Кіріспе
Тынық блокада – бұл күшті мемлекеттің соғыссыз, мақсатына жету үшін әлсіз мемлекетке қысым көрсету үшін жүзеге асыратын блокадасы. Ол теңіз күштерінің, қарсы тұратын мемлекетке қарағанда әлдеқайда артық күштерді қолдануға қабілетті болған жағдайда ғана мәжбүрлеу шарасы ретінде қолданылуы мүмкін, сондықтан қарсылыққа орын жоқ. Бұл терминді халықаралық теңіз құқығы саласындағы француз жазушысы Лоран Базиль Хаутефюйль енгізген. Осы тұрғыдан алғанда, бұл соғыс әрекеті болып саналады және оған қарсы тұра алатын күшті мемлекетке қарсы оны іске асыруға жасалған кез келген әрекет жаушылықтың басталуы болып табылады және бірден бейтарап мемлекеттердің құқықтары мен міндеттерін күшке енгізеді. Осы орайда, блокада тұжырымы агрессия немесе соғыс нысаны ретінде қарастырылады, бейбіт емес. Екінші жағынан, тынық блокаданың мақсаты мен негіздемесі соғыстан, жалпы жаушылықтан және операция жүргізіліп жатқан мемлекетпен халықаралық байланысты бұзудан сақтану болғандықтан, басқа мемлекеттерге тиесілі кемелерге қатысты соғыс құқықтары жүйелі түрде қолданыла алмайды. Дегенмен, егер бейтарап мемлекеттерге ешқандай әсер етпесе, мұндай блокаданың мәжбүрлеу әсері толығымен жойылуы мүмкін. Соңғы тәжірибеде, оларға қатысты араласу, блокадалаушы мемлекеттердің мақсатын орындау үшін қажетті минималды деңгейде ғана шектеледі.
A pacific blockade is a blockade exercised by a great power for the purpose of bringing pressure to bear on a weaker state without actual war. It can be employed only as a measure of coercion by maritime powers able to bring into action such vastly superior forces to those the resisting state can dispose of that resistance is out of the question. The term was created by Laurent Basile Hautefeuille, a French writer on international maritime law. In that respect, it is an act of war, and any attempt to exercise it against a power strong enough to resist would be a commencement of hostilities and at once bring into play the rights and duties affecting neutrals. Here, the concept of blockade is considered to be a form of aggression or warlike and not pacific. On the other hand, since the object and justification of a pacific blockade are to avoid war, general hostilities and disturbance of international traffic with the state against which the operation is carried on, rights of war cannot consistently be exercised against ships belonging to other states than those concerned. However, if neutrals were not to be affected by it, the coercive effect of such a blockade might be completely lost. Recent practice has been to limit interference with them to the extent barely necessary to carry out the purpose of the blockading powers.
Шығу тегі
1827 жылы Франция, Ұлыбритания және Ресейдің Түркия ісіне араласуы бейбіт блокаданың мәжбүрлеу күшін сынаған алғашқы жағдай ретінде қарастырылады. Түрік әскерлері басып алған Грекия жағалаулары блокадаға алынды, және осы елдердің әрқайсысы бейбіт жағдай сақталатынын мәлімдеп, жағалаудың немесе оның бір бөлігін блокадалады. Бейтарап кемелерге ешқандай әсер етілмеді. Одан кейін оқулықтарда бейбіт блокада деп сипатталатын бірқатар басқа мәжбүрлеу шаралары жүзеге асырылды. Бұларға блокадаға ұшыраған тарапты оқшаулау ғана емес, сонымен қатар өзін-өзі қорғау мүмкіндігінен айыру үшін бойкот та жатады. Дегенмен, операция шын мәнінде жаушылық әрекеттерізсіз блокада болған және осылайша оны бейбіт блокада деп атауға болады, алғаш рет 1837 жылы Ұлыбритания Жаңа Гранадаға қарсы қолданды. Расселл есімді британдық азамат және консул елдің жергілікті тұрғынымен көшедегі жанжал кезінде пышақталды деп айыпталды. Ол тұтқындалып, бірнеше ай қамауда ұсталғаннан кейін, қаруды заңсыз алып жүргені үшін сотталып, алты жылға бас бостандығынан айырылды. Британ үкіметі бұл жағдайды мырза Расселлге қатыгездік пен әділетсіздік ретінде ғана емес, сонымен қатар британдық ұлтқа көрсетілген құрметсіздік ретінде қарастырды және осыған байланысты кінәлі лауазымды тұлғаларды қызметтен босатуды және мырза Расселлке келтірілген зиянды өтеу ретінде 1000 сомасында өтемақы төлеуді талап етті (State Papers, 1837–1838, 183 б.). Жаңа Гранада бұл талаптарды орындаудан бас тартты, ал британдық өкіл өзінің нұсқауларына сәйкес Батыс Үндістан флотының көмегін шақырып, британдық теңіз офицеріне жолдаған хатында жаушылықтан аулақ болу және қатаң блокада арқылы қажетті нәтижеге жетуге тырысу қажеттігін атап өтті. Бұл соғыссыз блокада соғыстың мақсатына қызмет ете алатынын ес білген алғашқы жағдай болды.
Прецеденттер
Бұл прецедент көп ұзамай тағы бір ұқсас жағдаймен жалғасты: 1838 жылдың 16 сәуірінен 28 қарашасына дейін француз үкіметі Мексика үкіметін, Мексика билігінің жеткіліксіз қорғауынан зардап шеккен француз азаматтары атынан белгілі бір талаптарды қабылдауға мәжбүрлеу үшін Мексика порттарын блокадалады. 1838 жылдың 28 наурызынан 1840 жылдың 7 қарашасына дейін француз флоты Буэнос-Айрес пен Аргентина жағалауын блокадалады, бұл Аргентина Республикасындағы шетелдік тұрғындарға қатысты жасалған заңдарға байланысты мәжбүрлеу шарасы болды және операция туралы әртүрлі шетелдік мемлекеттердің өкілдеріне хабарланған алғашқы жағдай болып саналады. Бұл туралы Париж мен Буэнос-Айресте, сондай-ақ блокадаға ұшыраған барлық кемелерге хабарланды. Осы хабарлама жасау прецеденті бірнеше жылдан кейін (1845) Ұлыбритания мен Франция сол елге қарсы тағы бір блокадада, ал 1842 және 1844 жылдары Ұлыбритания Никарагуадағы Грейттаун портына қарсы блокада жасады. 1850 жылы Ұлыбритания Don Pacifico ісі бойынша Грекия үкіметін қанағаттандыруға мәжбүрлеу үшін Грекия порттарын блокадалады. Британдық азамат Дон Пацифико афиналық халықтың үйін негізсіз тонағаны үшін 32 мың теңге көлемінде өтеу талап етті. Тек грек кемелері ғана тәркіленді, олар уақытша тәркіленді. Шетелдіктерге тиесілі жүктерді тасымалдаған адал грек кемелеріне блокадалық порттарға кіруге рұқсат берілді. Бейбіт деп сипаттауға болатын келесі блокада жағдайынан бұрын Париж декларациясы (1856 жылдың 15 сәуірінде) қабылданды, ол блокадалардың міндетті болуы үшін тиімді болуын талап етті, яғни, жаудың жағалауына қол жеткізуді қамтамасыз ететін жеткілікті күшпен ұсталып тұруын қажет етті.
1860 жыл
Кейбір нақты анықталмаған блокада шаралары одан кейін іске асырылды, мысалы, 1860 жылы Сардиния королі Виктор Эммануэль Неапольдің революциялық үкіметіне қосылып, Сицилиядағы порттарды блокадалады, бұл порттар сол кезде Неаполь патшасының бақылауында болды, екі үкімет арасындағы бейбіт қарым-қатынас бұзылмайынша; 1862 жылы Ұлыбритания Рио-де-Жанейро портын блокадалады, бұл жергілікті халықтың британдық кемені тонағаны үшін өтемақы алу мақсатымен, сонымен бірге Бразилия императорымен достық қарым-қатынаста екенін жариялады; және 1880 жылы Ұлыбритания, Германия, Франция, Австрия, Ресей және Италия әскери кемелерінің флоты Ульцинь порты алдында демонстрация жасады, бұл Осман үкіметін қаланы Черногорияға беру туралы келісімді орындауға мәжбүрлеу үшін жасалды, және егер қала Осман әскерлерімен берілмесе, онда блокадаға алынатыны туралы хабарланды. Бұл мәселе бойынша алғашқы маңызды теориялық талқылауға себеп болған блокада 1884 жылы Қытай суларында Франция тарапынан енгізілді. 1884 жылдың 20 қазанында адмирал Курбе Формоза аралының белгілі бір нүктелері арасындағы барлық порттар мен тікелей жағалауларды блокадалады. Британ үкіметі Курбенің блокаданы тиімді ету үшін жеткіліксіз кемелері бар екенін және осылайша Париж декларациясының бір бабын бұзғанын, сондай-ақ француз үкіметі соғыс жағдайында ғана блокаданы бұзушы бейтарап кемелерге араласа алатынын мәлімдеді. Егер соғыс жағдайы болса, Ұлыбритания бейтарап мемлекет ретінде соғысушы тараптарға арналған көмір станцияларын жабуға міндетті болды. Британ үкіметі Франция соғыс жүргізіп жатыр және өзінің пайдасына бейбітшілік пен соғыс құқықтарын біріктіруге құқығы жоқ деп санды. Одан бері бейбіт блокадалар тек ірі державалар тарапынан ортақ мүдделері үшін, яғни бейбітшілік үшін бірлесіп жүзеге асырылып келеді; осыған байланысты термин «бейбіт» сөзінің жалпы мағынасына сәйкес жаңа мағынаға ие болып келеді.
1886 жыл
1886 жылы Грекияны Ұлыбритания, Австрия, Германия, Италия және Ресей блокадаға алды. Бұл Грекияның Осман империясымен соғысқа түсуіне жол бермеу және осылайша елдерді оған қатысты өздерінің позицияларын анықтауға мәжбүрлеу мақсатында жасалды. Британдық командирге берілген нұсқаулар бойынша, блокадаланған порттарға кіретін немесе шығатын, немесе блокада шегіндегі порттармен байланыс жасайтын грек туымен жүзетін кез келген кеме тоқтатылуы керек еді. Алайда, егер мұндай кемелердегі жүк Грекия, Австрия, Германия, Италия және Ресейден басқа шетелдік мемлекеттің азаматына тиесілі болса және жүк блокада жарияланғанға дейін немесе жарияланғаннан кейін, бірақ блокада туралы хабарламадан бұрын жасалған келісімшарт бойынша жіберілсе, кеме тоқтатылмауы керек еді. 1897 жылы Криті блокадаланған кезде, британдық, австро-венгрлік, француздық, неміс, итальяндық және орыс теңіз күштерінің адмиралдары Криті аралын блокадаға алу туралы шешім қабылдады. Бұл блокада грек туымен жүзетін барлық кемелерге қатысты болды. Алты елдің немесе бейтарап елдердің кемелері елдер басып алған порттарға кіре алады және тауарларын түсіре алады, бірақ бұл тауарлар грек әскерлеріне немесе аралдың ішкі аймақтарына арналмауы керек еді. Сондай-ақ, мұндай кемелерді халықаралық флоттардың кемелері тексеруге құқылы болды. 1907 жылғы Гаага конвенциясы қарызды өндіріп алу үшін күш қолдануды шектеу туралы қабылданғаннан кейін, келісім жасаған елдер басқа елдің үкіметі өз азаматтарына тиесілі деп талап ететін келісімдік қарызды өндіріп алу үшін қарулы күш қолданудан бас тартуға келісті, егер қарызкор мемлекет төрелікке ұсынысқа жауап бермесе немесе жауап бермейтін болса, немесе ұсынысты қабылдағаннан кейін келісімге келуге кедергі келтірсе, немесе төрелік шешіміне бағынбаса (1-бап). Бұл бейбіт блокадаларға тиісінше әсер етпесе де, оларды кейбір жағдайларда жаңа тәртіппен алмастырады.
1900-жылдар
Блокаданы соғыс әрекеті деп жариялаудың әрқашан мүмкіндігі бар, осылайша 1902-1903 жылдары Ұлыбритания, Германия және Италия Венесуэланың белгілі бір порттары мен Ориноко өзенінің сағаларын блокадаға алған болатын. Бұл блокада бейбіт емес, соғыс болды және оның соғысқа қатысушылар мен бейтарап елдер үшін барлық салдары болды (1902 жылғы 20 желтоқсандағы «Лондон газетінде» жарияланған Сыртқы істер министрлігінің хабарламасын қараңыз).