Кіріспе

Ислам дінінде дұға (دعاء, көпше түрі: أدعية) – Алладан тілек тілеу, жалбарыну немесе сұрау, Одан көмек немесе қолдау сұрау.

Исламдағы рөлі

Мұсылмандар мұны терең ғибадат деп санайды. Мұхаммед (с.ғ.с.) былай дегені айтылады: «Дұғаның өзі ғибадат». Ислам дінінде дұғаға ерекше мән беріледі. Ерте замандағы мұсылмандар Мұхаммед (с.ғ.с.) мен оның отбасының дұғаларын жазып алып, кейінгі ұрпақтарға жеткізуге ұмтылды. Осы дәстүрлердің арқасында әдебиеттің жаңа түрлері пайда болды, онда пайғамбардың дұғалары бір кітапқа жиналып, жатталды және үйретілді. Әл-Нававидің «Китаб әл-Азкар» және Шамс әл-Дин әл-Жазаридің «Аль-Хисн әл-Хасин» сияқты жинақтар осы әдеби үрдістің жарқын мысалы болып табылады және Мұхаммед (с.ғ.с.) Аллаға қалай дұға жасағанын білуге құштар мұсылман жамағаты арасында кең таралды. Дұға әдебиеті пайғамбардың дұғаларымен ғана шектелмейді; көптеген кейінгі мұсылман ғалымдары мен сопылары өздерінің дұғаларын жазды, көбінесе шәкірттері оқитын әсем өлең түрінде. Халық арасында танымал дұғаларға Мұхаммед әл-Жазұлидің «Далаил әл-Хайрат» кітабы жатады, ол бір кезде бүкіл мұсылман әлеміне тарады, сондай-ақ Әбу Хасан әш-Шадхилидің «Хизб әл-Бахр» дұғасы да кеңінен оқылды. Дұға әдебиеті ең лирикалық түріне Ибн Ата Аллахтың «Мунажат» немесе «жақын, сырлы дұғалары» арқылы жетеді. Шиа мектептерінде Әли мен оның немересі Әли ибн Хусейн Зейн әл-Абидинге қатысты дұғалар «Әс-Сахифа әс-Саджадия» кітабында сақталған. Анас (р.а.) былай баяндады: Алла Елшісі (с.ғ.с.) мұсылман қауымынан бір адамның денсаулығын сұрап барыпты, ол тауықтай әлсіз болыпты. Алла Елшісі (с.ғ.с.): «Сен осы үшін дұға жасадың ба, немесе одан сұрадың ба?» деді. Ол: «Иә, мен былай дейтінмін: «Раббым, мені осы дүниеде жазаласаң, ақыретте жазалайтын жазаңнан бұрын жазала!» – деді. Сонда Алла Елшісі (с.ғ.с.): «Аллаға шүкір, сенде оған төзуге күш жоқ, оның жазасын көтеруге шыдам жоқ. Сен неге былай демедің: «Раббым, бізге осы дүниеде де, ақыретте де жақсылық бер және тозақ азабынан сақтап қал!»?» деді. Оған (с.ғ.с.) дұға жасады, сосын ол жазылып кетті. |Муслим ибн әл-Хажжадж|Сахих Муслим

Анас (р.а.) баяндады: Алла Елшісі (с.ғ.с.) былай деді: «Ешбір адам өзіне келген қиыншылықтың нәтижесінде өлімді тілемеуі керек. Егер одан басқа жолы болмаса, онда былай десін: «Раббым, өмір мен үшін жақсырақ болса, мені тірі ұста, егер өлім жақсырақ болса, мені қайтыс қыл!»» |Мухаммед әл-Бухари|Сахих әл-Бухари

Түрлері мен санаттары

Дуа – Аллаға деген сенімділік пен мұқтаждықты білдірудің өзіндік түрі. I түрі: Дуа әл-масала (دُعَاءُ الْمَسْأَلَة du'ā'u 'l mas'alah), яғни 'тілек тілеу дуасы'. Бұл дуаның түрінде адам қажеттілігін қанағаттандыруды немесе зияннан құтылуды сұрайды. Мысалы, кісі: "Уа, Аллам! Маған осы дүниеде де, ақыретте де жақсылық нәсіп ет!" II түрі: Дуа әл-ибада (دُعَاءُ الْعِبَادَة du'ā'u 'l 'ibādah), яғни 'ғибадат дуасы'. Бұл дуаның түріне барлық ғибадат амалдары кіреді. Мысалы, мұсылман намаз оқуы, зекет беруі немесе ораза ұстауы.

Салат

Салат – күніне бес рет оқылатын міндетті дұға, ол туралы Құранда былай делінген: «Күннің басы мен соңында, сондай-ақ түннің кірісімен тұрақты дұғаларды толықтырыңдар. Жақсы амалдар жамандықтарды жояды. Бұл – өздерінің Раббысын еске алатындарға еске салу сөзі» [Құран 11:114]. Салат көбінесе араб тілінде оқылады; алайда, Ханафи мазхабының негізін қалаушы Имам Әбу Ханифа, дұғаны кез келген тілде шартсыз оқуға болатынын мәлімдеді. Бірақ, оның шәкірттері – Әбу Юсуф және Мұхаммед әш-Шейбани, оған келіспеді және дұғаны тек қана араб тілінде сөйлей алмайтын жағдайда ғана басқа тілдерде оқуға болады деп есептеді. Кейбір деректерде Әбу Ханифа кейін олармен келісіп, өз шешімін өзгерткені айтылады; алайда, мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Ханбали теологы Ибн Таймия да осыған ұқсас фәтуа шығарды. 1950 жылға дейін Үндістан мен Пәкістанның исмаилитері жергілікті Джамаатхана тілінде дұға оқыған.

Зейне әл-Әбидиннің дуасы

Әли ибн әл-Хұсайн Зәйін әл-Әбидин Мәдинадағы әл-Мәсжид ан-Набауиде (Пайғамбар мешітінде) түн бойы сергек жүріп, Құдайға тілеген дұғалары мен жалбарынулары арқылы адам мен Алланың арақатынасын түсіндірді. Бұл дұғалар мен жалбарынулар жазылып алынып, оның ұлдары мен кейінгі ұрпақтары таратып жүрді. Олардың ішінде "Әл Сахифа әл Саджаджия" – Мұхаммедтің үйінің псaлмдары деп белгілі. Барлық мақтау Аллаға, Ол мені кешіріммен қабылдайды, тіпті менде күнә болмағандай. Сондықтан, менің Раббым – мен мақтайтын ең жоғары мақтанышқа лайық, және мақтауға ең лайықты. Әй, Алла! Мен Сенің алдында тілектердің жолдары кең ашық екенін, үміт өзендеріңнің мол екенін көремін, тілек білдірушілер үшін Сенің кеңшілігің жеңіл қолжетімді, қиын жағдайдағылар үшін дұғаның есіктері кең жартылай ашық екенін білемін. Сен сұрағандарға жауап берушісі екеніңді, қиналғандарға көмекші екеніңді жақсы білемін. Әбу Хамза әт-Тұмалидің дұғасынан алынған үзінді, Әли ибн әл-Хұсайн Зәйін әл-Әбидин айтқан.

Алдын ала шарттар

Ислам дінінде дұғаның қабыл болуы үшін тоғыз алғышарт орындалуы керек.

Шыншылдық

Ислам дінінде Алланы еске алу үшін қағидалар белгіленген. Барлық мұсылмандар осы қағидаларды сақтайды. Исламда Алланы еске алу үшін таза болу шарт. Әрбір мұсылман күніне бес рет намаз оқуға міндетті, және намаз арқылы Алла еске алынады. Исламда мұсылман тек Аллаға ғана дұға етеді.

Сабырлылық

Ислам дінінде дұғада асығу дұғаның қабыл болмауына себеп болатыны айтылады. Исламда тыйым салынған асығу – адамның дұғанына жауап келмейді деп ойлап, оны тастап қоюы. Исламда мұсымандарға жауабы бірден көрінбесе де дұғадан үмітін үзгеніше болмайды деп ескертіледі.

Тазалық

Ислам дінінде адамның дұғасы қабыл болуы үшін, ол таза және мақұлға лайық болуы тиіс.

Жақсы ниет

Ислам дінінде дұға жасаған адамның ниетінің таза болуы міндетті. Мысалы, егер біреу байлығының артуын тілесе, сол байлықты кедейлерге және туыстарына көбірек жұмсау ниетімен тілеуі керек.

Көңілге толы жүрек

Мұсылман дұға жасағанда шын ниетпен, зейін қойып дұға етуге шақырылады. Мұсылман өзі айтқан дұғаның мағынасын түсінуі керек және Алланың оған жауап беретініне жүрегімен сенуі керек.

Шиит исламда

Кейбір шииттер дұғаның қабыл болуы үшін алғышарттар бар деп есептейді. Мұтахарри айтуынша, дұға – оның өзі алғышарттар да, нәтиже де, құрал да, мақсат та болып табылады.

Басқа да ерікті этикет

Құран мен Сүннетте дұға үшін тағы да көптеген қосымша тәсілдер мен әдептер бар. Төменде ғалымдар Құран мен Сүннетте кездестірген дұғаның әдептерінің шағын бөлігі ғана келтірілген.

Бетті сүрту

Дуа аяқталғаннан кейін, дұға тілеушінің қолдарын жүзіне сүртуі жиі кездесетін жайт, және бұл амал дуаның аяқталғанын білдіреді. Абдулла ибн Аббас (р.а.) риуаят еткен: Пайғамбар (с.а.у.): «Аллаға екі алақаныңызбен дұға тілеңіздер, арт жағымен емес! Дұғаңызды аяқтағанда, қолдарыңызбен жүзіңізді сүртіңіздер», – деді. |Абу Дауд| Сунан Абу Дауд

Язид ибн Саид әл-Кинди риуаят еткен: Пайғамбар (с.а.у.) дұға жасағанда (Аллаға) қолдарын көтеріп, қолдарымен жүзін сүрді. |Абу Дауд| Сунан Абу Дауд