Кіріспе

Нысандардың жылдамдығы мен бағытын қорыту

Қозғалыс қабылдау – бұл көріністегі элементтердің жылдамдығы мен бағытын көру, вестибулярлық және проприоцептивтік деректерге сүйене отырып қорыту процесі. Бұл процесс көптеген адамдарға оңай көрінсе де, есептеу тұрғысынан және нейрондық өңдеу арқылы түсіндіру жағынан қиын мәселе болып табылады. Қозғалыс қабылдау психология (яғни көру қабылдау), неврология, нейрофизиология, инженерия және компьютерлік ғылымдар сияқты көптеген салалармен зерттеледі.

Нейропсихология

Қозғалысты қабылдау қабілетінің болмауы акинетопсия деп аталады және ол экстрастриатты қабықтың V5 аймағындағы зақымдану салдарынан туындауы мүмкін. Нейропсихологиялық зерттеулерде қозғалысты көре алмайтын, оның орнына әлемді тұрақты "кадрлар" тізбегі ретінде қабылдайтын науқастың зерттеуі, адамдардағы V5 визуалды аймағының приматтардағы V5/MT қозғалысты өңдеу аймағымен гомолог екенін көрсетті.

Бірінші реттік қозғалыс қабылдау

Екі немесе одан көп ынталандырғыштар кезекпен қосылып, өшірілгенде екі түрлі қозғалыс сезімі тудыруы мүмкін. Біріншісі, оң жақтағы суретте көрсетілгендей, "бета қозғалысы" деп аталады және электрондық жаңалықтар таспасы дисплейлері технологиясының негізі болып табылады. Дегенмен, ынталандырғыштардың арақашықтығы дұрыс болса және ауысу жылдамдығы жоғары болса, екі ынталандырғыштың арасында қозғалып, оларды кезекпен жабатын, фонмен бірдей түсті иллюзиялық "объект" көрінеді. Бұл фи құбылысы деп аталады және кейде формалық белгілермен араласпаған, бета қозғалысындағыдай, "таза" қозғалысты анықтаудың мысалы ретінде сипатталады. Қозғалыс энергиясы сенсорлары немесе кеңейтілген Райхардт детекторлары. Бұл сенсорлар кеңістіктік-уақыттық корреляция арқылы қозғалысты анықтайды және кейбіреулер оларды визуалды жүйенің қозғалысты қалай анықтайтынының ықтимал моделі деп санайды. (Бірақ, тағы да, "таза қозғалыс" детекторының түсінігі, сезілетін фигура/фон қасиеттері жоқ, яғни "таза қозғалыс" ынталандырғышының болмауынан туындайтын мәселеге тап болады). Модельдің дәлдігі және осы ұсынылған процестің нақты сипаты туралы пікір таластар тоқтамайды. Модельдің көздің қозғалысын және көру өрісіндегі объектілердің қозғалысын қалай ажырататыны әлі анық емес, өйткені екеуі де торлық қабаттағы нүктелерде жарықтың өзгеруіне себеп болады.

Екінші реттік қозғалыс қабылдау

Екінші реттік қозғалыс – қозғалатын контурдың контраст, текстура, жыпылықтау немесе ынталандырудың Фурье спектрінде жарықтық немесе қозғалыс энергиясының өсуіне себеп болмайтын басқа да қасиеттерімен анықталуы. Бірінші және екінші реттік қозғалыстың бастапқы өңделуі жеке жолдар арқылы жүзеге асырылатынын көрсететін көптеген дәлелдер бар. Екінші реттік механизмдердің уақыт бойынша ажыратымдылығы нашар және олар жауап беретін кеңістіктік жиіліктер диапазоны бойынша төмен деңгейлі. (Нервтік жауаптардың ынталандырудың жиілік компоненттеріне бейімделуі функционалдық негіздемелердің болмауынан кемшілік көреді және Г. Вестхаймер (2001) "Көрудің Фурье теориясы" атты мақаласында оны жалпы сынға алды.) Екінші реттік қозғалыс динамикалық жыпылықтау тітіркендіргіштерімен сынамағанда әлсіз қозғалыс иллюзиясын тудырады.

Апертура мәселесі

Контурдың қозғалыс бағыты белгісіз, себебі сызыққа параллель қозғалыс компонентін визуалды ақпарат бойынша анықтау мүмкін емес. Бұл, әртүрлі жылдамдықпен қозғалатын және әртүрлі бағыттағы контурлар көру жүйесіндегі қозғалысқа сезімтал нейроннан бірдей жауапты тудыруы мүмкін дегенді білдіреді.

Қозғалыс интеграциясы

Кейбіреулер көру жүйесі торлық кескінінен болжамды қозғалыс сигналдарын (бірінші немесе екінші реттік) алғаннан кейін, көру өрісінің әртүрлі бөліктеріндегі жекелеген жергілікті қозғалыс сигналдарын қозғалатын объектілер мен беттердің 2 өлшемді немесе жаһандық бейнесіне біріктіруі керек деп болжайды. (Бұл 2D бейнелеу қалай 3D қабылдауына айналады екені белгісіз.) Сценадағы үйлесімді қозғалысты немесе "жаһандық қозғалысты" анықтау үшін қосымша өңдеу қажет. Зерттелушінің үйлесімді қозғалысты анықтау қабілеті көбінесе қозғалыс үйлесімділігін ажырату тапсырмалары арқылы тексеріледі. Бұл тапсырмалар үшін бір бағытта қозғалатын "сигнал" нүктелерінен және кездейсоқ бағытта қозғалатын "шу" нүктелерінен тұратын динамикалық кездейсоқ нүктелік үлгілер (кейде кездейсоқ нүктелік кинематограммалар деп те аталады) қолданылады. Қозғалыс үйлесімділігіне сезімталдық, үйлесімді қозғалыс бағытын анықтау үшін қажетті "сигнал" және "шу" нүктелерінің арақатынасын өлшеу арқылы бағаланады. Қажетті арақатынас қозғалыс үйлесімділік шегі деп аталады.

Тереңдіктегі қозғалыс

Көрудің басқа да аспектілері сияқты, бақылаушының көру кірісі көбінесе стимул көздерінің нағыз табиғатын анықтауға жеткіліксіз, осы жағдайда олардың нақты әлемдегі жылдамдығын. Мысалы, монокулярлы көруде көру кірісі 3D көріністің 2D проекциясы болады. 2D проекциядағы қозғалыс белгілері әдетте 3D сахнадағы қозғалысты қайта құруға жеткіліксіз. Басқаша айтқанда, көптеген 3D көріністер бір 2D проекциямен сәйкес келеді. Қозғалысты бағалау мәселесі, біз окклюзияны немесе салыстырмалы түрде үлкен қашықтықтағы қозғалыс қабылдауды қарастырғанда, бінокльдік көруде де жалпыланады, онда бінокльдік диспаритет тереңдікке нашар меңзеу болып табылады. Бұл негізгі қиындық кері проблема деп аталады. Дегенмен, кейбір адамдар тереңдікте қозғалысты сезінеді. Мидің әртүрлі белгілерді, атап айтқанда диспаритеттің уақыт өте қалай өзгеретінін, сондай-ақ тереңдікте қозғалыс сезімін тудыру үшін монокулярлық жылдамдық арақатынастарын пайдаланатынына қатысты деректер бар. Тереңдіктегі қозғалысты қабылдаудың екі түрлі бинокулярлық белгісі бар деп болжанады: көз аралық жылдамдық айырмасы (IOVD) және уақыт бойынша өзгеретін диспаритет (CD). Көз аралық жылдамдық айырмасына негізделген тереңдіктегі қозғалысты арнайы бинокулярлық корреляцияланбаған кездейсоқ нүктелі кинематограммалар арқылы тексеруге болады. Зерттеу нәтижелері осы екі бинокулярлық сигналды – IOVD және CD – өңдеудегі төменгі деңгейдегі стимулдың түбегейлі түрлі ерекшеліктерін қолдануға мүмкіндік береді, олар кейінгі кезеңдерде бірлесіп өңделуі мүмкін. Сонымен қатар, монокулярлық белгі ретінде, торлы қабықтың (retinal) суреттерінің мөлшерінің өзгеруі де тереңдіктегі қозғалысты анықтауға көмектеседі.

Қозғалыс қабылдауды үйрену

Қозғалысты анықтау және ажырату ұзақ мерзімді нәтижелермен жаттығу арқылы жақсартылуы мүмкін. Экрандағы бір бағыттағы нүктелердің қозғалысын анықтауға жаттықтырылған қатысушылар, олар жаттыққан бағыттың маңындағы шағын қозғалыстарды анықтауда ерекше жақсаруды көрсетеді. Бұл жақсару 10 апта өткен соң да сақталды. Дегенмен, сезімдік оқыту өте нақты болады. Мысалы, қатысушылар басқа қозғалыс бағыттарында немесе басқа түрдегі стимулдармен тексерілгенде жақсаруды көрсетпейді.

Танымдық карта

Когнитивтік карта – жеке тұлғаға кеңістіктік ортадағы құбылыстардың салыстырмалы орналасуы және қасиеттері туралы ақпаратты алуға, кодтауға, сақтауға, еске түсіруге және түсіндіруге мүмкіндік беретін психикалық бейнелеудің бір түрі. Орын жасушалары гиппокамптың және мидың ортасындағы басқа нейрон түрлерімен бірге осындай кеңістіктік өңдеуді жүзеге асырады, бірақ олардың гиппокамп ішінде қалай жұмыс істейтіні әлі зерттелуде. Көптеген сүтқоректілер түрлері визуалды, естімелік, иістік немесе сезімдік сигналдардың болмауына қарамастан, өз қозғалыстарын біріктіру арқылы кеңістіктегі орналасуын қадағалай алады. Бұл қабілет әдебиетте жол интеграциясы деп аталады. Сандық теориялық модельдер нейрондық желілер арқылы жол интеграциясын жүзеге асыруға болатын механизмдерді зерттеді. Көптеген модельдерде, мысалы, Самсонович пен МакНоттон (1997) немесе Бурак пен Файте (2009) жұмыстарында негізгі элементтер: 1) позицияның ішкі бейнесі, 2) қозғалыс жылдамдығы мен бағытының ішкі бейнесі және 3) жануар қозғалғанда кодталған позицияны дұрыс мөлшерде өзгерту механизмі. Медиалды энторинальды қабық (МЭҚ) жасушалары позиция (торлы жасушалар) және қозғалыс (бас бағыты жасушалары және бағыт бойынша конъюнктивті позиция жасушалары) туралы ақпаратты кодтайтындықтан, бұл аймақ қазіргі уақытта мида жол интеграциясы жүзеге асырылатын орынның ең перспективті үміткері деп есептеледі.

Нейрофизиология

Көру арқылы қозғалысты сезіну, әлеуетті жұбай, жем немесе жыртқышты анықтау үшін маңызды, сондықтан ол омыртқалы және омыртқасыз жануарлардың көру қабілетінде кең түрлер арасында кездеседі, бірақ барлық түрлерде де кездеспейді. Омыртқалы жануарларда бұл процесс торлы қабатта және одан да нақтырақ, торлы ганглийлік жасушаларда жүзеге асады, бұл жасушалар биполярлық және амакриндық жасушалардан визуалды ақпаратты қабылдайтын нейрондар және мидың жоғары деңгейлеріне, соның ішінде таламусқа, гипоталамусқа және орта миға сигналдар жібереді. Бағытталған селективті бірліктерді зерттеу 1959 жылы Дэвид Хьюбел мен Торстен Визельдің мысықтардың ми қабығында осындай жасушаларды ашуымен басталды. Алғашқы есептен кейін 1965 жылы Хорас Б. Барлоу мен Уильям Р. Левик бағытталған селективті жасушалардың механизмін түсінуге тырысты. Олардың қоянның торлы қабатындағы терең тәжірибелері омыртқалы жануарлардың көру жүйесінің анатомиялық және физиологиялық түсінігін кеңейтіп, осы салаға қызығушылықты арттырды. Содан кейін жүргізілген көптеген зерттеулер көрудегі қозғалысты сезіну механизмін көптеп ашты. Александр Борст пен Томас Эйлердің 2011 жылғы "Қозғалыстағы нәрселерді көру: модельдер, тізбектер және механизмдер" атты шолу мақаласы осы тақырыптағы ерте жаңалықтардан бастап соңғы жұмыстарға дейінгі маңызды жаңалықтарды талқылайды және қазіргі білімнің жай-күйі туралы қорытынды жасайды.

Бағытты таңдау (DS) элементтері

Түйежекшадағы бағытты таңдау (ДС) жасушалары – көру стимулының бағытына қарай әртүрлі жауап беретін нейрондар. Барлоу мен Левиктің (1965) сөздерінше, бұл термин "стимул нысаны қабылдау алаңынан бір бағытта қозғалғанда импульстардың қарқынды шығарылуын қамтамасыз ететін" нейрондар тобын сипаттау үшін пайдаланылады.

ДС-тің ганглий жасушалары

ON/OFF DS ганглиондық жасушалар жергілікті қозғалыс детекторы ретінде жұмыс істейді. Олар стимулдың (жарық көзі) басталуы мен аяқталуы кезінде белсенділік көрсетеді. Егер стимул жасушаның қалауына сәйкес бағытта қозғалса, ол стимулдың алдыңғы және артқы жиектерінде белсенділік көрсетеді. Олардың оқшаулану үлгісі уақытқа байланысты және екі жақын орналасқан нүкте арасындағы кеңістіктік-уақыттық корреляцияны анықтайтын Райхардт-Хассенстайн моделімен түсіндіріледі. Райхардт-Хассенстайн моделінің толыққанды түсіндірмесі осы бөлімде кейінірек беріледі. ON/OFF жасушаларының анатомиялық құрылымы дендриттердің ішкі плексиформалық қабаттың екі субламинасына дейін созылуымен және биполярлық және амакрин жасушаларымен синапс құруымен сипатталады. Олардың төрт түрі бар, олардың әрқайсысының бағытқа қатысты өзіндік қалауы бар.

ON DS ганглиондық жасушалар

ON/OFF DS ганглионды жасушаларынан өзгеше, олар стимулдың бастапқы және соңғы жиегіне де жауап береді, ал ON DS ганглионды жасушалары тек бастапқы жиекке ғана жауап береді. ON DS ганглионды жасушаларының дендриттері біржақты қабатты және ішкі торлы қабаттың ішкі қабатшасына дейін созылады. Олардың үш түрі бар, олардың әрқайсысы әртүрлі бағытқа бейім.

OFF DS ганглиялық жасушалар

OFF DS ганглиялық жасушалары центропетальді қозғалыс детекторы ретінде әрекет етеді және олар тек тітіркендіргіштің артқы жиегіне ғана жауап береді. Олар жоғары бағытталған қозғалысқа қалыптасқан. Дендриттер асимметриялық және өздері қалайтын бағытқа қарай тармақталады. Бұл екі жақын орналасқан нүкте арасындағы корреляцияны анықтауға қолданылатын модель. Ол екі симметриялық кішібірліктен тұрады. Екі кішібірліктің әрқайсысында кіріс арқылы (көрнекі жүйеде жарық) стимулданатын рецептор бар. Әрбір кішібірлікте кіріс алғанда, сигнал басқа кішібірлікке жіберіледі. Сонымен қатар, сигнал кішібірлік ішінде уақыт бойынша кешіктіріледі және уақытша сүзгіден өткеннен кейін, екінші кішібірліктен алынған сигналға көбейтіледі. Осылайша, әрбір кішібірлікте екі жарықтық мән көбейтіледі: біреуі тікелей оның рецепторынан уақыт кешігуімен, ал екіншісі – жақын орналасқан рецептордан алынған. Екі кішібірліктің көбейтілген мәндері шығыс құру үшін азайтылады. Бағыттық селективтілік немесе қалаулы бағыт, айырманың оң немесе теріс болуына байланысты анықталады. Оң нәтиже беретін бағыт – қалаулы бағыт. Рейхардт-Хассенштейн моделінің тор қабықтағы бағыттық селективтілікті дәл сипаттайтынын растау үшін, зерттеу ұшқыштың тангенциалдық жасушаларына флуоресценттік индикаторлық бояу енгізіліп, цитозольдік кальцийдің еркін деңгейін оптикалық жазу арқылы жүргізілді. Ұшқышқа біркелкі қозғалатын торлар көрсетілді, ал тангенциалдық жасушалардың дендриттік ұштарындағы кальций концентрациясы өлшенді. Тангенциалдық жасушалар торлардың уақыттық жиілігіне сәйкес келетін модуляцияларды көрсетті, ал нейрондар ең күшті жауап беретін қозғалатын торлардың жылдамдығы, өрнектің толқын ұзындығымен тығыз байланысты болды. Бұл модельдің жасушалық және мінез-құлық деңгейіндегі дәлдігін растады. Хассенштейн-Райхардт моделінің егжей-тегжейлі сипаттамалары анатомиялық және физиологиялық деңгейде толық расталмағанымен, модельдегі азайту орны қазір тангенциалдық жасушаларға орналастырылуда. Визуалды стимул ұсынылған кезде тангенциалдық жасушаға деполяризациялық ток енгізілгенде, қалаулы қозғалыс бағытына жауап төмендеді, ал нөлдік бағытқа жауап жоғарылады. Гиперполяризациялық токпен кері нәтиже байқалды. Тангенциалдық жасушаларға кіріс беруге үміткер ретінде таңдалған T4 және T5 жасушаларының төрт субтипі бар, олардың әрқайсысы қалаулы бағытына қарай ерекшеленетін лобула пластинасының төрт қабатына проекцияланады.

Нейрологиялық механизм: амакринді жасушалардың жұлдызды жарылысы

Бағытты таңдау (DS) ганглий жасушалары биполярлы жасушалардан және жұлдызды амакринді жасушалардан кіріс алады. DS ганглий жасушалары өздерінің таңдаған бағытына үлкен қоздырғыштық постсинаптикалық потенциалмен, содан кейін аз ингибиторлық жауаппен жауап береді. Керісінше, олар бағыттың нөлдік нүктесіне бір мезгілде аз қоздырғыштық постсинаптикалық потенциалмен және үлкен ингибиторлық постсинаптикалық потенциалмен жауап береді. Жұлдызды амакринді жасушалар ганглиондық жасушаларда бағытты таңдаудың күшті үміткері саналады, себебі олар ГАМК және АХ-ты бөліп шығара алады. Олардың дендриттері сомадан сәулелі түрде тарайды және дендриттердің маңызды жапсарласуы байқалады. Ca2+ концентрациясының оптикалық өлшеулері олардың центробегіш қозғалысқа (сомадан дендриттерге қарай сыртқа қарайғы қозғалыс) күшті жауап беретінін көрсетті, ал центропетальды қозғалысқа (дендриттік ұштардан сомаға қарайғы ішке қарайғы қозғалыс) жақсы жауап бермейді. Жұлдызды жасушаларды токсиндермен жойғанда, бағытты таңдау жойылады. Сонымен қатар, олардың нейротрансмиттерлерді, әсіресе кальций иондарын бөліп шығаруы бағытты таңдауды көрсетеді, бұл синаптикалық үлгіге байланысты болуы мүмкін. Таралу үлгісі белгілі бір пресинаптикалық кіріс басқаларына қарағанда белгілі бір дендритке күштірек әсер ететіндей етіп ұйымдастырылған, бұл қозу мен тежеудің полярлығын тудырады. Қосымша дәлелдер жұлдызды жасушалардың бір-біріне тежегіш нейротрансмиттерлерді, ГАМК-ты кешіктіріліп және ұзаққа созылатын түрде бөліп шығаратынын көрсетеді. Бұл тежелудің уақытша қасиетін түсіндіреді. Жақында жүргізілген зерттеулер (2011 жылдың наурызында жарияланған), сериялық блок бет электронды микроскопиясына (SBEM) сүйене отырып, бағыттық таңдауға әсер ететін схеманы анықтауға әкелді. Бұл жаңа техника амакринді (SAC) және DS ганглий жасушаларының дендриттерінің кальций ағыны мен анатомиясының егжей-тегжейлі суреттерін ұсынады. Ганглий жасушаларының таңдаған бағыттарын SAC-тегі олардың синапстарымен салыстыру арқылы Briggman және авторлар SAC-тен алынған тежегіш сигналдарға негізделген механизмге дәлел келтіреді, бір ретинаның үлгісі бойынша сериялық блок бет сканерлеу электронды микроскопиялық зерттеуге сүйене отырып, ретинаның ганглий жасушалары тікелей жұлдызды амакриндік жасушалардан асимметриялық тежегіш кіріс алады, сондықтан бағыттық таңдауды есептеу постсинаптикалық түрде де жүреді. Мұндай постсинаптикалық модельдер тым күрделі, сондықтан егер кез келген жұлдызды амакриндік жасушалар қозғалыс туралы ақпаратты ретинаның ганглий жасушаларына жеткізсе, онда ретинаның ганглий жасушалары арқылы постсинаптикалық бағыттық 'жергілікті' бағытты таңдауды есептеу артық және тиімсіз болады. Ацетилхолин (ACh) берілу моделі бағытты таңдау жұлдызды амакриндік жасушалардың ретинадағы қозғалысты сезінудің берік топологиялық негізін қамтамасыз етеді.