Кіріспе

Экономикалық дилемма

Экономикада тоқтау мәселесі толық емес шарттар теориясының негізгі мәселесі болып табылады және толық шарттар жасаудың қиындығын көрсетеді. Тоқтау мәселесі екі фактор болғанда туындайды:

Болашақ мәмілеге қатысушы тараптар мәміле жасалмас бұрын, қатынасқа қатысты, шартта көрсетілмейтін инвестициялар жасауы керек. Оптималды мәміленің нақты түрі (мысалы, сапа деңгейінің талаптары, жеткізілу уақыты, бірліктердің саны) алдын ала анықталмайды. Тоқтау мәселесі – екі тараптың ынтымақтастықпен тиімді жұмыс істеуі мүмкін болса да, екінші тараптың келіссөз жүргізу мүмкіндігін арттырып, өз пайдасын азайту қаупінен қорқып, одан бас тарту жағдайы. Егер А тарапы В тарапымен қарым-қатынас жасауға алдын ала міндеттенсе, соңғысы бұл міндеттеменің құны бойынша бірінші тарапты "тоқтатуға" тырысуы мүмкін. Тоқтау мәселесі ауыр экономикалық шығындарға және инвестициялардың жетіспеуіне әкелуі мүмкін.

Инвестицияның жеткіліксіздігі

Көп жағдайда, тонау мүмкіндігі белгілі бір инвестицияға жасалатын инвестициялардың жеткіліксіздігіне және осыған байланысты тиімсіздікке алып келуі мүмкін деп есептеледі. Инвестициялардың жеткіліксіздігі инвесторлардың нәтижелерді кейіннен келіссөздер арқылы жеткілікті үлес түрінде алуға кепілдік бере алмайтындығынан туындайды. Осының салдарынан, нәтижелерге жасалатын болжамдар келіссөздер процесі туралы жасалған болжамдарға өте тәуелді болады. Келіссөздер процесін көптеген тепе-теңдіктерге ие ойын ретінде қарастыруға болады. Инвестицияның жеткіліксіздігі тек қана агент тиімді тепе-теңдікке үйлесе алмаған жағдайда ғана пайда болуы мүмкін.

Автомобиль өнеркәсібі

Тарихи мысал АҚШ автомобиль өнеркәсібіне қатысты, бірақ бұл мысал Коуз (2000) тарапынан күдік тудырады. Fisher Body компаниясы General Motors (GM) компаниясымен автомобиль корпусының бөлшектерін сұраныс бойынша эксклюзивті келісімшартқа ие болды, сондықтан Fisher Body GM-нің талаптарына сәйкес компоненттерді жеткізуші жалғыз компания болды. 1920 жылы күтпегендей сұраныс күрт өсті. Fisher Body компаниясы бұл жағдайды пайдаланып, GM-ді қосымша өндірілген бөлшектердің бағасын көтеру арқылы қысымға алды деген пікір бар. Осы қысым салдарынан GM 1926 жылы Fisher Body компаниясын сатып алған делінеді.

Оңтүстік Африканы демократияландыру

Оңтүстік Африкадағы апартеидтен шығу кезінде көптеген ақ нәсілді элиталар демократияның көпшіліктің диктатурасына алып келетінінен қорқып, алаңдады. Әділ сайлаулар өткеннен кейін, көптеген бай ақтар ұзақ жылдар бойы кедей болған қаралардың (немесе олардың сайланған өкілдерінің) ақ азшылықтан байлықты тартып алатынынан сескенді. Осы себепті демократиялық және әділ сайлауларға қарсылық көрсетілді. Бейбіт өтуді қамтамасыз ету (және сайлаудың сенімділігін сақтау үшін) Африка Ұлттық Конгресі ақ нәсілділердің табысын және байлығын қорғауға міндеттеме беруі керек болды. Осы міндеттеме ақтарға көпшілік қаралардың билікке келетін демократиялық сайлау нәтижелерін құрметтеуге мүмкіндік берді. ANC-нің осындай сенімді міндеттемесі Оңтүстік Африкадағы ақтар үшін жаңа демократиялық режимді жеткілікті тартымды етті, әйтпесе олар азшылық билігінен бас тартпаған болар еді. Бұл мәселе жалпы саяси контексте де туындайды: Саддам Хусейн сияқты диктаторлар басым күшке ұшырағандарына қарамастан, биліктен бас тартпайды, себебі олар биліктен кеткен жағдайда өмірі мен мүлкі қорғалатынына кепілдік ала алмайды.

Шарттық

Роджерсон (1992) тіпті өте күрделі жағдайларда, кез келген күрделіліктегі транзакциялық шешімдер мен пайдалы функцияларды қамтитын x агенттер қатысатын тоқтату (hold-up) проблемасына ең жақсы келісімшарттық шешімнің бар екенін көрсетті. Ол үш маңызды шарттың орындалуы қажет екенін көрсетеді:

Сыртқы факторлардың болмауы, яғни әрбір агенттің инвестициясы тікелей өзінің нәтижесіне ғана әсер етеді. Сондықтан, сатушының инвестициясы сатып алушыға сататын өнімнің сапасына әсер ететін жағдайға жол берілмейді. Тәуекелсіздік. Инвестициялық шешімді тек бір агент қабылдайды, себебі ақпараттың бір бөлігі тек соның ғана білуінде болады. Бұдан өзге, шешімді жүзеге асыру үшін «күшті» келісімшарттар жасалуы керек. Күрделі келісімшарттар жасау мүмкін. Әрбір тарап қатысуға міндеттенеді, сондықтан барлық тараптар келісімшартқа қол қою кезінде оған келіседі. Келісімшарттың шарттарын қайтадан келісуге жол берілмейді, демек, тепе-теңдік жағдайында қайта келісу мүмкін емес. Роджерсонның (1992) пікірінше, тоқтату (hold-up) проблемасы міндетті түрде тиімсіздікке алып келмейді; егер тиімсіздік туындаса, жоғарыда аталған шарттардың бірі орындалмайды. Осы шарттар ең жақсы шешімге жету үшін қажет. Егер тікелей сыртқы факторлар болса және қайта келісуге жол берілмесе, тіпті ақпараттың симметриялы болған жағдайында да, инвестициялардың жеткіліксіздігіне жол беруге болмайды. Егер тікелей сыртқы факторлар болса, сатушының инвестициясы жасырын әрекет болса және сатып алушы өнімді бағалау туралы жеке ақпаратқа ие болса, тараптар толық міндеттемеге ие болған жағдайда да ең жақсы шешімге қол жеткізу мүмкін емес. Тікелей сыртқы факторлардың болмауы жағдайында, қарапайым келісімшарттар әрбір тарап өзінің бағалауы туралы жеке ақпаратқа ие болған кезде де тоқтату (hold-up) проблемасын шеше алады. Маскин мен Тироль (1999) күрделі келісімшарттардың алдын ала болжауға келмейтін жағдайларда тоқтату (hold-up) мәселесін шеше алатынын алға тартады, ал Харт пен Мур (1999) қайта келісуге жол берілмеген жағдайда бұл шешімнің жұмыс істемейтінін айтады. Қорытындылай келгенде, келісімшарт теориясында қолайлы келісімшарттар тоқтату (hold-up) проблемасын шеше ала ма, жоқ па деген мәселе даулы. Hoppe and Schmitz (2011) жүргізген тәжірибелік зерттеуде опциондық келісімшарттар қайта келісу мүмкін болған жағдайда да тоқтату (hold-up) проблемасын жеңілдетуі мүмкін екені анықталды, бұл Харт пен Мурдың (2008) келісімшарттар анықтамалық нүктелер ретінде қызмет ете алады деген идеясымен түсіндіріледі.

Опциондық келісімшарттар мен қайта келіссөздер

Nöldeke және Schmidt (1995) тараптар қарапайым опциондық шарты жасаса, ұстап қалу салдарынан туындаған инвестиция жетіспеушілігі мәселесі шешіледі деп тұжырымдады. Мұндай шарт сатушыға белгілі бір көлемдегі тауарды жеткізу құқығын береді, бірақ оны жеткізуге міндеттейді демейді, сондай-ақ сатып алушының шарты бойынша төлемі сатушының жеткізу туралы шешіміне байланысты болады. Осылайша, бұл шарт қайта келіссөздерге немесе күрделі механизмдерге тәуелді емес, бірақ оның басты ерекшелігі – тараптардың бірі сауданың жасалуын немесе жасалмауын бір жақты шеше алады. Дегенмен, мұндай шарт сатушының жеткізу туралы шешіміне сәйкес төлемдерді күшімен жүзеге асыру мүмкін болмаса, қолданылмайды. Яғни, сот тауардың сатушыдан сатып алушыға жеткізілгенін растай алуы керек. Бұрынғы зерттеулерде сауда сәтсіз аяқталған жағдайда сот сатып алушы жеткізілгенді қабылдамағандығын немесе сатушы жеткізуден бас тартқандығын ажырата алмайды деп есептелгендіктен, мұндай мүмкіндік жоққа шығарылған.

Вертикальды интеграция

Фирманың ұйымдық және басқару құрылымы ұстап алу мәселесімен күресу механизмі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл мәселенің шешімі – тік интеграция, яғни барлық құрамдас бөліктер сырттан емес, іштен өндірілетін жағдай. Тік интеграция фирманың ұйымдық активтерінің меншік құқығын өзгертеді, соның арқасында икемділік артады және ұстап алу қаупі азаяды. Осылайша, келісімшарт арқылы туындаған ұстап алуға байланысты (мәміле) шығындар, сондай-ақ жазылған және орындалған келісімшарттар санына байланысты шығындар үнемделеді. Ұстап алу мәселелері фирмаға тән инвестициялардың болуынан, сонымен қатар осы инвестициялар кезінде қолданылатын ұзақ мерзімді келісімшарттар жиынтығынан туындайды. Тік интеграцияны ұстап алу мәселесін шешу үшін таңдау, нақты инвестицияның мөлшеріне және ұзақ мерзімді келісімшарттарды жасау мүмкіндігіне байланысты, олар ұстап алу қаупін болдырмау үшін жеткілікті икемді болуы керек. Дегенмен, икемді ұзақ мерзімді келісімшарттар жасау мүмкіндігі нарықтың белгісіздігіне және компанияның беделіне тікелей байланысты. Сондықтан, осы факторлар да тік интеграцияның мүмкіндігіне әсер етеді. Тік интеграцияның ұстап алу мәселесін қаншалықты жеңілдете алатыны ақпарат құрылымына да байланысты. Гросман мен Харттың (1986) тік интеграцияның дәстүрлі толық емес келісімшарт модельдері симметриялық ақпаратты қабылдаса, ал Шмиц (2006) толық емес келісімшарт аясын асимметриялық ақпаратты ескеруге мүмкіндік беру үшін кеңейтті.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Балкенборг, Д., Каплан, Т. Р. және Миллер, Т. (2010). Ұрлау мәселесі бойынша қарапайым экономикалық эксперимент. MPRA құжаты № 24772. Che, Y. K., & Sákovics, J. (2008). Ұрлау мәселесі. Экономиканың жаңа Палгрейв сөздігі, 2-ші басылым. Абстракт. Edlin, A. & Reichelstein, S. (1996). Ұрлау, стандартты бұзушылықтар және оңтайлы инвестициялар. American Economic Review, 86(3), 478–501 беттер. Grossman, S. J. және O. D. Hart, 1986. Меншік құнының артықшылықтары мен кемшіліктері: вертикальді және көлденең интеграция теориясы. Саяси экономика журналы, 94(4), 691–719 беттер. Coase, R. H. (2000). General Motors компаниясының Fisher Body компаниясын сатып алуы. Заң және экономика журналы, 1(43), 15–32 беттер. Ellingsen, T., & Johannesson, M. (2004). Ұрлау мәселесі бар ма? The Scandinavian Journal of Economics, 106(3), 475–494 беттер. Hart, O. (1995). Фирмалар, келісімшарттар және қаржылық құрылым. Оксфорд және Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, Clarendon Press. Hart, O., & Moore, J. (1988). Толық емес келісімшарттар және қайта келіссөздер. Econometrica, 56(4), 755–785 беттер. Holmström, B., & Roberts, J. (1998). Фирма шекараларына қайта қарау. The Journal of Economic Perspectives, 12(4), 73–94 беттер. Hoppe, E. I., & Schmitz, P. W. (2011). Келісімшарттар Ұрлау мәселесін шеше ала ма? Эксперименттік дәлелдер. Games and Economic Behavior, 73(1), 186–199 беттер. Klein, B. (1998). Вертикальді интеграция ұйымдық меншік ретінде: Fisher Body – General Motors қарым-қатынасына қайта қарау. Journal of Law, Economics, and Organization, 4(1), 199–213 беттер. Nöldeke, G., & Schmidt, K. (1995). Опциондық келісімшарттар және қайта келіссөздер: Ұрлау мәселесіне шешім. The RAND Journal of Economics, 26(2), 163–179 беттер. Rogerson, W. P. (1992). Ұрлау мәселесіне келісімшарттық шешімдер. The Review of Economic Studies, 59(4), 777–793 беттер. Schmitz, P. W. (2001). Ұрлау мәселесі және толық емес келісімшарттар: келісімшарт теориясындағы соңғы тақырыптардың шолуы. Bulletin of Economic Research, 53(1), 1–17 беттер. Schmitz, P. W. (2006). Ақпарат жинау, транзакциялық шығындар және меншік құқығы тәсілі. American Economic Review, 96(1), 422–434 беттер. Tirole, J. (1988). Өнеркәсіптік ұйымдастыру теориясы. Массачусетс: Массачусетс технология институты. Williamson, O. E., 1979. Транзакциялық шығындар экономикасы: келісімшарттық қатынастарды басқару. Заң және экономика журналы, 22(2), 233–262 беттер.