Кіріспе
Функционалды диспепсия (ФД) – гастродуоденальді аймақтан туындайтын симптомдармен сипатталатын, осы симптомдарды түсіндіре алатын нақты органикалық аурудың болмауымен анықталатын, жиі кездесетін асқазан-ішек трактының бұзылысы. Типик белгілеріне эпигастральді күйдіру, эпигастральді ауырсыну, тамақтанғаннан кейін ішек толуы және ерте қанашу жатады. Бұрын ФД гастрит, пептикалық ойық ауруы немесе қатерлі ісік сияқты жағдайлармен байланысты "органикалық диспепсиядан" өзгешеленген, сонымен қатар "безгек емес диспепсия" деп те аталатын. Функционалды диспепсияның нақты себебі белгісіз, бірақ оның механизмдеріне қатысты көптеген теориялар бар. Функционалды диспепсияның дамуына қауіп факторларына әйелдер, темекі шегу, стероид емес қабынуға қарсы препараттарды қолдану және H. pylori инфекциясы жатады. Асқазан-ішек инфекциялары функционалды диспепсияның басталуына ықпал етуі мүмкін. Функционалды диспепсияның патофизиологиясының теорияларына гастродуоденальді моторика, гастродуоденальді сезімталдық, ішек микробиотасы, иммундық дисфункция, ішек-ми осі дисфункциясы, асқазанның электрлік ырғағының бұзылыстары және вегетативтік нерв жүйесі/орталық нерв жүйесінің бұзылуы кіреді. Функционалды диспепсия клиникалық критерийлер мен симптомдар негізінде диагностикаланады. Пациенттерге функционалды диспепсия диагнозын растау үшін симптомдарына байланысты қан анализі, бейнелеу зерттеулері немесе эндоскопия қажет болуы мүмкін. Функционалды диспепсия екі негізгі түріне бөлінеді: тамақтанғаннан кейін дистресс синдромы (PDS) және эпигастральді ауырсыну синдромы (EPS). Функционалды диспепсияны прокинетикалық заттар, fundus-ты босататын препараттар, орталық әрекетті нейромодуляторлар және протондық сорғы тежегіштері сияқты дәрілермен емдеуге болады. Функционалды диспепсиясы бар пациенттердің 15-20%-ында симптомдар тұрақты болып қалады. Функционалды диспепсия әйелдерде ерлерге қарағанда көбірек кездеседі. Батыс елдерінде бұл көрсеткіш 10-40%, ал Азия елдерінде 5-30% деп есептеледі.
Белгілері мен симптомдары
Функционалды диспепсияның белгілеріне эпигастральды күйдіру, эпигастральды ауырсыну, тамақтанғаннан кейін толық сезіну (пациенттер көбінесе ісіну деп сипаттайды) және ерте қанығу жатады. Функционалды диспепсия көбінесе созылмалы болғанымен, симптомдар әдетте эпизодтық болады, тіпті ауыр симптомдар кезеңінде де. Пациенттер ерте қанығуды көбінесе тамақтанғаннан кейін газдың көп болуы немесе қолайсыздық сезімі деп түсіндіреді, бірақ шындығында олардың айтқысы келгені – қалыпты көлемдегі тамақты аяқтау оларға қиындық тудырады, себебі олар қолайсыздық сезінеді немесе тояды.
Себептер
Функционалды диспепсияның кең ауқымды және күрделі этиологиясы бар. Асқазанның моторлық функциясының бұзылыстары функционалды диспепсиямен ұзақ жылдар бойы байланысты келген. Дегенмен, бір зерттеу симптомдар мен асқазанның физиологиялық аномалиялары арасында ешқандай байланыс жоқ екенін көрсетті. Симптомдар тамақ ішу арқылы айтарлықтай өзгертіледі, сондай-ақ генетикалық факторлар да рөл атқаруы мүмкін.
Тәуекел факторлары
Бірнеше эпидемиологиялық зерттеулер жалпы халықта диспепсия мен әйел жынысы, темекі шегу, стероид емес қабынуға қарсы препараттарды қолдану және H. pylori инфекциясы арасындағы орташа корреляцияны көрсетті. Ал Киото консенсусы H. pylori инфекциясы диспепсияның органикалық себебі екенін, кейде H. pylori-ге байланысты диспепсия деп аталатынын көрсетеді. Дегенмен, бұл терминология даулы, себебі жалпы консенсусқа сәйкес, белгілер сәтті жойылғаннан кейін де жалғаса немесе қайта оралса, науқасқа функционалдық диспепсия диагнозы қойылуы керек. Ұзақ мерзімді зерттеулердің бірінде дене салмағының жоғары индексі функционалдық диспепсияның пайда болуының тәуелсіз көрсеткіші болды. Ми мен ішек гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті безі осі және ішек жүйке жүйесі арқылы байланысқандықтан, психологиялық қосымша аурулар функционалдық диспепсияның дамуына маңызды ықпал етеді. Швецияда жүргізілген халық арасындағы зерттеуде, көңіл алаңдаушылығы бар адамдарда көңіл алаңдаушылығы жоқ адамдарға қарағанда функционалдық диспепсия даму қаупі сегіз есе жоғары болды. Австралияда жүргізілген екі лонгитюдтік зерттеуге сәйкес, асқазан мен ми арасында өзара байланыс бар. Атап айтқанда, бастапқыда функционалдық диспепсиясы болған адамдар, бақылау кезеңінде мазасыздық немесе депрессияны бастан өткермеген адамдарға қарағанда көбірек кездесті.
Қозғалтқыштар
Жедел гастроэнтерит инфекциядан кейінгі функционалды диспепсияның пайда болуына себеп болуы мүмкін.
Механизм
Функционалды диспепсия симптомдары күрделі және әртүрлі болғандықтан, көптеген зерттеулерге қарамастан, бұл аурудың негізгі патофизиологиясы әлі толыққанды анықталған жоқ. Функционалды диспепсия симптомдарының пайда болуына себеп болатын негізгі патофизиологиялық механизмдердің бірі – асқазанның босауының кешігуі. Бірнеше зерттеу симптомдардың сипаты мен қарқындылығы мен асқазанның босауының кешігуі арасындағы байланысты қарастырды. Асқазан босауының кешігуімен азаптанушы диспепсиямен ауыратын адамдардың үлесі зерттеулерге байланысты 20%-дан 50%-ға дейін ауыспайды. Аш қарында және тамақтанғаннан кейін асқазанды кеңейтуге жауап ретінде функционалды диспепсиясы бар науқастарда асқазанның проксимальді бөлігінің бейімделу қабілеті төмендегені байқалады. Бұл бейімделудің нашар болуы салдарынан көлемнің таралуы тең емес, fundus көлемі қалыптыдан кіші, ал антраль көлемі үлкенірек болады. Бұдан өзге, функционалды диспепсиямен азаптанушы адамдар он екі елі ішектің кеңеюіне жауап ретінде fundus-тың бейімделу қабілетінің төмендегенін көрсетеді.
Гастродуодендік сезімталдық
Функционалды диспепсия кезінде асқазанның химиялық және механикалық тітіркендіргіштерге сезімталдығы өзгереді. Асқазанның кеңеюінен кейін, тіпті қалыпты сыйымдылығы бар пациенттер де дискомфорт сезінеді. Сонымен қатар, кейбір адамдар он екі елі ішектің және гежунаның кеңеюіне жоғары сезімталдық көрсетеді, бұл орталық және вегетативтік нерв жүйесінің жалпы сезімталдығының жоғарылауын білдіреді. Кіші ішектің қабынуынан туындаған микробиомның өзгеруі нәтижесінде өт қышқылының қоры өзгеріп қалуы мүмкін. Екінші жағынан, біріншілік өт қышқылы деңгейінің төмендеуі кіші ішектің микробиологиялық әртүрлілігіне әсер етіп, қабынуға түйсіндіретін бактериялардың өсуіне және төмен деңгейлі қабынуға ықпал етуі мүмкін, бұл эпителиалды бөгеттің бұзылуына алып келуі мүмкін. Функционалды диспепсиясы бар кейбір пациенттерде ашқарында негізгі және екіншілік өт қышқылы арақатынасының өзгеруі және жалпы өт қышқылы мөлшерінің азаюы асқазан-ішек микрофлорасының қатысуын көрсетеді.
Иммундық дисфункция
Кейбір басқа да функционалдық асқазан-ішек жолының бұзылыстары төмен дәрежелі шырышты қабынумен және қабыну жасушаларының, мысалы, эпителийлік лимфоциттер мен маст жасушаларының артуымен байланысты. Дегенмен, функционалдық диспепсияда арнайы жасушалардың көбеюі немесе дифференциациялануы үшін қажетті жасуша беті маркерлерінің саны көбеймейді; керісінше, бұл жасушалардың белсенді күйін көрсетеді. Лимфоциттердің гомеостазы мен жасуша апоптозына қатысатын FAS және B жасушаларының көбеюіне қатысатын HLA DRA екі маркерінің төмендеуі функционалдық диспепсиямен байланысты және бұл он екі елі ішектің лимфоциттер популяциясының өзгеруін көрсетеді деп саналады. Сонымен қатар, он екі елі ішектің эозинофилиясы маст жасушаларының артуына емес, тамақтанғаннан кейінгі дистресс синдромының белгілеріне байланысты.
Ішек- ми осі қызметінің бұзылуы
Функционалды диспепсиясы бар адамдардың ішек-ми осьіне қатысы бар субпопуляциясы бар. Гипоталамус-гипофиз-бүйрек безі осі арқылы иммундық жүйе мен асқазан-ішек микробиотасының бұзылуынан туындаған эпителийлік кедергі функциясының өзгеруі ішек-ми байланыстарын реттеуге мүмкіндік береді. Бұл әсер стресс жағдайындағы сау еріктілерді және функционалдық диспепсияның жануарлар модельдерін қамтитын бақыланатын зерттеулерде көрсетілген. МРТ нәтижелері функционалдық диспепсиясы бар науқастарда висцералды афферентті ақпаратты өңдеуге жауапты ми аймақтарында анатомиялық және функционалдық байланыстардың бұзылуын көрсетті.
Асқазанның электрлік ырғағының ауытқулары
Сонымен қатар, функционалдық диспепсиясы бар науқастардың үштен екісіне дейінде терілік электрогастрография арқылы анықталған, негізгі асқазанның миоэлектрлік активтілігінде аномалиялар бар екені дәлелденді. Бұл жаңалықтың асқазанды босату және симптомдардың сипаттамаларымен қалай байланысты екені әлі белгісіз. Диспептикалық симптомдардың сипаттамасы мен электрогастрография нәтижелерінің арасында ешқандай байланыс табылмады. Асқазанның бұрыс электрлік ырғағы мен асқазанның кешігуі арасындағы байланысқа сенімді дәлелдер бар.
Автономды жүйке жүйесі / орталық жүйке жүйесінің бұзылуы
Функционалды диспепсиясы бар кейбір пациенттерде автономды нерв жүйесінде аномалиялар болуы мүмкін деген ұсыныс жасалған. Атап айтқанда, эфферентті вагалдық дисфункция антральді гипомотильділікке және тамаққа нашар бейімделуге себеп болуы мүмкін деген пікір айтылған. Сонымен қатар, психологиялық факторлар мен асқазанның жұмысы және функционалды диспепсияның белгілері психопатологиямен байланысты екенін көрсететін дәлелдер бар. Осы байланыстардағы делдалдық механизм ретінде төмен вагалдық белсенділік қарастырылған.
Диагностика
Функционалды диспепсия клиникалық белгілер және жақында қайта қарастырылған Рим IV критерийлері бойынша диагностикаланады. Клиникалық тексеру және науқастың анамнезінде ескерту белгілерін анықтау қажет. Ескерту белгілері: дисфагия, әсіресе прогрессивті болса, немесе одинафагия, ашық асқазан-ішек қан кетуі (мысалы, мелена немесе гематемез), тұрақты құсу, қасақана емес салмақ жоғалту, асқазан немесе өңеш қатерлі ісігінің отбасылық анамнезі, іштің немесе эпигастрийдің анық сезілетін ісігі немесе іш аденопатиясы, темір тапшылығы анемиясының белгілері. Төмендегілердің кем дегенде біреуі болуы керек: Нақтыланған диагностикалық алгоритм жоқ, ал қазіргі нұсқаулар мен Рим комитеті барлық науқастарға стандартты зертханалық тексерулерді жүргізуге қарсы. Толық қан анализін сұрау ықтимал, себебі анемия диагнозы соңғы диагнозды өзгерте алады. Бауыр функциясының сынақтары, егер ауыр эпизодтық эпигастрийлік дискомфорттың гепатобилиарлық себебіне күдік болса, қажет. Функционалды диспепсия диагнозын растау үшін эндоскопия нәтижесінің теріс болуы міндетті, бірақ диспепсияны басқару жөніндегі соңғы нұсқаулар 60 жасқа дейінгі науқастарда эндоскопияны қолдануға тыйым салады, себебі оның нәтижесі төмен, тіпті ескерту белгілері болған жағдайларда да. Нәтижесі төмен болғандықтан, ескерту белгілері немесе симптомдары болмаған жағдайда іш қуысының ультрадыбыстық тексеруін немесе КТ-скандауын жүйелі түрде сұрау ұсынылмайды. Функционалды диспепсиясы бар адамдардың 25%-ында асқазанның босауының кешігуі байқалады, сондықтан гастропарез бен функционалды диспепсия арасындағы айқын симптомдар мен диагностикалық шатасуға қарамастан, асқазанды босатуды зерттеудің пайдасы шамалы.
Емдеу
Функционалды диспепсияны емдеу – бұл күтулерді басқару үшін қолда бар емдеудің шектеулерін нақты талқылаумен қатар, басым симптомдарды немесе симптомдарды қарастыру, сондай-ақ симптомдардың құрылымдық себебі жоқ екеніне сендіру және патофизиология мен аурудың табиғи ағымын түсіндіруді қамтиды. Олар толыққанды зерттелмегенмен, көбінесе диета мен өмір салтын өзгерту ұсынылады. Науқастарға азық-түлікті аз мөлшерде, бірақ жиірек жеуге және симптомдарын күшейтетін тағамдардан аулақ болуға кеңес беру орынды. Кофе мен капсаицинге жоғары мөлшерде толы дәмді тағамдардың симптомдармен байланысы дәлелденбесе де, олар көбінесе сақталады. Прокинетикалық препараттар асқазанның тегіс бұлшық еттерінің жиырылуын күшейту арқылы функционалды диспепсияны емдеуде тиімді және ПДС-ті бастапқы емдеу ретінде қарастырылған. Прокинетикаларға 5 HT рецепторының 4 (5 HT4) агонисттері, D(2) допамин рецепторының антагонисттері және эритромицин сияқты мотилин рецепторының агонисттері жатады. Олардың симптоматикалық тиімділігін растайтын жоғары сапалы зерттеулер аз және әдебиетте оны қолдайтын деректер де жеткіліксіз. 5 HT1A агонисттері, мускариндік авторецептор антагонисттері және актиомид сияқты ацетилхолинестераз ингибиторлары асқазанның кеңею қабілетіне әсер ете алады. Тендоспирон мен актиомид ПДС симптомдарына пайдалы. Сан алуан, көбінесе шағын зерттеулер функционалды диспепсия контекстінде орталық жүйке жүйесіне әсер ететін нейромодуляторларды бағалаған. Бұл психиатриялық коморбидтіліктің жиі кездесуімен және висцеральді гиперсезімталдық орталықтан әрекет ететін нейромодуляторларға жауап бере алатыны және симптомдардың дамуында рөл атқаратыны туралы теорияға негізделген. Бұл препараттар ЭПС үшін ең тиімді болуы мүмкін. Дегенмен, асқазанның кеңеюіне әсер ететін 5 HT1A агонисттері сияқты, олар асқазан-ішек қозғалысына әсері арқылы ПДС-те де емдік әсер көрсетуі мүмкін. Функционалды диспепсия үшін ең көп қолданылатын бірінші қадамдық терапия – қышқыл секрециясын тежеу. ПДС-пен ауыратын адамдарға қарағанда, ЭПС-пен ауыратындар оған жақсы жауап береді.
Болашақ
Функционалды диспепсиясы бар көптеген адамдардың ауру ағымы созылмалы және өзгермелі, пациентте ешқандай белгілер жоқ кезеңдер мен белгілердің қайталану кезеңдері кезектеседі. Халық арасында жүргізілген зерттеулерге сәйкес, ұзақ мерзімді бақылау кезінде функционалды диспепсиясы бар науқастардың 15–20% - ында белгілер тұрақты болып қалады, ал 50–35% - ында белгілер жоғалады; қалған 30–35% - ында басқа функционалдық асқазан-ішек ауруының критерийлеріне сай келетін ауытқулы белгілер пайда болуы мүмкін. Функционалды диспепсия – созылмалы жағдай, бірақ оның өмір сүру ұзақтығының төмендеуімен байланысты екенін көрсететін дәлелдер жоқ.
Эпидемиология
Функционалды диспепсияның әртүрлі критерийлеріне қарамастан, бұл аурудың халық арасындағы таралуы әлем бойынша кеңінен өзгереді, батыс елдерінде жалпы көрсеткіштер жоғары (10–40%), ал Азия елдерінде төмен (5–30%) болады. Әйелдер функционалды диспепсияға ерлерге қарағанда жиірек шалдығады.