тығыз байланысты, олардың әрқайсысы күшті қорғаушы құдайлар. Оның көзі үшін иероглиф төменде көрсетілген; кейде екісі діни суреттердің аспанында көрсетіледі. Қай көз Ваджетке шын мәнінде байланысты екендігі туралы көп келісім жоқ, өйткені екеуі де оған маңызды. Оның көздерінің басты айырмашылығы – олар беттің қай жағында, сол немесе оң жағында орналасқандығы. Амулеттер мен керамикадағы осы көздердің түсі көбінесе жарқын көк және жасыл түстерде жасалады, бұл құдайдың "жасыл" деген атына ұқсайды. Египеттіктердің күнделікті өмірінде кездесетін жасыл Ваджет көздері амулеті оларды иеленгендерге құнарлылық пен қорғаныш нышаны болды.

Этимология

Ваджет есімі оның иелігінің символы – папирустан туындайды, яғни Төменгі Египеттің символы. Оның иероглифтері Төменгі Египеттің Жасыл тәжі немесе Дехретінен тек анықтауыш белгісімен ғана ерекшеленеді: тәж жағдайында ол Жасыл тәждің суреті болса, ал құдайлық жағдайында – көтерілген кобра бейнесі. Ваджетке байланысты әр түрлі көзге қатысты транслитерация (Wedjat eye) «Бүтін» деген атқа сілтеме жасайды. Ваджеттің аты «Т» әрпімен аяқталады, бұл оның кейбір адамдардың айтуынша еркек емес, әйел екенін көрсетеді. Ваджеттің басқа да аттары: Веджат, Ваджит, Ваджит, Уто, Буто, Уатчет және Эджо.

Тарих

Ваджет, өз кобра түрінде Төменгі Мысырдың анасы және қорғаушысы болды, ал қарындасы Нехбетпен біріккеннен кейін, Жоғарғы Мысырдың құдайы ретінде, бүкіл Мысырдың ортақ қорғаушысы мен қамқоршысы атанды. Патшалар аңғарындағы патша Сеті I-нің қабірінен екі кобра түріндегі екі қарындастың бірге бейнеленген суреттерін табуға болады. Күн дискісімен бейнеленген Ваджеттің суреті урей деп аталады және ол Төменгі Мысыр билеушілерінің тәжіндегі эмблема болды. Ол сондай-ақ патшаларды және босанған әйелдерді қорғады, оларды зиян келтіруге тырысатын жаулардан сақтады. Ваджеттің отбасы тарихы көбінесе расталмаған, көбінесе мифтер мен ауызша хабарлар арқылы жеткен. Бір миф бойынша Ваджет – Раның қызы, оның көретін көзі ретінде бейнеленген. Оның міндеті – Шу мен Тефнутты табу болды, ол оны сәтті орындады. Әкесі оның еңбегіне риза болып, оны жаулардан қорғау үшін өзімен бірге қалуын бұйырды. Ол жыланға айналып, әкесіне зиян келтіруге тырысқан кез келген жауға шабуыл жасады. Ол сонымен қатар Раның бұйрықтарын орындауға жауапты болды. Бұл миф үштік мөрлерде, амулеттерде және т.б. бейнеленген, құдайлар отбасын бірге көрсетеді: Ра – әке, Ваджет – қыз, ал Сет – Раның күзетшісі. Бұл үш құдайдың байланысын көрсететін нақты мысал – Израильдегі Иерусалимге жақын Тель-Азекада табылған үштік амулет. Ваджет пен Нехбеттің әртүрлі патшаларға өмірден кейінгі өмірде аналық күтім көрсеткендері бейнеленген, олардың патшалық сапаларын сақтау үшін оларды емшектеген. Бұл екі құдай Пирамидалық мәтіндерде кездеседі, бала сияқты күйде болған кезде сүтпен емізу арқылы патшаның құдайлығын сақтайды. Тутанхамонның қабірінен табылған әшекейде Ваджеттің аналық бейнесі орнына, патша толық бойымен тік тұрып, емшекте отырған күйде бейнеленген. Ол дәстүрлі патшалық киімін киіп, құдайшаның сүтінің көмегімен патшалық лауазымында табысқа жетуіне үміттенеді. Ваджеттің оракулы оған табынуға арналған және қалаға есімін берген Пер-Ваджет қаласындағы атақты ғибадатханада орналасқан. Бұл оракул Мысырдан Грекияға тараған оракулдық дәстүрдің бастауы болуы мүмкін. Шамамен 4-ші династиядан бастап Ваджет бүкіл Төменгі Мысырдың қамқоршысы және қорғаушысы деп есептелді. Ол біріктірілген Мысырды бейнелейтін ақ құс ретінде суреттелген Нехбетпен байланысты болды. Біріккеннен кейін Нехбеттің суреті Ваджетпен бірге тәжге қосылды, содан кейін ол урейдің бір бөлігі ретінде көрсетілді. Бұл құдайлардың бүкіл елдегі қамқоршыларының діни атауы "небти" ("Екі ханым") болды. Ваджет, Төменгі Мысырдың құдайы ретінде, ежелгі Иметте (қазіргі Телль-Небеша) үлкен ғибадатханаға ие болды. Ол аймақта "Имет ханымы" ретінде құлшылық етілді. Кейіннен оған Мин мен Горус қосылып, үш құдайдың тобын құрады. Мысырдың Файюмындағы Тебтунис жерінен Ваджетке арналған ғибадатхана табылды, онда оның құрметіне ритуалдар орындалған.

Сыртқы келбеті

Мысыр тіліндегі wꜣḏ сөзі көк және жасыл түстерді білдіреді. Бұл сонымен қатар жақсы танымал "Айдың Көзі" деген атқа ие. Ваджет әдетте Мысыр кобрасы – аймаққа тән улы жылан ретінде бейнеленген. Кейінірек ол жылан басы бар әйел, урей киген әйел немесе урей киген арыстан басы бар құдай ретінде суреттелген. Урей бастапқыда оның денесінің өзі болған, ол перғауынның немесе басқа құдайдың басына оралған немесе жиірленген. Ваджет ірі, түрлі-түсті қанаттары бар Мысыр кобрасы ретінде де бейнеленеді. Ол жыланның қауырсыны мен қанаттарының қауырсындарындағы ерекше жасыл және көк түстерде көрсетілген, бірақ жыланның құйрығына дейін азайтылған жарқын қызыл және алтын түстермен де бейнеленген. Алтын әдетте құдайлар мен құдайшалардың мәңгілік денесін, ал қызыл қауіп пен отты білдіреді, бұл бір нәрсені қауіптің белгісі ретінде көрсетеді. Мару Атен ғибадатханасында Ваджет кобрасын бейнелейтін сәндік панель қара түсті граниттен табылған. Бұл қараңғы материал тарихшыларға сары кварцит түсінің болғанын болжауға көмектеседі, ол күннің және мәңгілік дененің түсін көрсетеді. Кейінірек Ваджет Раның басына оралған күйде бейнеленген; оның қорғаушысы ретінде әрекет етуі үшін оның бұл бейнесі патшалық тәждерде де қолданылатын урей символына айналды. Оның кобра түрі қорғанысты білдіру үшін көбірек танымал болғандықтан, оны осы формада табу сирек. Дегенмен, кейбір рельефтерде Ваджет құс түрінде патшалар мен перғаундардың басынан аспанға көтерілген күйде бейнеленген. Кейбір тарихшылар бұл қола мүсіндер Ваджетке емес, Сехмет құдайына тиесілі екеніне көз жеткізбейді. Кейде ол Төменгі Мысырдың Қызыл тәжін киген күйде бейнеленген. Ваджет көптеген рет өзінің Жоғарғы Египеттік әріптесі Нехбетпен бірге кобра түрінде бейнеленген, оның құсқар түрінде Қызыл тәж киген қабырға суреттерінде немесе перғауынның бас киімінде. Галереяда көрсетілген рельефте, ол Луксордағы Хатшепсуттің жерлеу ғибадатханасының қабырғасында, Ваджеттің екі бейнесі бар: біреуі – оның басы анк арқылы өткен Урей, екіншісі – ол қорғайтын перғауынды бейнелейтін, пшент киген Хорус бүркітінің алдында.

Елдің, перғауынның және басқа да құдайлардың қорғаушысы

Ваджет Нил өзені дельтасы аймағымен байланысты болды және көбінесе тірілер әлемімен байланыстырылды. Ол перғауынның қорғаушы құдайы ретінде жақыннан танымал болған. Ваджеттің қорғаныстың символы ретінде патшалар мен патшайымдардың бірнеше жерлеу орындарында кездесуі мүмкін. Атап айтқанда, ол Нефертари патшайымның қабірінде тік тұрып, қос тәж – Пшент киген күйде табылды. Пшент – Төменгі және Жоғарғы Египеттің бірігуін көрсетеді. Мұндай тәждер әдетте патшалық әулеттердің қабірлерінде Египеттің барлық аймақтарына билік етуді көрсету үшін қолданылған. Қос тәжімен бірге Ваджет биліктің немесе құдайлық күштің құнды символы – Вас жезді ұстап тұр. Ваджеттің осы қасиетті заттармен бейнеленуі патша отбасына, атап айтқанда Рамсес II патша мен Нефертари патшайымға қорғаныс беруге көмектеседі. Нефертари қабірінен басқа Ваджет Сети I патшаның қабірінде де, оның қарындасы Нехбетпен бірге табылды. Екі қарындас Сети патшаның атының екі жағында бейнеленген, оған Египетті билеу кезінде толық қорғаныс беруде. Қарындастардың бірігуі Сети I-нің Төменгі немесе Жоғарғы Египетті ғана емес, бүкіл Египетті бақылауын көрсетеді. Ваджет, жоғарыда айтылғандай, көбінесе қанатты кобра түрінде бейнеленеді. Бұл қанаттар екі мақсатқа қызмет етеді: қорғаушы құшақ ретінде және ол жиі бейнеленетін Анк символымен байланысты болатын өмір тынысын жасау қабілеті ретінде. Бұл екі де өмірден кейінгі өмірде өмір сүру үшін маңызды.

Қазіргі заманғы БАҚ-тағы ваджет

Египтологияның көптеген салалары сияқты, бұқаралық ақпарат құралдары да египеттік ықпалды бейне ойындарға, фильмдерге және тағы басқаларға енгізуге бейім. Ваджет осы ереженің ерекшелігі емес және қазіргі заманғы медианың сансыз түрінде кездеседі. Ваджеттің Горовтың Көзі арқылы берілген символикасы Overwatch 2 бейне ойынында "Фарах" кейіпкерінің көзінің астында пайда болады. Ваджеттің Ра Көзі арқылы берілген символикасы Overwatch 2 бейне ойынында "Ана (Overwatch)" кейіпкерінің көзінің астында пайда болады. Рик Риорданның "Птолемейдің тәжі" (2015 жылдың 31 наурызы) кітабында Ваджет Төменгі Египеттің қорғаушысы ретінде бейнеленеді. Ваджеттің Горовтың Көзі ретіндегі символикасы Assassin's Creed Origins бейне ойынындағы "Ваджет қарғысы" квесінде кездеседі. Ваджет 1996 жылғы Wadjet (үстел ойыны) үстел ойынында пайда болады, онда ол зерттеушілерді (ойыншыларды) өзінің қабіріне кіруден тоқтатуға тырысады.

Басқа қолданыстар

Венерадағы Назит Монс тауы "Мысырдың қанатты жылан құдайы" Назит құдайының құрметіне аталған. Элизабет Голдсмиттің мәлімдемесіне сәйкес, грек тілінде Назит Буто деп аталған.