Клуж-Напока: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Румынияның Клуж округінің орталығы және қаласы

Клуж-Напока, немесе жай ғана Клуж (Коложвар, Клаузенбург) – Румыниядағы халық саны бойынша екінші қала. Қала маңындағы аймақтың (румынша: zona periurbană) халқы 420 000 тұрғыннан асты. Клуж-Напоканың жаңа метрополитендік үкіметі 2008 жылдың желтоқсанында жұмысын бастады. Округтік халық тіркелімі қызметінің 2007 жылғы бағалауынша, қалада студенттер мен басқа да тұрғын емес адамдардың саны 2004–2007 жылдары әр жылы орташа есеппен 20 000-нан асып түсті. Қала 14 ғасырда салынған және Клужтің қамқоршысы Архангел Михаилдың есімімен аталған Унирий алаңындағы Святой Михаил шіркеуінен бастау алады. Муниципалитет шегінде 1990 жылдары он жыл бойы құлдырауды бастан өткерген Клуж ауданы бар, оның халықаралық беделі сол кездегі мэр Георге Фунардың саясатынан зардап шекті. Бүгінде қала Румынияның ең маңызды академиялық, мәдени, өнеркәсіптік және бизнес орталықтарының бірі. Басқа институттармен қатар, ол елдің ең ірі университеті – Ботаникалық бағы бар Бабеш-Боляй университетін, жалпыұлттық танымал мәдени орталықтарды, сондай-ақ ең ірі румындық коммерциялық банкті қамтиды. Клуж-Напока 2015 жылы «Еуропа жастар астанасы» және 2018 жылы «Еуропа спорт қаласы» атағын алды. 2021 жылы қала ЮНЕСКО-ның шығармашылық қалалар желісіне қосылды және ЮНЕСКО-ның «Кино қаласы» деп танылды.

Набока

Қала орнында Римге дейінгі Напока атты қоныс болған. 106 жылдан кейін римдіктер аймақты басып алғаннан соң, бұл жер Municipium Aelium Hadrianum Napoca деп атала бастады. Напока немесе Напука атауының болуы мүмкін этимологиялық түбірлеріне дак тайпаларының, мысалы, Напари немесе Напаей тайпаларының аттары, грек тіліндегі napos (νάπος) сөзі, яғни "ағаштармен жабылған аңғар", немесе индоевропалық *snāp (Покорный 971–972) түбірі, "ағу, жүзу, ылғалды" жатады.

Клуж қаласы

Қаланың қазіргі атауының алғашқы жазбада кездесетін нұсқасы 1213 жылы ортағасырлық латын тілінде Castrum Clus деп тіркелген. Клюс деген округ атауы 1173 жылғы Томас Клюзиенсис құжатында жазылғанмен, округ атауының 1213 жылы алғаш рет аталған каструмның атынан туындағандығы, керісінше емес деп саналады. Латын және славян тілдеріндегі атаулар Клуж-Манаштурдың батысындағы төбелер арасындағы тар немесе жабық аңғармен байланысты. Оның саксонша атауы Clusenburg/Clusenbvrg 1348 жылы пайда болды, бірақ 1408 жылдан бастап Clausenburg түрі қолданыла бастады, осы атау Михай Эминескудің "Поэзисі" еңбегінде де кездеседі. Қаланың тарихи атауларының өзге де түрлері, барлығы әр түрлі тілдерде "Клуж" сөзімен байланысты немесе одан туындаған, олардың ішінде латынша Claudiopolis, итальянша Clausemburgo, түрікше Kaloşvar және идишше קלויזנבורג Kloyznburg немесе קלאזין Klazin атаулары бар. Бұл 1974 жылы болды, коммунистік билік қаланың римдік кезеңге дейінгі тарихын көрсету мақсатымен осы ұлттық қадамды жасады. "Cluj Napoca" толық атауы ресми жағдайлардан басқа жерлерде сирек қолданылады.

Есімдік

"Құндылық қаласы" деген лақап ат 16 ғасырдың соңында пайда болды және тұрғындардың жинаған байлығына, оның ішінде қымбат металдар саудасына байланысты. Бұл тіркес венгр тілінде kincses város, ал румын тілінде orașul comoară деп аталады. Траянның ізбасары Адриан Напокаға municipium Aelium Hadrianum Napocenses мәртебесін беріп, оны муниципалитет етіп жариялады. Кейін, 2-ші ғасырда қала колония статусын алды – Colonia Aurelia Napoca. Напока Дакия Поролиссенсистің провинциялық астанасы болды, соның салдарынан прокуратордың резиденциясы да осы қалада орналасты. 274 жылы римдіктер колонияны эвакуациялады.

Орта ғасырлар

Орта ғасырдың басында қазіргі қала орнында екі құрылыс тобы болған: Клуж-Мәнəштурдағы (Колозсмоностор) ағаш қамал және қазіргі Музей алаңы (Piața Muzeului) төңірегінде дамыған азаматтық елді мекен. Трансильванияның мажарлар басып алған нақты күні белгісіз болғанымен, аймақта табылған ең ерте мажарлық заттар X ғасырдың бірінші жартысына жатады. Дегенмен, содан кейін қала Венгрия Корольдігінің құрамына кірді. Король Стефан I қаланы Колож қалалық округінің орталығы етіп белгіледі, ал Венгрия королі Ладислав I Клуж-Мәнəштурдағы (Колозсмоностор) аббаттық монастырды құрды, ол 1241 және 1285 жылдардағы татар шапқыншылығы кезінде қирады. 1316 жылдың 19 тамызында, жаңа король Карл I Венгрияның билігі тұсында, Клуж қала мәртебесін алды (латынша: civitas), бұл сакстардың көтерілісші Трансильвания воеводасы Ладислав Канға қарсы жеңіске қосқан үлесі үшін берілген сыйлық болды. 13 ғасырдың екінші жартысында көптеген қолөнер гильдиялары құрылды, ал сауда мен қолөнер өндірісіне негізделген аристократиялық топ қала басшылығындағы ескі жер иеленушілерді ығыстырды. 1405 жылы Люксембургтің Сигизмунды берген құқық арқылы қала воеводалардың, вице-воеводалардың және корольдік судьялардың билігінен шығып, жыл сайын он екі мүшеден тұратын қазылар алқасын сайлау құқығын алды. 1488 жылы король Маттиас Корвин (Коложварда 1443 жылы туған) жүздік кеңесінің – жүз адамнан тұратын қалалық кеңестің – жартысын бай адамдардан (homines bone conditiones), ал қалған жартысын қолөнершілерден құрауды бұйырды; олар бірлесіп бас судьяны және қазылар алқасын сайлайтын болды. 1541 жылы, Осман түріктері Венгрия Корольдігінің орталық бөлігін басып алғаннан кейін, Коложвар Шығыс Венгрия Корольдігінің (1570 жылы Трансильвания Княздығына айналған) құрамына кірді; бұл экономикалық және мәдени өркендеу кезеңі болды. 1571 жылы Турда (Торда) диетасы Ференц Давидтің Унитариандық дінін қабылдады, ол Киелі кітапты еркін түсіндірумен және Үштік туралы догманы жоққа шығарумен сипатталды. 1699 жылғы Карловиц шарттамасы бойынша ол Габсбург монархиясының құрамына кірді. 17 ғасырда Клуж ауыр апаттарға ұшырады, оба эпидемиясы мен өрттерден зардап шекті. 1719 және 1732 жылдар аралығында Губерния мен диетаның штаб-пәтері ретінде Трансильваниядағы маңызды орнын біртіндеп қайта алды, және 1848 жылғы төңкеріске дейін 1790 жылдан бастап Губерния Нагисзебенге (Германштадт), қазіргі Сибиуға көшіп кеткенге дейін қайтадан. 1791 жылы румын зиялыларының тобы Венадағы императорға Supplex Libellus Valachorum деп аталатын петиция жолдады. Бұл петиция Трансильваниядағы румын ұлтының Unio Trium Nationum басқаратын басқа ұлттарға (саксон, секлер және венгр) теңдігін талап етті, бірақ Клуж диетасы оны қабылдамады. Бұл 1848 жылғы Венгрия төңкерісіне әкеп соқты. Австриялық командир Карл фон Урбан 18 қарашада 1848 жылы шайқастан кейін қаланы бақылауға алды. Бір кезде австриялықтар Трансильванияны толығымен басып алып, венгрлерді екі жақта қысып алды. Бірақ поляк генералы Йозеф Бем басқаратын венгр армиясы Трансильванияға қарсы шабуыл жасап, 1848 жылғы Рождествоға дейін Клаузенбургті қайтарып алды. 1848 жылғы төңкерістен кейін абсолюттік режим орнатылды, содан кейін 1860 жылы билікке келген либералды режим пайда болды. Соңғы кезеңде үкімет румындарға тең құқық берді, бірақ ол аз ғана уақытқа соқты. 1865 жылы Клуж диетасы Сибиуде (Нагисзебен/Германштадт) қабылданған заңдарды жойды және Трансильванияның Венгриямен бірігуіне қатысты 1848 жылғы заңды жариялады. 1918 жылға дейін қаладағы жалғыз румын тіліндегі мектептер шіркеу басқаратын екі бастауыш мектеп болды, ал алғашқы басылған румын мерзімді басылымы 1903 жылға дейін жарық көрген жоқ. Олардың наразылықтары Трансильвания меморандумында көрініс тапты, ол 1892 жылы Трансильвания румындарының саяси лидерлері Австрия-Венгрия императоры король Франц Иосифке жолдаған петиция болды. Ол мажарлармен тең құқық беруді және қуғын-сүргін мен мадьярландыруға жасалған әрекеттерді тоқтатуды талап етті. Сот процесі кезінде Клуж қаласына келген шамамен 20 000 адам айыпталушыларды қолдап, қала көшелерінде демонстрация өткізді. 1897 жылы Венгрия үкіметі тек мажар жер аттарын ғана пайдалануға шешім қабылдады және ресми мемлекеттік құжаттарда қаланың неміс немесе румын тіліндегі атауларын пайдалануға тыйым салды.

At the beginning of the Middle Ages, two groups of buildings existed on the current site of the city: the wooden fortress at Cluj Mănăștur (Kolozsmonostor) and the civilian settlement developed around the current Piața Muzeului (Museum Place) in the city centre. Although the precise date of the conquest of Transylvania by the Hungarians is not known, the earliest Hungarian artifacts found in the region are dated to the first half of the tenth century. In any case, after that time, the city became part of the Kingdom of Hungary. King Stephen I made the city the seat of the castle county of Kolozs, and King Saint Ladislaus I of Hungary founded the abbey of Cluj Mănăștur (Kolozsmonostor), destroyed during the Tatar invasions in 1241 and 1285. On 19 August 1316, during the rule of the new king, Charles I of Hungary, Cluj was granted the status of a city (Latin: civitas), as a reward for the Saxons' contribution to the defeat of the rebellious Transylvanian voivode, Ladislaus Kán. Many craft guilds were established in the second half of the 13th century, and a patrician stratum based in commerce and craft production displaced the older landed elite in the town's leadership. Through the privilege granted by Sigismund of Luxembourg in 1405, the city opted out from the jurisdiction of voivodes, vice voivodes and royal judges, and obtained the right to elect a twelve member jury every year. In 1488, King Matthias Corvinus (born in Kolozsvár in 1443) ordered that the centumvirate—the city council, consisting of one hundred men—be half composed from the homines bone conditiones (the wealthy people), with craftsmen supplying the other half; together they would elect the chief judge and the jury. In 1541, Kolozsvár became part of the Eastern Hungarian Kingdom (that transformed to Principality of Transylvania in 1570) after the Ottoman Turks occupied the central part of the Kingdom of Hungary; a period of economic and cultural prosperity followed. By 1571, the Turda (Torda) Diet had adopted a more radical religion, Ferenc Dávid's Unitarianism, characterised by the free interpretation of the Bible and denial of the dogma of the Trinity. Under the Treaty of Carlowitz in 1699, it became part of the Habsburg monarchy. In the 17th century, Cluj suffered from great calamities, suffering from epidemics of the plague and devastating fires. It gradually regained its important position within Transylvania as the headquarters of the Gubernium and the Diets between 1719 and 1732, and again from 1790 until the revolution of 1848, when the Gubernium moved to Nagyszeben (Hermannstadt), present day Sibiu). In 1791, a group of Romanian intellectuals drew up a petition, known as Supplex Libellus Valachorum, which was sent to the Emperor in Vienna. The petition demanded the equality of the Romanian nation in Transylvania in respect to the other nations (Saxon, Szekler and Hungarian) governed by the Unio Trium Nationum, but it was rejected by the Diet of Cluj. This erupted with the Hungarian Revolution of 1848. The Austrian commander Karl von Urban took control of the city on 18 November 1848, following a battle. At one point, the Austrians were gaining control of Transylvania as a whole, trapping the Hungarians between two flanks. But the Hungarian army, headed by the Polish general Józef Bem, launched an offensive in Transylvania, recapturing Klausenburg by Christmas 1848. After the 1848 revolution, an absolutist regime was established, followed by a liberal regime that came to power in 1860. In this latter period, the government granted equal rights to the ethnic Romanians, but only briefly. In 1865, the Diet in Cluj abolished the laws voted in Sibiu (Nagyszeben/Hermannstadt), and proclaimed the 1848 Law concerning the Union of Transylvania with Hungary. Before 1918, the city's only Romanian language schools were two church run elementary schools, and the first printed Romanian periodical did not appear until 1903. Their grievances found expression in the Transylvanian Memorandum, a petition sent in 1892 by the political leaders of Transylvania's Romanians to the Austro Hungarian Emperor King Franz Joseph. It asked for equal rights with the Hungarians and demanded an end to persecutions and attempts at Magyarisation. During the trial, approximately 20,000 people who had come to Cluj demonstrated on the streets of the city in support of the defendants. In 1897, the Hungarian government decided that only Hungarian place names should be used and prohibited the use of the German or Romanian versions of the city's name on official government documents.

20 ғасыр

1918 жылдың күзінде Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталып, Клуж Амос Франку басқарған революциялық қызметтің орталығы болды. 1918 жылдың 28 қазанында Франку “барлық румындардың одағын” құруға шақырды. 1918 жылдың 1 желтоқсанында Алба-Юлиядағы Ұлы Ұлттық Ассамблеяда Трансильванияның Румыния Корольдігімен бірігуі жарияланды, оған Клужтен отыз тоғыз делегат сайланды. Соғыс аралық жылдары жаңа билік “румынияландыру” науқанын бастады: 1921 жылы Рим сыйлаған Капитолий қасқырының мүсіні орнатылды; 1932 жылы тарихшы Николае Иорга жазған тақта Маттиас Корвиннің мүсініне қойылды, оның румын текті ата-анасына баса назар аударды; және тұрғындарының оннан бір бөлігі ғана православиелік мемлекеттік шіркеуге жатқан қалада ауқымды православиелік собордың құрылысы басталды. Бұл әрекеттің нәтижесі әртүрлі болды: 1939 жылы венгрлер жергілікті экономикалық (және белгілі бір дәрежеде) мәдени өмірде үстемдік танытты, мысалы, Клужда бес венгр тіліндегі күнделікті газет, ал румын тіліндегі газет тек біреу ғана болды. 1944 жылдың наурыз айында немістер Венгрияны басып алып, Дёме Стойжай басқаратын марионеттік үкімет орнатқаннан кейін, қалада кең ауқымды антисемиттік шаралар күшінде болды. Жергілікті гестапо штабы “Нью-Йорк” қонақүйінде орналасқан еді. Сол мамыр айында билік еврейлерді Ирис геттосына көшіруді бастады. 1944 жылдың мамыр-маусым айларында Аушвицке алты рет депортация жасалып, 16 148 тұтқынға алынған еврейлер жойылды. 1947 жылы Париж шарты бойынша ол Румыния Корольдігіне қайтарылды. 1946 жылдың 24 қаңтары, 6 наурызы және 10 мамырында солтүстік Трансильвания қалпына келтірілгеннен кейін Клужге оралған румын студенттері ностальгиялық венгрлердің автономия талаптарына және кеңестік биліктің жаңа өмір салтына қарсы көтерілді, нәтижесінде қақтығыстар мен көшедегі төбелес болды. 1956 жылғы Венгрия революциясы қалада күшті резонанс тудырды; шекараның ар жағындағы құрбыларына қолдау білдірген студенттердің демонстрациялары көтеріліске ұласуы мүмкін еді. Бұл наразылық Румыния билігіне 1956 жылғы оқиғалардан бұрын қарастырылған Babeș (румын) және Bolyai (венгр) университеттерін “біріктіру” процесін жеделдетуге сылтау болды. 1960 жылдарға дейін венгрлер қала халқының көпшілігін құрады. Содан кейін, үкіметтің қаланы индустрияландыруы және жаңа жұмыс орындарының ашылуы нәтижесінде халық санының өсуіне байланысты румындар венгрлерден басым түсе бастады. Коммунистік кезеңде қалада жоғары өнеркәсіптік даму және мәжбүрлі құрылыс кеңеюі байқалды. Тоталитарлық билік аяқталғаннан кейін, ұлтшыл саясаткер Георге Фунар қала әкімі болып сайланды және келесі 12 жыл бойы билік жүргізді. Оның билік кезеңі күшті румын ұлтшылдығымен және венгр тілінде сөйлейтін азшылыққа қарсы этникалық провокациялармен сипатталды. Бұл шетелдік инвестицияларды тежеді.

In the autumn of 1918, as World War I drew to a close, Cluj became a centre of revolutionary activity, headed by Amos Frâncu. On 28 October 1918, Frâncu made an appeal for the organisation of the "union of all Romanians". Thirty nine delegates were elected from Cluj to attend the proclamation of the union of Transylvania with the Kingdom of Romania in the Great National Assembly of Alba Iulia on 1 December 1918; The interwar years saw the new authorities embark on a "Romanianisation" campaign: a Capitoline Wolf statue donated by Rome was set up in 1921; in 1932 a plaque written by historian Nicolae Iorga was placed on Matthias Corvinus's statue, emphasising his Romanian paternal ancestry; and construction of an imposing Orthodox cathedral began, in a city where only about a tenth of the inhabitants belonged to the Orthodox state church. This endeavour had only mixed results: by 1939, Hungarians still dominated local economic (and to a certain extent) cultural life: for instance, Cluj had five Hungarian daily newspapers and just one in Romanian. After the Germans occupied Hungary in March 1944 and installed a puppet government under Döme Sztójay, they forced large scale antisemitic measures in the city. The headquarters of the local Gestapo were located in the New York Hotel. That May, the authorities began the relocation of the Jews to the Iris ghetto. Liquidation of the 16,148 captured Jews occurred through six deportations to Auschwitz in May–June 1944. It was formally restored to the Kingdom of Romania by the Treaty of Paris in 1947. On 24 January 6 March and 10 May 1946, the Romanian students, who had come back to Cluj after the restoration of northern Transylvania, rose against the claims of autonomy made by nostalgic Hungarians and the new way of life imposed by the Soviets, resulting in clashes and street fights. The Hungarian Revolution of 1956 produced a powerful echo within the city; there was a real possibility that demonstrations by students sympathizing with their peers across the border could escalate into an uprising. The protests provided the Romanian authorities with a pretext to speed up the process of "unification" of the local Babeș (Romanian) and Bolyai (Hungarian) universities, allegedly contemplated before the 1956 events. Hungarians remained the majority of the city's population until the 1960s. Then Romanians began to outnumber Hungarians, due to the population increase as a result of the government's forced industrialisation of the city and new jobs. During the Communist period, the city recorded a high industrial development, as well as enforced construction expansion. After the end of totalitarian rule, the nationalist politician Gheorghe Funar became mayor and governed for the next 12 years. His tenure was marked by strong Romanian nationalism and acts of ethnic provocation against the Hungarian speaking minority. This deterred foreign investment;

География

Клуж-Напока Трансильванияның орталық бөлігінде орналасқан. Қала Апусени тауларының, Сомеш платосының және Трансильвания жазығының қиылысында жатыр. Ол Someșul Mic және Nadăș аңғарларымен, сондай-ақ Popești, Chintău, Borhanci және Popii өзендерінің салалық аңғарларымен кең жайылған. Қаланың оңтүстік бөлігі Феляк төбесінің солтүстік беткейінің жоғарғы террасасын құрайды және үш жағынан биіктігі мен аралығындағы төбелер мен таулармен қоршалған. Клуж-Напока ботаникалық бағында алуан түрлі флора өседі, сонымен қатар кейбір жануарлар да осы жерде пана тапқан. Қалада тағы бірнеше саябақ бар, олардың ішіндегі ең ірісі – Орталық саябақ. Бұл саябақ 19 ғасырда негіделген, онда аралмен бірге жасанды көл және қаладағы ең үлкен казино – Хиос орналасқан. Қаладағы тағы да көрнекті саябақтар – Бабеш-Болай университетінің Иулиу Хатиэгану паркі (онда спорттық жабдықтар бар), Хашдеу паркі (студенттер шарауында), биік орналасқан Cetățuia және Клуж-Напока румын операсы ғимаратының артындағы Опера паркі.

Қоршаған орта

Қаланың айналасын орман мен дала қоршап тұр. Венераның ықыласы және ирис сияқты сирек кездесетін өсімдіктер Клуж-Напоканың екі ботаникалық қорығында – Фэнаțele Clujului және Резерваția Valea Morii (“Мырза сайы қорығы”) табалады. Доңыз, борсық, түлкі, қоян және үйрек сияқты жануарлар Фэгет және Хоя сияқты жақын ормандық аймақтарда мекендейді. Соңғы орман Ромулус Вуиа этнографиялық паркін қамтиды, онда 1678 жылға дейінгі экспонаттар бар. Әртүрлі адамдар Хоя Бачу орманында белгісіз объектілермен кездескендерін, қаланың ескі шіркеулерін байланыстыратын үлкен катакомбалар желісін немесе жақын маңдағы Тарница көлінде монстр бар екенін айтады. Фелеак төбесінде заманауи, ұзын тау шаңғысы курорты орналасқан, оның ең биік және ең төменгі нүктелері арасындағы биіктік айырмашылығы бар. Бұл тау шаңғысы курортында сыртқы жарықтандыру, жасанды қар және шаңғы сүйрегіш қызметтері бар. Băișoara қысқы курорты Клуж-Напока қаласынан шамамен шақырымдай қашықтықта орналасқан, және бастауыш және кәсіби шаңғышыларға арналған екі шаңғы жолы бар: Zidul Mic және Zidul Mare. Қалалық аймаққа Cojocna және Someșeni ванналары сияқты екі жазғы курорт кіреді. Қала маңындағы ауылдық жерлерде бай ортағасырлық отбасылар салған көптеген қамалдар бар. Олардың ең танымалдарының бірі – Бонцидадағы Банффи қамалы, бір кезде «Трансильванияның Версалі» деп аталған, Бонцида ауылында орналасқан. 1963 жылы қамал Ливиу Чулейдің «Асылғандар орманы» фильміне түсірілім алаңы болды, ол Канн фестивалінде жүлде алды. Қала маңында басқа да қамалдар бар; шындығында, Бонцидадағы қамал Банффи отбасы салған жалғыз қамал емес. Гилэу коммунасында Васс Банффи қамалы орналасқан, ал тағы бір Банффи қамалы Раскруци аймағында орналасқан. Сонымен қатар, 18 ғасырда салынған Никула монастыры Солтүстік Трансильваниядағы маңызды қасиетті орын болып табылады. Бұл монастырда Никуланың керемет Мадоннасы сақталған. Икона 1669 жылдың 15 ақпаны мен 12 наурызы аралығында жылаған делінеді. Осы уақыт ішінде ақсүйектер, офицерлер, діндарлар мен руханилар оны көруге келді. Басында олар күмәнмен қарады, екі жағынан да қарап, содан кейін кішіпейілділікпен басын иеді және көрген кереметтен қорқынышпен үйлеріне қайтты. Жазда орташа температура шамамен 18 °C (64 °F) (шілде және тамыз айларының орташа температурасы), бірақ кейде қала орталығында температура 35 °C (95 °F) -тан 40 °C (104 °F) дейін жетеді. Жазғы маусымда жауын-шашын және ылғал аз болғанымен, сирек кездесетін, бірақ күшті және кейде қауіпті дауылдар болады. Көктем мен күз айларында температура 13 °C (55 °F) пен 18 °C (64 °F) аралығында өзгереді, ал осы уақытта жауын-шашын жауын-шашын кезеңдері жиі, бірақ жеңіл болады. 2014 жылы француз журналы мен ауа сапасын зерттейтін ұйым жариялаған зерттеуге сәйкес, қала Еуропалық Одақтағы ауа сапасы ең жақсы қалалардың бірі болып табылады.

The city is surrounded by forests and grasslands. Rare species of plants, such as Venus's slipper and iris, are found in the two botanical reservations of Cluj Napoca, Fânațele Clujului and Rezervația Valea Morii ("Mill Valley Reservation"). Animals such as boars, badgers, foxes, rabbits and squirrels live in nearby forest areas such as Făget and Hoia. The latter forest hosts the Romulus Vuia ethnographical park, with exhibits dating back to 1678. Various people report alien encounters in the Hoia Baciu forest, large networks of catacombs that connect the old churches of the city, or the presence of a monster in the nearby lake of Tarnița. A modern, long ski resort sits on Feleac Hill, with an altitude difference of between its highest and lowest points. This ski resort offers outdoor lighting, artificial snow and a ski tow. Băișoara winter resort is located approximately from the city of Cluj Napoca, and includes two ski trails, for beginner and advanced skiers, respectively: Zidul Mic and Zidul Mare. Two other summer resorts/spas are included in the metropolitan area, namely Cojocna and Someșeni Baths. There are a large number of castles in the countryside surroundings, constructed by wealthy medieval families living in the city. The most notable of them is the Bonțida Bánffy Castle—once known as "the Versailles of Transylvania"—in the nearby village of Bonțida, from the city centre. In 1963, the castle was used as a set for Liviu Ciulei's film Forest of the Hanged, which won an award at Cannes. There are other castles located in the vicinity of the city; indeed, the castle at Bonțida is not even the only one constructed by the Bánffy family. The commune of Gilău features the Wass Bánffy Castle, while another Bánffy Castle is located in the Răscruci area. In addition, Nicula Monastery, erected during the 18th century, is an important pilgrimage site in northern Transylvania. This monastery houses the renowned wonder working Madonna of Nicula. The icon is said to have wept between 15 February and 12 March 1669. During this time, nobles, officers, laity and clergy came to see it. At first they were sceptical, looking at it on both sides, but then humbly crossed themselves and returned home petrified by the wonder they had seen. In summer, the average temperature is approximately 18 °C (64 °F) (the average for July and August), despite the fact that temperatures sometimes reach 35 °C (95 °F) to 40 °C (104 °F) in mid summer in the city centre. Although average precipitation and humidity during summer is low, there are infrequent yet heavy and often violent storms. During spring and autumn, temperatures vary between 13 °C (55 °F) to 18 °C (64 °F), and precipitation during this time tends to be higher than in summer, with more frequent yet milder periods of rain. The city has the best air quality in the European Union, according to research published in 2014 by a French magazine and air quality organization that studied the EU's hundred largest cities.

Сот жүйесі

Клуж-Напока округ орталығы мәртебесіне байланысты күрделі сот ұйымына ие. Клуж-Напока соты – жергілікті сот мекемесі болып табылады және Клуж округтік сотының басқаруында болады, ол сонымен қатар Dej, Gherla, Turda және Huedin соттарының үстінен де құзыреттілік жүзеге асырады. Осы соттардың шешімдеріне шағымдар мен ауыр қылмыстық істер Клуж апелляциялық сотына жіберіледі. Қалада округтың коммерциялық және әскери соты да орналасқан. Қала әкімдігінің жергілікті мәселелермен айналысатын өз қауымдық полициясы – Poliția Primăriei бар. Клуж-Напока округтың жандармерия инспекторатын да қамтиды.

Қылмыс

2006 жылы Клуж-Напока және оның айналасындағы аймақта (Клуж округі) 100 000 тұрғынға 268 қылмыстық сотталғандық көрсеткіші тіркелді, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен сәл жоғары. 1989 жылғы төңкерістен кейін округте қылмыстық сотталғандар саны тұрақты өсу кезеңіне енді, 1998 жылы 429-ға жетті, содан кейін төмендеді. 1990 жылдары екі ірі қаржы институты – Banca Dacia Felix және Caritas ірі алаяқтықтар мен ұрлықтар салдарынан банкротқа ұшырады. Сонымен қатар, сериялық кісі өлтіруші Ромул Вереш, "шекесі бар адам" да жақсы танымал болды; 1970 жылдары ол бес кісі өлтіру және бірнеше кісі өлтіруге талпыныс жасағаны үшін айыпталды, бірақ психикалық ауруына байланысты түрмеге қамалған жоқ: оған шизофрения диагнозы қойылды, ол өз ісіне шайтанды кінәлі деп айыптады. Оның орнына, ол 1976 жылы Штейдегі психиатриялық мекемеге жатқызылды, үш жылдық сот-медициналық сараптама барысында төрт мың адам тексерілді. Халық арасындағы әңгімелер құрбандар санын екі жүзге дейін жеткізді, бірақ нақты саны одан әлдеқайда аз болды. Бұл шатасу, сол кездегі коммунистік баспасөз бұл істің ауқымына қарамастан, оған жеткілікті назар бөлмегенімен түсіндірілуі мүмкін. 2006 жылғы сауалнама жергілікті полиция бөлімінің жұмысына қанағаттанғандардың жоғары деңгейін көрсетті. 2005–2006 жылдар аралығында жүргізілген сауалнамада жауап бергендердің жартысынан астамы округтік полиция бөлімінің қызметіне қанағаттанған (62,3%) немесе өте қанағаттанған (3,3%) екендерін мәлімдеді. Зерттеуде көлік қозғалысын бақылау, көшеде полиция қызметкерлерінің болуы және жол қауіпсіздігі туралы білім беруге қанағаттанушылықтың ең жоғары деңгейі анықталды. Кері жағынан, жемқорлық және қоғамдық көліктің қауіпсіздігі алаңдатушылық тудырады. 1990 жылдардың соңында Клуж-Напока ауданындағы жергілікті билік органдары балалар құқықтарын қорғау және көшедегі балаларға көмек көрсету реформаларын жүргізуге тырысты, бірақ қаражаттың жетіспеуі, үйлесімсіз саясат және қатысушы тараптар арасында (Балалар құқықтарын қорғау басқармасы, Еңбек және әлеуметтік қорғау аудандық басқармасындағы әлеуметтік көмек көрсету қызметі, Кәмелетке толмағандарды қабылдау орталығы, қалалық әкімдіктегі қамқоршылық органы, полиция) нақты ынтымақтастықтың болмауы салдарынан бұл реформалар жеткіліксіз болды. Көптеген көше балалары бар, олардың кедейлігі мен жеке басын куәландыратын құжаттарының жоқтығы оларды жергілікті құқық қорғау органдарымен үнемі қақтығысқа түсіреді. Жергілікті кеңес пен "Prison Fellowship Romania" қоры арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде үйсіз адамдар, көше балалары және тіршілік күйрегендер христиандық орталықтарға (көше балалары мен үйсіздерге арналған) және Рухама орталығына қабылданып, тіркелді. Соңғысында тіршілік күйрегендер мен көше балаларына арналған орталық, сондай-ақ уақытша тұрақ бар. Нәтижесінде, балалардың, тіршілік күйрегендердің және үйсіздердің орталыққа кіруі мен шығуы айтарлықтай азайды, алғашқы игіліктерді алғандардың көпшілігі көшеге қайта оралудың орнына бағдарламаға сәтті енгізілді.

Cluj Napoca and the surrounding area (Cluj County) had a rate of 268 criminal convictions per 100,000 inhabitants during 2006, just above the national average. After the revolution in 1989, the criminal conviction rate in the county entered a phase of sustained growth, reaching a historic high of 429 in 1998, when it began to fall. During the 1990s, two large financial institutions, Banca Dacia Felix and Caritas, went bankrupt due to large scale fraud and embezzlement. Also notorious was the case of serial killer Romulus Vereș, "the man with the hammer"; during the 1970s, he was charged with five murders and several attempted murders, but never imprisoned on grounds of insanity: he had schizophrenia, blaming the Devil for his actions. Instead, he was institutionalised in the Ștei psychiatric facility in 1976, following a three year forensic investigation during which four thousand people were questioned. Urban myths brought the number of victims up to two hundred women, though the actual number was much smaller. This confusion is probably explained by the lack of attention this case received, despite its magnitude, in the Communist press of the time. A 2006 poll shows a high degree of satisfaction with the work of the local police department. More than half the people surveyed during a 2005–2006 poll declared themselves satisfied (62.3%) or very satisfied (3.3%) with the activity of the county police department. The study found the highest satisfaction with car traffic supervision, the presence of officers in the street, and road education; on the negative side, corruption and public transport safety remain concerns. Efforts made by local authorities in the Cluj Napoca district at the end of the 1990s to reform the protection of children's rights and assistance for street children proved insufficient due to lack of funding, incoherent policies and the absence of any real collaboration between the actors involved (Child Rights Protection Directorate, Social Assistance Service within the District Directorate for Labour and Social Protection, Minors Receiving Centre, Guardian Authority within the City Hall, Police). There are numerous street children, whose poverty and lack of documented identity brings them into constant conflict with local law enforcement. Following cooperation between the local governmental council and the Prison Fellowship Romania Foundation, homeless people, street children and beggars are taken, identified and accommodated within the Christian Centers for Street Children and Homeless People, respectively, and the Ruhama centre. The latter features a marshaling center for beggars and street children, as well as a flophouse. As a consequence, the fluctuating movement of children, beggars and homeless people in and out of the centre has been considerably reduced, with most of the initial beneficiaries successfully integrated into the programme rather than returning to the streets.

Экономика

Клуж-Напока – Румынияның маңызды экономикалық орталығы. Ұлттық және белгілі бір деңгейде халықаралық деңгейде танымал болған жергілікті брендтерге мыналар жатады: Banca Transilvania, Terapia Ranbaxy, Farmec, Jolidon және Ursus сыра зауыттары. InformationWeek американдық онлайн журналы Румыниядағы бағдарламалық қамтамасыз ету/IT саласының көп бөлігі Клуж-Напокада шоғырланғанын, ал қаланың Румынияның технополисіне айналып келе жатқанын хабарлайды. Nokia Клуж-Напока маңында 200 миллион еуро инвестициялап ұялы телефон зауытын салды; ол 2008 жылдың ақпанында өндірісті бастады және 2011 жылдың желтоқсанында жабылды. Сонымен қатар, қалада 2011 жылдың сәуірінде жабылған зерттеу орталығы да ашылды. Бұрынғы Nokia зауытын итальяндық De'Longhi компаниясы сатып алды. Қалада MOL, Aegon, Emerson, De'Longhi, Bechtel, FrieslandCampina, Office Depot, Genpact және New Yorker компанияларының өңірлік немесе ұлттық кеңселері орналасқан. Bosch та Клуж-Напока маңында, De'Longhi-дің өндірістік паркінде зауыт салды. Клуж-Напока көптеген көшедегі сауда орталықтары мен гипермаркеттері бар маңызды өңірлік сауда орталығы болып табылады. Eroilor даңғылы, Napoca және Memorandumului көшелері ең қымбат жерлер, жылдық жалдау бағасы 720 еуро/м², бірақ Regele Ferdinand және 21 Decembrie 1989 даңғылдарында да жалдау құны жоғары. Екі ірі сауда орталығы бар: VIVO! (ішінде Carrefour гипермаркеті) және Iulius Mall (ішінде Auchan гипермаркеті). Басқа ірі дүкендерге Cora, Metro, Selgros сияқты түрлі халықаралық гипермаркеттердің филиалдары, сондай-ақ Baumax және Praktiker сияқты өздігінен жасау дүкендері кіреді. Қаланың сауда орталықтарында H&M, Zara, Guess, Camaïeu, Bigotti, Orsay, Jolidon, Kenvelo, Triumph, Tommy Hilfiger, Sephora, Yves Rocher, Swarovski, Ecco, Bata, Adidas, Converse және Nike сияқты бөлшек сауда желілерін кездестіруге болады. 2021 жылы қаланың жалпы бюджеті 2,117 миллиард лейді құрады, бұл 433 миллион еуродан астам сомаға тең. Бұл 2008 жылғы деңгейге (990 миллион лей немесе 266 миллион еуро) қарағанда 114%-ға жоғары.

Туризм

2007 жылы Клуж округінің қонақүй индустриясы барлығы 6 472 төсек-орын ұсынды, оның 3 677-сі қонақүйлерде, 1 294-і қонақ үйлерде, ал қалғаны шалелерде, кемпингтерде немесе хостелдерде орналасты. Барлығы 700 000 келуші, оның ішінде 140 000-ы шетел азаматтары түндеуге келді.

Өнер және мәдениет

Клуж-Напоканың дамыған және өсіп келе жатқан мәдени өмірі бар, ол көркем өнер, сахналық өнер және түнгі өмірді қоса алғанда, көптеген салаларда көрініс береді. Қаланың мәдени өмірі оның тарихымен байланысты, ол Рим дәуіріне дейін жетеді: қала сол кезде салына бастады, бұл қала құрылысына (қазіргі Музеу алаңы) және сақталған қираған орындарға өз іздерін қалдырды. Алайда, ортағасырлық қалада орталығы жаңа азаматтық және діни құрылымдарға, әсіресе Святой Михаил шіркеуіне қарай жылжыды. 16 ғасырда қала Трансильванияның маңызды мәдени және діни орталығына айналды; 1820 жылдары мен 1830 жылдардың бірінші жартысында Коложвар венгр театры мен операсының ең ірі орталығы болды, ал 20 ғасырдың басында, әлі де венгр қаласы бола тұра, Будапешт кинематографиясына басты балама ретінде танылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Румыния Корольдігіне қосылғаннан кейін, қайта аталған Клуж румын мәдениетінің жаңадан өркендеуін бастан кешірді, бұл 1933 жылы монументалды православие соборының аяқталуында (жаңадан ұлттықтандырылған) Румын ұлттық театрының қарсысында ең айқын көрінді. Бұл ескі венгр орталығынан шығысқа қарай бірнеше блокқа орналасқан нақты "румындық" орталықты белгіледі. Бүгінде қалада түрлі мәдениеттердің өкілдері тұрады, оларға Венгрия мемлекеттік театры, Британ Кеңесі және шетелдік мәдениеттерді насихаттауға арналған басқа да орталықтар сияқты мәдени институттар қызмет етеді. Бұл институттар Бессарабия, Венгрия, Тунис және Жапония мәдениеттеріне құрмет көрсету мақсатымен әртүрлі шаралар ұйымдастырады. Дегенмен, қазіргі мәдени шаралар этникалық шекараларды кесіп өтеді, олар студенттерге, киносүйер қауымға, өнер мен ғылымды жақсы көретіндерге және тағы да басқаларға арналған.

Көрнекті орындар

Клуж-Напокада көптеген ескерткіш ғимараттар мен монументтер бар. Олардың бірі – 14 ғасырдың соңында сол кезеңнің готикалық стилінде салынған Унирии алаңындағы Святой Михаил шіркеуі. Шіркеудің нео-готикалық мұнарасы тек 19 ғасырда бой көтерді; ол бүгінгі күнге дейін Румыниядағы ең биік шіркеу мұнарасы болып табылады. Шіркеу алдында Венгрия королі Матиас Корвиннің ескерткіші орнатылған, ол жергілікті туған корольге құрмет көрсету үшін қойылған. Православ шіркеуіндегі Святой Михаил шіркеуіне баламасы – Аурам Янку алаңындағы Православ кафедралық соборы, ол соғыстар аралық кезеңде салынған. Румын грек-католик шіркеуінің де Клуж-Напокадағы өз кафедралық соборы бар – Преображение соборы. Клуж-Напоканың тағы бір көрнекті нысаны – 1898-1902 жылдар аралығында салынған, архитектор Дьюла Вагнердің эклектикалық стильде жобалаған Әділет сарайы. Бұл ғимарат Аврам Янку алаңындағы ансамбльдің бір бөлігі болып табылады, оған Ұлттық театр, Румыния теміржолдары сарайы, Префектура сарайы, Қаржы сарайы және Православ митрополиясы сарайы кіреді. Маңызды эклектикалық ансамбль – Жорж Эжен Хаусманның қала құрылысы бағытымен салынған, екі жағында симметриялы ғимараттар орналасқан Иулиу Маниу көшесі. Қаланың ерекшелігі – орталыққа жақын орналасқан ботаникалық бақ. Осы бақтың жанында Клуж-Напокада бірнеше ірі саябақтар бар, олардың ең танымалсы – Киос казиносы мен үлкен мүсіндер ансамблі бар Орталық саябақ. Қаланың көптеген көрнекті тұлғалары Хаджонгард зиратына жерленген. Клуж-Напока маңызды мәдени орталық ретінде көптеген театрлар мен мұражайларды қамтиды. Олардың ішінде Трансильвания тарихының ұлттық мұражайы, Этнографиялық мұражай, Клуж-Напока өнер мұражайы, Фармация мұражайы, Су мұражайы және Бабеш-Болай университетінің мұражайлары – Университет мұражайы, Минералогия мұражайы, Палеонтология және стратиграфия мұражайы, Спелеология мұражайы, Ботаникалық мұражай және Зоологиялық мұражай бар.

Cluj Napoca has a number of landmark buildings and monuments. One of those is the Saint Michael's Church in Unirii Square, built at the end of the 14th century in the Gothic style of that period. It was only in the 19th century that the Neo Gothic tower of the church was erected; it remains the tallest church tower in Romania to this day. In front of the church is the equestrian statue of Matthias Corvinus, erected in honour of the locally born King of Hungary. The Orthodox Church's equivalent to St. Michael's Church is the Orthodox Cathedral on Avram Iancu Square, built in the interwar era. The Romanian Greek Catholic Church also has a cathedral in Cluj Napoca, Transfiguration Cathedral. Another landmark of Cluj Napoca is the Palace of Justice, built between 1898 and 1902, and designed by architect Gyula Wagner in an eclectic style. This building is part of an ensemble erected in Avram Iancu Square that also includes the National Theatre, the Palace of Căile Ferate Române, the Palace of the Prefecture, the Palace of Finance and the Palace of the Orthodox Metropolis. An important eclectic ensemble is Iuliu Maniu Street, featuring symmetrical buildings on either side, after the urbanistic trend of Georges Eugène Haussmann. A highlight of the city is the botanical garden, situated in the vicinity of the centre. Beside this garden, Cluj Napoca is also home to some large parks, the most notable being the Central Park with the Chios Casino and a large statuary ensemble. Many of the city's notable figures are buried in Hajongard Cemetery, which covers
As an important cultural centre, Cluj Napoca has many theatres and museums. The latter include the National Museum of Transylvanian History, the Ethnographic Museum, the Cluj Napoca Art Museum, the Pharmacy Museum, the Water Museum and the museums of Babeș Bolyai University—the University Museum, the Museum of Mineralogy, the Museum of Paleontology and Stratigraphy, the Museum of Speleology, the Botanical Museum and the Zoological Museum.

Бейнелеу өнері

Бейнелеу өнері саласында қалада классикалық және заманауи румын өнерін, сондай-ақ таңдалып алынған халықаралық туындыларды ұсынатын бірнеше галерея бар. Ұлттық өнер мұражайы граф Дьердь Банффидің бұрынғы сарайында орналасқан. Бұл Трансильванияда барокко стилінде салынған ең көрнекті саяси құрылыс. Мұражайда румын өнерінің мол жинағы бар, оның ішінде Николае Григореску, Штефан Лучиан және Димитрие Пачиуреа сияқты суретшілердің туындыларымен қатар, Кароли Лотц, Лука Джордано, Жан Ипполит Фландрин, Херри мет де Блес және Клод Мишель сияқты шетелдік суретшілердің де туындылары бар. Мұражай 1996 жылы «Еуропаның жыл мұражайы» аталымына ие болды. Қаланың басқа галереяларының ең танымалсы – Пластикалық суретшілер одағының галереясы. Қала орталығында орналасқан бұл галереяда заманауи өнердің коллекциялары көрсетіледі. Халықтық өнер галереясында дәстүрлі румын интерьерлерін безендіретін өнер туындылары қойылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, қала 16 ғасырда Трансильванияның ең маңызды мәдени және өнер орталықтарының бірі болды. 1530 жылы құрылған және Трансильвания князьдері тарапынан күшті қолдау көрсетілген Ренессанс шеберханасы жергілікті және ауқымды қажеттіліктерге қызмет етті. Ғасырдың ортасынан бастап, Осман империясы орталық Венгрияны басып алғаннан кейін, ол жаңа княздықтағы қызметін кеңейтті. Оның стилі, «Гүлді Ренессанс», түрлі өсімдік өрнектерін елтаңбалармен, бейнелермен және жазулармен байытты. Ол 18 ғасырға дейін маңыздылығын сақтап келді, ал оның іздері 20 ғасырдың халықтық өнерінде де көрінеді. Клаузенбург осы стильдің ұзақ, анахронистік сақталуының, әсіресе венгрлер арасындағы орталық болды. 20 ғасырдың басында Веналық «Хелмер және Фелнер» компаниясы салған бұл құрылыс ЮНЕСКО-ның ерекше қорғалатын ескерткіштер тізіміне енгізілген. 1919 жылдан бастап, Трансильвания Румыниямен біріккеннен кейін көп ұзамай, ғимаратта Лучиан Блага атындағы Ұлттық театр мен Румыния Ұлттық операсы орналасты. 1955 жылы құрылған Трансильвания филармониясы классикалық музыка концерттерін өткізеді. Қаладағы көпмәдениеттілік Венгрия театры мен операсы арқылы расталады, онда төрт кәсіби актерлік топ өнер көрсетеді. Сонымен қатар, бірнеше кішкентай тәуелсіз театрлар бар, оның ішінде қуыршақ қойылымдары көрсетілетін Пак театры да бар.

In terms of visual arts, the city contains a number of galleries featuring both classical and contemporary Romanian art, as well as selected international works. The National Museum of Art is located in the former palace of the count György Bánffy, the most representative secular construction built in the Baroque style in Transylvania. The museum features extensive collections of Romanian art, including works of artists like Nicolae Grigorescu, Ștefan Luchian and Dimitrie Paciurea, as well as some works of foreign artists like Károly Lotz, Luca Giordano, Jean Hippolyte Flandrin, Herri met de Bles and Claude Michel, and was nominated to be European Museum of the Year in 1996. The most notable of the city's other galleries is the Gallery of the Union of Plastic Artists. Situated in the city centre, this gallery presents collections drawn from the contemporary arts scene. The Gallery of Folk Art includes traditional Romanian interior decoration artworks. Historically, the city was one of the most important cultural and artistic centres in 16th century Transylvania. The Renaissance workshop, formed in 1530 and strongly supported by the Transylvanian princes, served local and wider requirements: from the middle of the century onwards, when the Ottomans had conquered central Hungary, it extended its activity throughout the new principality. Its style, the "Flower Renaissance", used a variety of plant ornament enriched with coats of arms, figures and inscriptions. It continued to be of great importance into the 18th century, and traces of it are still apparent in 20th century vernacular art; Klausenburg was central to the long, anachronistic survival of the style, particularly among Hungarians. Built at the beginning of the 20th century by the Viennese company Helmer and Fellner, this structure is inscribed in UNESCO's list of specially protected monuments. Since 1919, shortly after the union of Transylvania with Romania, the building has hosted the Lucian Blaga National Theatre and the Romanian National Opera. The Transylvania Philharmonic, founded in 1955, gives classical music concerts. The multiculturalism in the city is once again attested by the Hungarian Theatre and Opera, home for four professional groups of performers. There is also a number of smaller independent theatres, including the Puck Theatre, where puppet shows are performed.

Музыка және түнгі өмір

Клуж-Напока – белгілі румын музыканттарының мекені. Отандық топтардың мысалдары ретінде румындық альтернативті рок тобы Kumm, рок тобы Compact, ритм-энд-блюз тобы Nightlosers, альтернативті топ Luna Amară, 2007 жылғы Global Battle of the Bands ұлттық финалдарының жеңімпаздары Grimus, 2005 жылғы Eurovision ән байқауында үшінші орын алған Sistem – қазіргі заманауи поп-топ, сондай-ақ электрондық музыка продюсерлерінің көптеген түрлері, әсіресе Horace Dan D. Cheeky Girls та қалада өсті, олар Хореография және драмалық өнер орта мектебінде білім алды. Көптеген дискотекалар коммерциялық хаус музыкасын орындайтын болса, қалада минималды техно сахнасы, сонымен қатар джаз/блюз және хэви метал/панк өркендеп келеді. Қаланың түнгі өмірі, әсіресе клубтық сахнасы 1990 жылдары айтарлықтай дамыды және дамуда. Көбінесе ойын-сауық орындары қала орталығында орналасқан, ең көнесі – Unirii алаңындағы Diesel Club-тан басталады. Үлкен және сәнді клубтар тізімі Obsession The Club және Midi клубтарымен жалғасады, соңғысы жаңа минималды техно музыка жанрының ордасы. Бұл үш клуб ұлттық күнделікті газет România Liberă жариялаған рейтинг бойынша Трансильвания-Банат аймағындағы үздік үш клубқа кіреді. Трансильвания тарихының ұлттық мұражайы – Клуж-Напокадағы маңызды мұражайлардың бірі, онда румын тарихы мен мәдениетіне қатысты, тарихи дәуірден, дак дәуірінен, орта ғасырдан және қазіргі заманға дейінгі артефактілердің жиынтығы сақталған. Сонымен қатар, қала өзінің алғашқы дәріханасының (XVI ғасыр) ғимаратындағы Хинц үйінде дәріхананың тарихи коллекциясын сақтайды. Бұған қоса, Someșul Mic өзенінің жағасындағы Splaiul Independenței жаз бойы бірнеше сыра фестивальдарын өткізеді, олардың ішінде неміс Октоберфестің үлгісімен жасалған "Septemberfest" фестивалі бар. 2015 жылы қала Еуропаның жастар астанасы болады, бұл шараның бюджеті 5,7 миллион еуроны құрайды және туризмді шамамен бестен бір бөлікке дейін арттыруы күтілуде. Қалада бірқатар маңызды музыкалық шаралар өтті, соның ішінде 2006 жылы Sugababes, Pachanga және Uniting Nations есімді арнайы халықаралық қонақтармен өткен MTV România Music Award салтанаты, бұл шара Sala Sporturilor Horia Demian залында өтті. 2007 жылы Бейонсе Клуж-Напокадағы Ион Моина стадионында өнер көрсетті. 2010 жылы Iron Maiden қаланы Final Frontier World Tour турнесіне қосты. Cluj Arena 2011 жылы Scorpions және Smokie концерттерімен ашылды, бұл шара 40 000-нан астам адамды тартты; сондай-ақ Roxette 2012 жылы және Deep Purple 2013 жылы концерттері де өтті. Кішкентай шаралар "Көп мақсатты зал", Опера және Студенттер үйінің мәдениет орталығында үнемі өткізіледі. Сонымен қатар, жергілікті клубтар үнемі халықаралық әртістерді, әдетте шетелдік диджейлерді, мысалы Андре Таннебергер, Саша, Тимо Маас, Тания Вулкано, Сатоши Томие, Ив Ларок, Дейв Семан, Plump DJs, Стефан К немесе Энди Флетчер сияқтыларды шақырып, іс-шаралар ұйымдастырады. 2001 жылдан бері қалада өткізіліп келе жатқан Трансильвания халықаралық кинофестивалі (TIFF) – румын киносын насихаттау қауымдастығы ұйымдастырған халықаралық көркем фильмдерге арналған алғашқы румын кинофестивалі. Фестиваль төрешілер алқасы үздік фильмге Трансильвания трофейін, сондай-ақ ең жақсы режиссер, ең жақсы актерлік жұмыс және ең жақсы операторлық жұмыс үшін жүлделер тартады. Home Box Office қолдауымен TIFF ұлттық сценарий конкурсын ұйымдастырады. 2009 жылы дебют жасаған Comedy Cluj – Клуж-Напокада ұйымдастырылатын ең жаңа жыл сайынғы кинофестиваль. 1965 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келе жатқан Toamna Muzicală Clujeană – Джордж Энеску фестивалінен кейін Румынияның ең маңызды классикалық музыкалық шарасы, оны Трансильвания мемлекеттік филармониялық оркестрі басқарады. Моцарт фестивалі 1991 жылдан бері жыл сайын өткізіледі. Румын Ұлттық операсында өткізілетін тағы бір жыл сайынғы шара – 1992 жылы құрылған Опера балы. Сонымен қатар, 2012 жылы Ұлттық опералар фестивалі енгізілді, онда туған қала труппасынан басқа, Бухарест, Яссы және Тимишоара опера компаниялары да қатысады. 2007 жылы басталған Интерференс халықаралық театр фестивалі Венгрия театрында өтеді. Сондай-ақ қалада 1997 жылы құрылған Румынияның ең көне электрондық музыка фестивалі Delahoya өтеді. Жақын мандағы Бонцидадағы Банффи қасарасында өткізілген Electric Castle фестивалінің алғашқы басылымында 30 000-нан астам адам қатысты және ол European Festivals Awards сыйлығына "Ең жаңа фестиваль" және "Ең орташа фестиваль" номинацияларында иегер болды. 2016 жылға қарай бұл фестивальға 120 000-нан астам адам келді. 2015 жылы басталған Untold фестивалі – Румынияның ең ірі музыка фестивалі. Негізінен Клуж Аренада, сонымен қатар Поливалент залында өткізілген бұл шара екінші рет өткізілгенде 300 000-нан астам адамды тартты.

Cluj Napoca is the residence of some well known Romanian musicians. Examples of homegrown bands include the Romanian alternative rock band Kumm, the rock band Compact, the rhythm and blues band Nightlosers, the alternative band Luna Amară, Grimus—the winners of the 2007 National Finals of Global Battle of the Bands, the modern pop band Sistem—which finished third in the Eurovision Song Contest 2005, as well as a large assortment of electronic music producers, notably Horace Dan D. The Cheeky Girls also grew up in the city, where they studied at the High School of Choreography and Dramatic Art. While many discos play commercial house music, the city has an increasing minimal techno scene, and, to an extent jazz/blues and heavy metal/punk. The city's nightlife, particularly its club scene, grew significantly in the 1990s, and continues to increase. Most entertainment venues are dispersed throughout the city centre, spreading from the oldest one of all, Diesel Club, on Unirii Square. The list of large and fancy clubs continues with Obsession The Club and Midi, the latter being a venue for the new minimal techno music genre. These three clubs are classified as the top three clubs in the Transylvania Banat region in a chart published by the national daily România Liberă. The National Museum of Transylvanian History is another important museum in Cluj Napoca, containing a collection of artefacts detailing Romanian history and culture from prehistoric times, the Dacian era, medieval times and the modern era. Moreover, the city also preserves a Historic Collection of the Pharmacy, in the building of its first pharmacy (16th century), the Hintz House. Additionally, Splaiul Independenței, on the banks of Someșul Mic, hosts a number of beer festivals throughout the summer, among them the "Septemberfest", modelled after the German Oktoberfest. In 2015, the city will be the European Youth Capital, an event with a budget of 5.7 million euros that is projected to boost tourism by about a fifth. The city has seen a number of important music events, including the MTV România Music Award ceremony which was held at the Sala Sporturilor Horia Demian in 2006 with the Sugababes, Pachanga and Uniting Nations as special international guests. In 2007, Beyoncé also performed in Cluj Napoca, at the Ion Moina Stadium. In 2010, Iron Maiden included the city in their Final Frontier World Tour. The Cluj Arena was inaugurated in 2011 with concerts by Scorpions and Smokie, the main event drawing over 40,000 people; other events followed, for instance Roxette in 2012 and Deep Purple in 2013. Smaller events occur regularly at the Polyvalent Hall, the Opera and the Students' House of Culture. Moreover, the local clubs regularly organise events featuring international artists, usually foreign disc jockeys, like André Tanneberger, Sasha, Timo Maas, Tania Vulcano, Satoshi Tomiie, Yves Larock, Dave Seaman, Plump DJs, Stephane K or Andy Fletcher. The Transilvania International Film Festival (TIFF), held in the city since 2001 and organised by the Association for the Promotion of the Romanian Film, is the first Romanian film festival for international features. The festival jury awards the Transilvania Trophy for the best film in competition, as well as prizes for best director, best performance and best photography. With the support of Home Box Office, TIFF also organises a national script contest. Comedy Cluj, which debuted in 2009, is the newest annual film festival organised in Cluj Napoca. Toamna Muzicală Clujeană, Romania's most important classical music event after the George Enescu Festival, has taken place annually since 1965, and is run by the Transylvania State Philharmonic Orchestra. A Mozart Festival has taken place annually since 1991. Another annual event, taking place at the Romanian National Opera, is the Opera Ball, established in 1992. Additionally, in 2012, a Festival of National Operas was introduced, which aside from the hometown troupe, also features opera companies from Bucharest, Iași and Timișoara. The Interferences International Theatre Festival, started in 2007, takes place at the Hungarian Theatre. Also held in the city is Delahoya, Romania's oldest electronic music festival, established in 1997. Electric Castle Festival, which takes place at Bánffy Castle in nearby Bonțida, had an audience of over 30,000 people for its first edition in 2013 and was nominated by European Festivals Awards for the Best New Festival and Best Medium Size Festival awards. By 2016, over 120,000 were in attendance. Untold Festival, which began in 2015, is Romania's largest music festival. Held mainly in the Cluj Arena, and also at the Polyvalent Hall, it drew over 300,000 in its second edition.

Сәулет

Клуж-Напоканың ерекше сәулеті негізінен Ренессанс, Барокко және Готика стилінде. Қазіргі заман да орта ғасыр стиліндегі есімді ғимараттарды сыйлаған. Көптеп пайдаланған коммунистік дәуір сәулеті де белгілі бір деңгейде кездеседі, бірақ Клуж-Напока кең ауқымды жүйелендіру бағдарламасына ұшырамаған. Соңғы жылдары қалада көкжайлар мен кеңсе ғимараттары сияқты заманауи құрылыстар қарқынды түрде бой көтеріп, негізінен 2000 жылдан кейін салынды.

Тарихи сәулет

Ескі қаланың ядросы, маңызды мәдени және сауда орталығы, бұрын әскери лагерь болған, ол "castrum Clus" деген атпен құжаттарда белгіленген. Клуж-Напокадағы ең көне резиденция – Маттиас Корвинус үйі, бастапқыда готикалық құрылыс, бірақ кейінірек жаңартудан кейін Трансильвания Ренессансының ерекшеліктерін иеленген. Мұндай өзгерістерді XV ғасырдың ортасынан бастап, негізінен тас пен ағаштан салынған, жертөлесі, бірінші қабаты және жоғарғы қабаты бар, кейінгі готикалық және Ренессанс стильдеріндегі мажар қала тұрғындарының басқа да үйлерінде де көруге болады. Ескі қаланың көшелік фасады көбінесе сақталған болса да, орта ғасырлық үйлер көбінесе айтарлықтай өзгертілген. Елдегі ең көне және ең көрнекті готикалық стильдегі ғимарат – Киелі Михаил шіркеуі, ол 14 ғасырға дейін салынған. Оның ең көне бөлігі – 1390 жылы киеленген алтарь, ал ең жаңа бөлігі – 1860 жылы готикалық жаңғыру стилінде салынған сағат мұнарасы. 19 ғасырда көптеген үйлер неоклассикалық, романтикалық және эклектикалық стильдерде салынды. Сондай-ақ, сол кезеңге екі мұнаралы неоклассикалық кальвинист шіркеуі (1829–50), 1801 жылғы жаңа колледж ғимараты және Антал Кагербауэрдің базардағы қала әкімшілігі (1843–46) жатады. 2000 жылдары ескі қала орталығы кең ауқымды қайта жаңарту жұмыстарынан өтті, оның мақсаты көп бөлігін жаяу жүргіншілерге арналған аймаққа айналдыру болды, соның ішінде Эройлор бульвары, Біріккен аймақ және басқа да кіші көшелер. Қаланың кейбір тұрғын аудандарында, әсіресе жоғары табысқа ие оңтүстік аймақтарында, мысалы Андрей Мурешану немесе Республика көшесінде, ғасыр басындағы көптеген виллалар бар.

Қазіргі және коммунистік сәулет

Клуж-Напока сәулетінің бір бөлігі коммунистік дәуірде салынған ғимараттардан тұрады, онда тарихи сәулет "тиімдірек" деп есептелген, жоғары тығыздықпен салынған пәтерлермен ауыстырылды. Николае Чаушескудің жүйелеу жобасы қаланың орталық бөлігіне тиісінше әсер етпеді, оның орнына оны қоршаған, нашар салынған шеткі аудандарға тарады. Модернистік сәулет өнерінің тағы бір мысалы – Михай Витеазул алаңының жанында орналасқан Palatul Telefoanelor, бұл аймақта ірі пәтерлерден тұратын кешен де бар. Mănăștur және, белгілі бір деңгейде, Gheorgheni және Grigorescu сияқты сыртқы аудандардың көп бөлігі осындай ірі пәтерлерден тұрады. Оның он екі қабаты 4 жылдық жұмыстан кейін 1997 жылы аяқталды және банк кеңселерін, сондай-ақ бірнеше компанияның бөлімшелерін, оның ішінде сақтандыру және мұнай компанияларын қамтиды. Сәулеттік тұрғыдан қызықты тағы бір ғимарат – "Clădirea biscuite" (печенье ғимараты). Бұл ғимарат Banca Agricolă (Ауыл шаруашылық банкі) кеңсесі ретінде салынбақ болған, бірақ 1990 жылдары банк банкротқа ұшырағандықтан және кейіннен Raiffeisen банкі сатып алғандықтан қаланың меншігіне өтті, соңында кеңсе ғимаратына айналдырылды. Режеле Фердинанд даңғылы мен Бариțiu көшесінің қиылысында орналасқан Banca Transilvania бас кеңсесі де ірі, заманауи ғимарат болып табылады және бастапқыда мемлекеттік телефон компаниясы Romtelecom-ның аймақтық кеңселерін орналастыру үшін салынған, бірақ кейіннен банкке сатылды. Клуж-Напока сәулеттік жаңару кезеңін бастан кешіруде, бұл қаланың кеңею жолын тік бағытта дамытуға мүмкіндік береді. 15 қабаттан тұратын мұнарасы бар қаржы орталығы 2010 жылы Плоешти көшесінде аяқталуға тиіс болған. Зорилор ауданындағы Сигма аймағында екі 35 қабаттан тұратын егіз мұнаралар салынуы жоспарланған, ал Флорешти ауданында әрқайсысы 32 деңгейлі үш мұнарадан тұратын кешен салынуы керек еді. 2020 жылдың ақпан айына дейін аталған жобалардың ешқайсысы аяқталған жоқ немесе белгісіз мерзімге кейінге шегерілді.

Part of Cluj Napoca's architecture is made up of buildings constructed during the Communist era, when historical architecture was replaced with "more efficient" high density apartment blocks. Nicolae Ceaușescu's project of systematisation did not really affect the heart of the city, instead reaching the marginal, shoddily built districts surrounding it. Another example of modernist architectural art is Palatul Telefoanelor, situated in the vicinity of Mihai Viteazul Square, an area that also features a complex of large apartment buildings. Some outer districts, especially Mănăștur, and to a certain extent Gheorgheni and Grigorescu, consist mainly of such large apartment ensembles. Its twelve storeys were completed in 1997 after 4 years of work and house offices for the bank and for divisions of several other companies, including insurance and oil companies. Another architecturally interesting building is the so called "Clădirea biscuite" (the biscuit building). This building was supposed to house the local headquarters of the Banca Agricolă (Agricultural Bank), but entered in the custody of the city due to the failure of that bank in the 1990s and its subsequent purchase by the Raiffeisen Bank, to be eventually converted in an office building. The headquarters of Banca Transilvania, at the intersection of Regele Ferdinand Avenue and Barițiu Street, is also a large contemporary building and was originally constructed to host the regional offices of Romtelecom, the public phone company, but was later sold to the bank. Cluj Napoca is undergoing a period of architectural revitalisation that is set to bring the manner of expansion to the vertical. A financial centre, containing a tower of 15 storeys, is slated for completion in 2010 on Ploiești Street. Two 35 storey twin towers are projected to be constructed in the Sigma area in Zorilor, while the Florești area will host a complex of three towers with 32 levels each. As of February 2020, the aforementioned projects were never completed or were postponed indefinitely.

Көлік

Клуж-Напокада Румыния мен Еуропаның ірі қалаларымен жол, әуе және теміржол арқылы байланыс құратын күрделі аймақтық көлік жүйесі бар. Қала ішінде автобус, троллейбус және трамвай бағыттарынан тұратын қоғамдық көлік жүйесі де жұмыс істейді.

Жол

Клуж-Напока – Еуропалық жол желісінің маңызды түйіні, ол үш түрлі еуропалық бағытта (E60, E81 және E576) орналасқан. Ұлттық деңгейде Клуж-Напока үш негізгі ұлттық жолмен байланысады: DN1, DN1C және DN1F. Қазіргі уақытта салынып жатқан Румынияның А3 тас жолы, сондай-ақ Трансильвания тас жолы (Autostrada Transilvania) ретінде белгілі, қаланы Бухарест және Румынияның батыс шекарасымен байланыстырады. Câmpia Turzii мен Cluj Vest (Gilău) арасындағы 2B бөлігі 2010 жылдың соңында пайдалануға берілді. Клуж-Напока автобус станциясы (Autogara) бірнеше жеке тасымалдау компанияларына Клуж-Напокадан елдің түкпір-түкпіріне автобус қатынасын ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Клуж-Напокада тіркелген автомобильдердің саны 175 000-ға жуық. 2007 жылы Клуж округі сол жылы сатылған автомобильдер саны бойынша елі бойынша алтыншы орынды иеленді, сатылған көліктердің саны 12 679 бірлікке жетті, бұл жалпы көлемнің төрт пайызын құрады. Бұл автомобильдердің оннан бірі лимузиндер немесе жол талғамайтын көліктер (SUV) болды. Клуж-Напока қаласында жұмыс істеуге рұқсат алған шамамен 3300 такси бар.

Ауа

Cluj Napoca халықаралық әуежайы (CLJ), қала орталығынан шығысқа қарай орналасқан, 2015 жылы 1,4 миллионнан астам жолаушыны қабылдаған, Бухаресттің OTP әуежайынан кейін Румыниядағы екінші ең қызығушылық танытатын әуежай. Еуропалық E576 (Cluj Napoca–Dej) тас жолында орналасқан бұл әуежай, қала орталығымен жергілікті қоғамдық көлік компаниясы CTP-нің 8-нөмірлі автобусы және 5-нөмірлі троллейбусы арқылы байланыстырылған. Әуежай Еуропа бойынша түрлі тікелей халықаралық бағыттарға рейстер ұсынады. 2016 жылы 1960 жылдары салынған ескі мұнараның орнында 42 метрлік жаңа бақылау мұнарасы ашылады. Жаңа бақылау мұнарасы елдегі ең заманауи мұнаралардың бірі болады.

Темір жол

Cluj Napoca теміржол станциясы қала орталығынан солтүстікке қарай орналасқан. Ол CFR Румын теміржолдарының 300-ші бағытында (Бухарест – Орадея – Румынияның батыс шекарасы) және 401-ші бағытында (Cluj Napoca – Dej) жатыр. CFR Румынияның ірі қалаларының барлығына және Будапештке тікелей пойыз қатынасын ұсынады. Станция қаланың барлық аудандарымен жергілікті қоғамдық көлік компаниясы CTP-нің трамвай, троллейбус және автобустары арқылы жақсы байланысқан. Қалаға тағы екі қосалқы станция да қызмет көрсетеді: Кіші станция (Gara Mică), ол техникалық тұрғыдан басты станцияның бір бөлігі болып табылады және оған жақын орналасқан, және Cluj Napoca East (Est). Сонымен қатар, "Клуяна" жүк станциясы ("Халта") да бар.

Қоғамдық көлік

CTP, қалалық қоғамдық көлік компаниясы, 3 трамвай желісі, 6 троллейбус желісі және 21 автобус маршруты арқылы қала ішінде кең ауқымды қоғамдық көлік желісін пайдаланады.

Трамвайлар

Жергілікті көлік компаниясы CTP қала ішінде жүретін трамвай желісін басқарады. Жоспарланған жаңғырту шараларына жаңа рельс жолдарының орнатылуы және трамвай бағытының автомобиль қозғалысынан бөлінуі кіреді. Бұл тербеліс пен дірілдің азаюы, шудың айтарлықтай төмендеуі, ұзақ қызмет ету мерзімі және жоғары жылдамдық сияқты бірқатар артықшылықтар әкеледі. Бұл қиын мәселені жаяу жолдың жанына рельс жолын көшіру арқылы немесе аспалы туннель салу арқылы шешу қажет. "Splaiul Independenței" аймағында да масштабты өзгерістер күтілуде, онда рельс жолдары Орталық саябаққа қарай жылжытылып, жолға екі қатарлы қозғалыс ұйымдастырылады. Мănăștur ауданындағы көпір астында рельс жолдары жақындатылады, ал Primăverii көшесіндегі айналма жолда да маңызды жұмыстар жүргізіледі. Агломерацияның дамуын ескере отырып, болашақ жоспарларға Гилау мен Джуку арасындағы жеңіл рельстік жолдың құрылысы кіреді, ол қаладағы жаңғыртылған рельс жолдарынан өтеді.

Метро

2018 жылдың соңында Клуж-Напока метрополитенінің құрылысы бойынша зерттеулер басталды, олар 2020 жылға дейін жалғасты. 2023 жылдың ақпан айында метроның I желісінің жобалау және құрылыс жұмыстары Gülermak – Alstom Transport – Arcada компаниясына тапсырылды. Аталған келісімшарттың мерзімі 96 айға бағаланады.

Мәдениет және БАҚ

Клуж-Напока – Трансильванияның бұқаралық ақпарат құралдарының маңызды орталығы, себебі барлық аймақтық телеарналардың, газеттердің және радиостанциялардың штаб-пәтері осы қалада орналасқан. Бухарестте жарық көретін ең ірі күнделікті газеттер көбінесе Клуж-Напокада Трансильвания мәселелерін қамтитын аймақтық нұсқада қайта басылады. Мұндай газеттердің қатарында România Liberă, Gardianul, Ziarul Financiar, ProSport және Gazeta Sporturilor газеттері бар. Ringier компаниясы 2008 жылға дейін Клуж-Напокада Evenimentul Zilei газетінің аймақтық нұсқасын шығарды, содан кейін осы кәсіпорнының жабылуы туралы шешім қабылдады. Трансильвания бойынша таралатын аймақтық басылымдардан өзге, ұлттық Ziua газетінің де жергілікті франшизасы бар – Ziua de Cluj, ол қала шегінде ғана қолжетімді жергілікті күнделікті газет. Клуж-Напока сонымен қатар жергілікті оқырмандарға арналған Făclia және Monitorul de Cluj сияқты басқа да газеттерге, сондай-ақ екі тегін күнделікті газетке – Informația Cluj және Cluj Expres-ке ие. CME медиа тресті шығарған жергілікті апталықтардың алғашқысы – Clujeanul, Трансильваниядағы ең ірі газеттердің бірі, әр санының аудиториясы 53 000 оқырманды құрайды. Бұл апталықтың күнделікті онлайн нұсқасы бар, ол Clujeanul, ediție online деп аталады және нақты уақыт режимінде жаңартылып тұрады. Клуж-Напока румын-венгр тіліндегі баспасөздің де орталығы болып табылады. Қалада осы бағыттағы ең ірі екі газеттің – Krónika және Szabadság редакциялары, сондай-ақ Erdélyi Napló және Korunk журналдары орналасқан. Săptămâna Clujeană қалада шығарылатын экономикалық апталық, ол жыл сайын жергілікті табысты адамдар мен компаниялар туралы екі журналды (Oameni de Succes және Companii de Succes) шығарады, ал Piața A Z – Трансильвания бойынша таралатын хабарландырулар мен жарнамаларға арналған газет. Клуж соғыстар аралығында да белсенді баспасөз орталығы болды: басылымдардың қатарында сионистік Új Kelet газеті, ресми партиялық органдар Keleti Újság (Мадьяр партиясы үшін) және Patria (Ұлттық шаруалар партиясы үшін), сондай-ақ ұлтшыл Conștiința Românească және Țara Noastră газеттері болды, соңғысы Октавиан Гога басқарған журнал еді. Коммунизм кезінде Tribuna, Steaua, Utunk, Korunk, Napsugár және Előre сияқты қоғамдық-саяси және әдеби журналдар, сондай-ақ аймақтық Коммунистік партияның күнделікті органдары Făclia және Igazság, үш тілді студенттік журнал Echinox жарық көрді. Қаладағы жергілікті телеарналардың арасында TVR Cluj (мемлекеттік) және One TV (жеке) аймақтық хабар таратумен айналысса, қалғандары тек қалалық аймаққа ғана шектелген. Napoca Cable Network кабель арқылы қолжетімді және күні бойы жергілікті мазмұнды таратады. Басқа станциялар ұлттық телеарналардың филиалдары ретінде жұмыс істейді, ұлттық бағдарламаларға қосымша жергілікті хабарларды ұсынады. Бұл жағдай радио хабар тарату компанияларында да байқалады: Radio Cluj, Radio Impuls және мажар тіліндегі Paprika Rádió-дан басқа барлық станциялар ұлттық хабар таратушылардың жергілікті филиалдары болып табылады. Донат көшесінде орналасқан Casa Radio – бұл медиа және коммуникация индустриясының заманауи ескерткіштерінің бірі, бірақ ол жалғыз емес: Palatul Telefoanelor ("Телефон сарайы") қала орталығындағы коммуникацияның маңызды модернистік символы болып табылады. Клуж-Напокада шығарылатын журналдардың қатарында адам ресурстарын талқылайтын HR Journal, Бухарестте де франчайзингпен айналысатын жергілікті сауда журналы J'Adore, рок музыка индустриясымен айналысатын Maximum Rock Magazine, ұлттық аңшылық басылымы RDV және туристерге арналған ағылшын тіліндегі Cluj Napoca WWW журналдары бар. Мәдени және әлеуметтік шаралар, сондай-ақ барлық басқа да ойын-сауық көздері "Șapte Seri" және CJ24FUN сияқты журналдардың басты тақырыптары болып табылады. ХХ ғасырдың басында Кёлозвардағы кино өндірісі, оның басшысы – Жене Янович, Будапештке басты балама болды, сондай-ақ 1995 жылы мажар тілінде түсірілген "A Részleg" ("Автопост") фильмі де ерекше көзге түсті. Сонымен қатар, румын тіліндегі "Cartier" ("Көршілік", 2001) және оның жалғасы "Înapoi în cartier" ("Көршілікке оралу", 2006) фильмдері қаланың Манащур ауданындағы үйлердің арасында зорлық-зомбылық пен әдепсіз тілге толы оқиғаларды көрсетеді. Бұл аудан La Familia тобының мүшесі Пуя орындаған "Înapoi în cartier" әнінің мәтінінде де еске алынады, ол фильмнің саундтрегінде пайда болды. Қаладағы деректі және макияждық фильмдердің қатарында Иршад Ашрафтың американдық режиссер Ричард Линклейтерге арналған құрметі – "St. Richard of Austin", сондай-ақ болашақтың фантастикалық қаласын бейнелейтін "Cluj Napocolonia" фильмі бар.

Cluj Napoca is an important centre for Transylvanian mass media, since it is the headquarters of all regional television networks, newspapers and radio stations. The largest daily newspapers published in Bucharest are usually reissued from Cluj Napoca in a regional version, covering Transylvanian issues. Such newspapers include România Liberă, Gardianul, Ziarul Financiar, ProSport and Gazeta Sporturilor. Ringier edited a regional version of Evenimentul Zilei in Cluj Napoca until 2008, when it decided to close this enterprise. Apart from the regional editions, which are distributed throughout Transylvania, the national newspaper Ziua also runs a local franchise, Ziua de Cluj, that acts as a local daily, available only within city limits. Cluj Napoca also boasts other newspapers of local interest, like Făclia and Monitorul de Cluj, as well as two free dailies, Informația Cluj and Cluj Expres. Clujeanul, the first of a series of local weeklies edited by the media trust CME, is one of the largest newspapers in Transylvania, with an audience of 53,000 readers per edition. This weekly has a daily online version, entitled Clujeanul, ediție online, updated on a real time basis. Cluj Napoca is also the centre of the Romanian Hungarian language press. The city hosts the editorial offices of the two largest newspapers of this kind, Krónika and Szabadság, as well as those of the magazines Erdélyi Napló and Korunk. Săptămâna Clujeană is an economic weekly published in the city, that also issues two magazines on successful local people and companies (Oameni de Succes and Companii de Succes) every year, while Piața A Z is a newspaper for announcements and advertisements distributed throughout Transylvania. Cluj had an active press in the interwar period as well: publications included the Zionist newspaper Új Kelet, the official party organs Keleti Újság (for the Magyar Party) and Patria (for the National Peasants' Party); and the nationalist Conștiința Românească and Țara Noastră, the latter a magazine directed by Octavian Goga. Under Communism, publications included the socio political and literary magazines Tribuna, Steaua, Utunk, Korunk, Napsugár and Előre as well as the regional Communist party daily organs Făclia and Igazság and the trilingual student magazine Echinox. Among the local television stations in the city, TVR Cluj (public) and One TV (private) broadcast regionally, while the others are restricted to the metropolitan area. Napoca Cable Network is available through cable, and broadcasts local content throughout the day. Other stations work as affiliates of national TV stations, only providing the audience with local reports in addition to the national programming. This situation is mirrored in the radio broadcasting companies: except for Radio Cluj, Radio Impuls and the Hungarian language Paprika Rádió, all other stations are local affiliates of the national broadcasters. Casa Radio, situated on Donath Street, is one of the modern landmarks of the media and communications industry; it is, however, not the only one: Palatul Telefoanelor ("the telephone palace") is also a major modernist symbol of communications in the city centre. Magazines published in Cluj Napoca include HR Journal, a publication discussing human resources issues, J'Adore, a local shopping magazine that is also franchised in Bucharest, Maximum Rock Magazine, dealing with the rock music industry, RDV, a national hunting publication and Cluj Napoca WWW, an English language magazine designed for tourists. Cultural and social events as well as all other entertainment sources are the leading subjects of such magazines as Șapte Seri and CJ24FUN. In the early 20th century, film production in Kolozsvár, led by Jenő Janovics, was the chief alternative to Budapest. and the 1995 Hungarian language film A Részleg ("Outpost"). Moreover, the Romanian language film Cartier ("Neighbourhood", 2001) and its sequel Înapoi în cartier ("Back to the Neighbourhood", 2006) both feature a story replete with violence and rude language, behind the blocks in the city's Mănăștur district. This district is also mentioned in the lyrics to the song Înapoi în cartier by La Familia member Puya, featured on the soundtrack of the motion picture. Documentary and mockumentary productions set in the city include Irshad Ashraf's St. Richard of Austin, a tribute to the American film director Richard Linklater, and Cluj Napocolonia, a mockumentary imagining a fabulous city of the future.

Білім

Клуж-Напокада жоғары білім берудің ұзақ дәстүрі бар. Бабеш-Боляй университеті (UBB) – елдегі ең ірі университет, шамамен 50 000 студент түрлі мамандықтарды оқып білім алады. Университет атауы Трансильванияның екі маңызды тұлғасын еске түсіреді: румын дәрігері Виктор Бабеш және венгр математигі Янош Боляй. Университеттің тарихы 1581 жылға дейін жетеді, осы жылы Клужда иезуит колледжі ашылды, бірақ 1872 жылы император Франц Иосиф Клуж университетін құрды, кейін ол Франц Иосиф университеті (József Ferenc Tudományegyetem) деп аталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1919 жылы университет Будапештке көшірілді және 1921 жылға дейін сонда болды, сосын Венгрияның Сегед қаласына көшірілді. 1940 жылдардың бірінші жартысында қала венгр басқаруына қайта өткен кезде ол қысқа уақытқа Клужға оралды, бірақ Клуж Румыния құрамына қайта енгеннен кейін Сегедке қайта көшірілді. Румыниялық бөлім Бабеш атауын алды, ал 1945 жылы Боляй аталған венгр университеті құрылды, екеуі 1959 жылы біріктірілді. Қалада тағы тоғыз университет бар, олардың ішінде Техникалық университет, Иулиу Хатиегану медицина және фармация университеті, Клуж-Напока ауыл шаруашылығы ғылымдары және ветеринария университеті (USAMV), Өнер және дизайн университеті, Георге Дима атындағы музыка академиясы және басқа да жеке университеттер мен білім беру орталықтары бар. Қаладағы мемлекеттік білім берудің алғашқы жазбасы 1409 жылға дейін жетеді, ол «Caspar notarius et rector scholarum» («Каспар хатшысы және мектеп директоры») деген жазу түрінде сақталған. Сонымен қатар, 14 ғасырда қалада католик мектебі де жұмыс істеген. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 1993–1994 оқу жылында 18 208 оқушы қаланың орта білім беру жүйесіне қабылданды, ал тағы 7 660 оқушы 18 кәсіптік училищенің бірінде оқыды. Сол жылы тағы 37 111 бала бастауыш мектепке және 9 711 бала балабақшаға тіркелді. CFR 1907 Клуж-Напока (1907 жылы құрылған) – Румыния чемпионатындағы ең көне командалардың бірі. Ол 2008, 2010, 2012, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022 жылдары Румыния чемпионатында жеңіске жетті, 2008, 2009, 2010 және 2016 жылдары Румыния кубогын ұтып алды, сондай-ақ 2009, 2010, 2018 және 2020 жылдары төрт рет Supercupa Romaniei иегері атанды. Команда 2007–2008 және 2009–2010 маусымдарында лига мен кубокты бірдей жеңіп алып, тарихта алғаш рет осындай жетістікке қол жеткізді. ФК Университатя Клуж футбол командасы 1919 жылы құрылды, оның ең үлкен жетістігі – 1965 жылғы Румыния кубогы. Сондай-ақ, команда 1932–1933 маусымдарында I лигада және 1998 жылы Купа Лигиде екінші орын алды. Қала CS Sănătatea Cluj Napoca арқылы үшінші лигада да өкілдік етіледі, ол 1986 жылы құрылған. Виктория Сомешень стадионы үй алаңы болып табылатын бұл команда 2007–2008 маусымында Румыния кубогының ширек финалына жетіп, ең жақсы нәтиже көрсетті. FCU Olimpia Cluj – 2010 жылы Бабеш-Боляй университеті құрған жергілікті әйелдер футбол командасы. Команда 10 рет Лига I және 6 рет Румыния кубогын жеңіп алды. «U» Клуж клубының үй стадионы Cluj Arena – Клуж-Напокадағы ең үлкен стадион (30 201 орындық), ол UEFA элиталық стадионы ретінде танылған. Келесі ең үлкен стадион (23 500 орындық) – доктор Константин Радулеску стадионы, ол Груяда орналасқан CFR Cluj футбол командасының үй стадионы. Бұл стадион үлкен жөндеуден өтті, түнгі ойындар үшін жаңартылған жарықтандыру және автоматтандырылған газонды суару жүйесі орнатылды, сондай-ақ жаңа орындықтармен жаңғырту жоспарлануда. «Universitatea» клубы регби, баскетбол (жетістікке жеткен ерлер баскетбол командасы U BT), гандбол және волейбол сияқты спорт түрлері бойынша командаларды қамтиды. Қалада сонымен қатар Румыния су полосы федерациясы мойындаған үш су полосы командасы бар: CSS Viitorul, CS Voința және Poli CSM. Мұндай спорт түрлеріне арналған жабдықтар стадионға жақын орналасқан, оның ішінде 2014 жылы ашылған 9300 орындыққа (концерттер кезінде 10000 орындыққа) арналған BT Arena спорт залы, гандбол, баскетбол немесе волейбол сияқты спорт түрлеріне арналған көпфункционалды зал Sala Sporturilor Horia Demian, жабық және ашық жүзу бассейндерін қамтитын Politehnica жүзу кешені, сондай-ақ теннис және жүгіру жолдары бар Iuliu Hațieganu паркі және салынып жатқан жаңа жүзу бассейні бар. Клуж-Напокада осындай көптеген жабдықтар болғандықтан, түрлі спорт түрлері бойынша ұлттық чемпионаттар тұрақты түрде өткізіледі. Автоспорт саласында Клуж-Напока Ұлттық ралли чемпионатының екі кезеңін қабылдайды. Ралли Клужуи маусым айында, ал Аврам Янку раллиі қыркүйек айында өткізіледі, ол ресми түрде 1975 жылдан бері ұйымдастырылып келеді, бірақ кейбір жылдары өткізілмеген. Соңғы ралли Чипариу алаңынан басталып, қала маңында өтеді. Клуж-Напокада әуесқой спортшылар да белсенді, олар үшін жүзу бассейндері, мини-гольф алаңдары, теннис корттары, пейнтбол ареналары және велосипед жолдары бар, сондай-ақ қала маңында шаңғы тебу, бобслей, коньки тебу, үңгірлерді зерттеу, жаяу серуендеу, аң аулау, балық аулау және экстремалды спорт түрлерімен айналысуға мүмкіндік бар. 2011 жылдың сәуір айында Клуж халықаралық марафонының бірінші жылдық жарысы өтті, ол қала орталығының көшелерінде өткізіледі.

Higher education has a long tradition in Cluj Napoca. The Babeș Bolyai University (UBB) is the largest in the country, with approximately 50,000 students attending various specialisations in Romanian, Hungarian, German and English. Its name commemorates two important Transylvanian figures, the Romanian physician Victor Babeș and the Hungarian mathematician János Bolyai. The university claims roots as far back as 1581, when a Jesuit college opened in Cluj, but it was in 1872 that emperor Franz Joseph founded the University of Cluj, later renamed the Franz Joseph University (József Ferenc Tudományegyetem). During 1919, immediately after the end of World War I, the university was moved to Budapest, where it stayed until 1921, after which it was moved to the Hungarian city of Szeged. Briefly, it returned to Cluj in the first half of the 1940s, when the city came back under Hungarian administration, but it was again relocated in Szeged, following the reincorporation of Cluj into Romanian territory. The Romanian branch acquired the name Babeș; a Hungarian university, Bolyai, was established in 1945, and the two were merged in 1959. The city also hosts nine other universities, among them the Technical University, the Iuliu Hațieganu University of Medicine and Pharmacy, the University of Agricultural Sciences and Veterinary Medicine of Cluj Napoca (USAMV), the University of Arts and Design, the Gheorghe Dima Music Academy and other private universities and educational institutes. The first mention of public education provided in the city dates back to 1409, namely the caption "Caspar notarius et rector scholarum" ("Caspar secretary and director of schools"). Concomitantly, a Catholic school founded during the 14th century also functioned in the city. Statistics show that 18,208 students were enrolled in the city's secondary school system during the 1993–94 school year, while a further 7,660 attended one of the 18 professional schools. In the same year, another 37,111 pupils and 9,711 children were registered for primary and pre school, respectively.—the top division in the Romanian football association, liga II and liga III. CFR 1907 Cluj Napoca (founded in 1907) is one of the oldest established teams in the Romanian Championship. It has eight Romanian championship titles 2008, 2010, 2012, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022 and four Romanian Cups 2008, 2009, 2010, and 2016 as well as four Supercupa Romaniei in 2009, 2010, 2018, and 2020. It succeeded in winning a league and cup double first time in its history during 2007–2008 season and again in the 2009–2010 season. The FC Universitatea Cluj football team was founded in 1919, and its greatest success ever was the 1965 Romanian Cup. They were also the runner ups in liga I in the 1932 1933 season and in Cupa Ligii in 1998. The city is also represented in the third league, through CS Sănătatea Cluj Napoca, founded in 1986. This team, which has the Victoria Someșeni Stadium as its home ground, reached the quarter finals of the Romanian Cup during the 2007–2008 season, its best performance. FCU Olimpia Cluj is the local women's soccer team, established in 2010 by Babeș Bolyai University. The team won the Liga I 10 times, and Romanian Cup 6 times. Cluj Arena, home ground of "U" Cluj, is the largest stadium in Cluj Napoca (capacity 30,201), and is ranked as an UEFA Elite stadium. The next largest stadium (23,500 seats) is the Dr. Constantin Rădulescu Stadium, home field of the CFR Cluj football team, located in Gruia. This stadium has undergone major refurbishment, featuring up to date lighting for night games and automated lawn irrigation, and is due to undergo still further modernisation with the construction of new seating. "Universitatea" club also incorporates teams in sports such as rugby union, basketball (with the successful men's basketball team, U BT), handball and volleyball. The city also features three water polo teams, as recognised by the Romanian Water Polo Federation: CSS Viitorul, CS Voința and Poli CSM. Facilities for such sports are located in the vicinity of the stadium, including BT Arena sports hall opened in 2014 with a capacity of 9300 seats (10000 during concerts), the Sala Sporturilor Horia Demian, a multi functional hall designed for sports like handball, basketball or volleyball, the Politehnica Swimming Complex, which includes indoor and open air swimming pools, as well as the Iuliu Hațieganu Park – with tennis and track facilities and a new swimming pool under construction. Cluj Napoca regularly organises national championships in different sports because of this large concentration of facilities. In the automotive field, Cluj Napoca hosts two stages in the National Rally Championship. Raliul Clujului is held in June; the Avram Iancu Rally, held in September, has been officially organised since 1975, though there were several years when it was not held. The latter rally begins in Cipariu Square and runs across the surroundings of the city. Amateur athletes are also active in Cluj Napoca, with swimming pools, miniature golf courses, tennis courts, paintball arenas and bikeways available, as well as skiing, bobsledding, skating, caving, hiking, hunting, fishing and extreme sports in the vicinity. April 2011 saw the first annual edition of the Cluj International Marathon, a competition that takes place in the city center's streets.

Түсініктемелер

а. 1617 жылы жасалған гравюраны Георг Хофнагель Эгидиус ван дер Райдың суретінен жасаған (түпнұсқасы Браун мен Хагенберг шеберханасында орындалған). b. 1918–1920 жылдар аралығында одақ жарияланғаннан кейін венгр халқының қоныс аударуы болды. Сонымен қатар, қала өсіп, айналасындағы аймақтан және Клуж округінен, негізінен румындар қоныстанған жерлерден көптеген адамдар көшіп келді. c. 1940 жылдың тамызында екінші Вена шешімі Трансильванияның солтүстік жартысын Венгрияға өткізген кезде көптеген венгрлер мен румындар кетуді таңдады немесе жер аударылды. Оңтүстік Трансильваниядан сенімсіз немесе қауіпсіз деп саналған этникалық венгрлер тобы шығарылды, ал венгр шенеуніктері Солтүстік Трансильваниядан румындардың кейбір топтарын да жүйелі түрде шығарып салды. d. 1941 жылғы венгр санағын көптеген тарихшылар сенімсіз деп санайды. 1941 жылы Клужда 16 763 еврей болды. Олар 1944 жылы венгр билігі тарапынан геттоларға қоныстырылып, 1944 жылдың мамыр-маусым айларында Аушвицке депортацияланды. e. 1960 жылдары белгілі бір индустриализация саясаты қолға алынды. Айналасындағы ауылдық аймақтардан (негізінен румындар) көптеген адамдар қалаға көшіп келді, нәтижесінде Клужда румындар басымдығы құрылды. f. Деректер этникалық тегі белгілі адамдарға қатысты, және қала халқының 7,1% құрайтын 23 165 адамды (этностық деректері жоқ) қамтымайды.