Кіріспе

Христиан дінінде есім күні Еуропа мен Американың көптеген елдерінде, сондай-ақ христиан әлемінің басқа да аймақтарында кең таралған дәстүр болып табылады. Осы елдерде адамдар әдетте өздерінің есім күні мен туған күнін бірге тойлайды. Бұл әдет христиан қасиеттілер күнтізбесінен бастау алады: әйгілі қасиеттінің есімін алған адамдар сол қасиеттінің мерекесін тойлайды. Христиан дінінде есім күні католицизм, лютерандық және православие сияқты христиан дінтерінің үстемдік құратын аймақтарда ерекше құрметке ие. Дегенмен, кейбір елдерде есім күні тойлау христиандық дәстүрлермен байланысты емес.

Тарих

Есім күндерін тойлау католик және шығыс православие елдерінде орта ғасырлардан бері қалыптасқан дәстүр, сондай-ақ, кейбір католик дәстүрлерін сақтап қалған протестанттық шіркеулері бар скандинавия елдерінде де белгілі бір деңгейде сақталып келеді. Есім күндері шіркеу қасиеттілері мен шейіттердің құрметіне арналған мерекелер тізімінен бастау алады. Мысалы, Карл немесе Карл есімі Швецияда 28 қаңтарда Ұлы Карлдың (Charles Magnus, яғни "үлкен") қайтыс болған күнінде тойланады. Шіркеу туған күндерге қарағанда есім күндерін (немесе, дәлірек айтқанда, әулиелердің мерекелерін) тойлауға ынталандырды, себебі туған күн пұтқа табынушылық дәстүрі ретінде қарастырылды. Есім күндері бар елдерде ресми тізімдерде есімдердің қазіргі күндерге сәйкес келуі көрсетілген. Фин, швед, саам және есім күнін тойлайтын басқа да елдерде әртүрлі тізімдер бар, бірақ кейбір есімдер көптеген елдерде бір күні тойланады. 18-шы ғасырдан бастап Швеция мен Финляндияда есім күндерінің тізімі өзгертілді.

Болгария

Болгарияда есімдер күні көбінесе болгар православие мейрамдарымен байланысты. Кейбір есімдер бірнеше күнде тойланады, ал кейбіреулері тіпті шетелдік дәстүрлерді қабылдаған (мысалы, Валентина күні католиктердің Әулие Валентин күнімен бірге аталады). Болгарияда ең танымал есімдер күні – Георгий күні (Гергьовден, 6 мамыр) және Иван күні (Ивановден, 7 қаңтар). Христиандықпен байланысты тағы бір мысал – Цветница (Цветница, Palm Sunday). Бұл күні гүлдердің, ағаштардың, шөптердің және т.б. аттарымен аталатын адамдар той тойлайды. Есімдер күні жиі жылдың немесе маусымның ерекшеліктерімен байланысты болады, мысалы, Димитровден (Димитр күні, 26 қазан) қыс кірісін білдіреді, ал Гергьовден (Георгий күні, 6 мамыр) дәстүрлі халық мүсіндегі қыс аяқталуын жариялайды. Болгарияда есімдер күні маңызды және кеңінен тойланады. Балалар мектепке тәттілер мен шоколадтар әкеліп есімдер күнін тойлайды. Ежелгі болгар дәстүрі бойынша, есімдер күніне кез келген адам шақырылады, қонақ шақырудың қажеті жоқ. Сыйлықтар беріледі. Көбінесе тілектер: «Есіміңді немерелерің мен шөберелерің естісін!» (Да чуеш името си от внуци и правнуци!), «Есімің тек жақсылықпен естілсін!» (Да ти се чува името само за добро!) және «Есімің аман болсын!» (Да ти е живо и здраво името!).

Қазақстан

Хорватияда есім күні – католик күнтізбендегі тиісті әулие күніне сәйкес келетін күн. Туған күнді тойлауға қарағанда есім күнін тойлау аздау болғанымен, есім күні көбінесе көптеген таныстардың құттықтауына себеп болады. Мұның себебі, адамның туған күні көбінесе белгісіз, ал аты көпке мәлім болады. Белгілі бір әулие күні тойланатын есімдер – сол есімге сәйкес келетін барлық есімдер мен туынды есімдер. Мысалы, егер бір есімнің әртүрлі тілдерде әртүрлі нұсқалары болса (мысалы, Жан), яғни славян, роман, герман немесе басқа тілдер тобындағы түрлі нұсқалар бар болса, барлық осы есімдер тойланады.

Чехия

Чехияда жылдың әр күні жеке есімге (немесе бірнеше есімге) сәйкес келеді. Адамдар өздерінің есімдерін тойлайтын күнін (svátek немесе даталы jmeniny) тойлайды. Чехтар үшін есім күндері туған күндерге қарағанда көбінесе маңыздырақ болмайды. Дегенмен, есім күнін достарымен немесе әріптестерімен бірге тойлау жиі кездеседі, соның арқасында олардың маңыздылығы мен тойлауға қатысушылардың саны артады. Бұрын заң бойынша ата-аналарға балаларына кез келген есім таңдауға рұқсат етілмейтін. Бұл өзгерді, бірақ есім күні "күнтізбесінен" есім таңдау әлі де кең таралған. Алғашқы тізім римдік католиктердің қасиеттілер күнтізбесі болған, бірақ қазіргі қолданысқа сәйкес өзгерістер енгізілді. Кез келген қолданыстағы есім, чех немесе шетелдік, берілуі мүмкін, бірақ жергілікті немесе қысқартылған түрлері жоқ. Чехияда жиі кездесетін есімдерге сәйкес келетін есім күндері басқаларына қарағанда сәл маңыздырақ. Мысалы, Йозеф (Жозеф) және Карел (Чарльз) есімдерімен байланысты күндерді тіпті басқа есімдері бар адамдар да біледі. Алайда, соңғы жылдары осы есімдердің танымалдылығы төмендеді (1947 жылы 6836 Йозеф туған, ал 2014 жылы – 638 ғана).

Дания

Данияда адамдардың есімдеріне арналған Danske navnedage (navnedag) бар. Дегенмен, Данияда өз есімді тойлау дәстүріге көбінесе орай берілмейді, және көптеген даниялықтар өз есімдерінің қай күні екенін білмейді.

Финляндия

Финдерлер өздерінің есім күндерін (namnsdag) Хельсинки университетінің альманах кеңсесі жариялаған күнтізбеде белгіленген күндері, берілген есімдеріне сәйкес атап өтеді. Жаңа жыл, Рождество және 29 ақпаннан басқа барлық күндер есім күні болып саналады. Әр күнге фин және швед тілдерінде есімдер бар; көбінесе, бірақ әрқашан да емес, олар бір түбірден шыққан сөздер болып табылады. Күнтізбеде әйелдер азырақ ұсынылған: шамамен 45 пайызы тек әйелдердің есім күндерін, ал 49 пайызы ерлердің есім күндерін білдіреді. Қалғаны Рауни (15 шілде) сияқты екі жынысқа да қойылуы мүмкін немесе Оливер мен Оливия (29 мамыр) сияқты әйелдер мен ерлер есімдерін қамтитын есімдерге қатысты. Көптеген дәстүрлі сенімдер әртүрлі есім күндерімен байланысты, әсіресе ауа райымен және белгілі бір дақылды егу сияқты шаруашылық жұмыстарды орындауға қолайлы уақытпен. Мысалы, "Яако (Джеймс) суға салқын тас лақтырады" деген мақал бар, яғни Яако күні, 25 шілдеде көл мен теңіз сулары суына бастайды, бұл орташа есеп бойынша шындыққа жақын. 18-24 шілде аралығындағы жеті күн, барлығы әйелдердің есім күндері, "әйелдер аптасы" (naistenviikko) деп аталады. Бұл аптада жаңбыр көп жауады деп есептеледі, және бұл статистикамен дәлелденеді, өйткені шілде айының соңы мен тамыздың басы Финляндиядағы ең жаңбырлы кездер. Альманах кеңсесі атаулар тізімін 5-10 жыл сайын жаңартып отырады, танымал бола бастаған жаңа есімдерді қосып, қолданыстан шығып қалғандарын алып тастайды. Атаулар тізімі мен оларға сәйкес келетін күндерге Хельсинки университеті авторлық құқықты иеленеді. Фин православие шіркеуінің православие әулиелерінің мерекелеріне сәйкес келетін өз күнтізбесі бар.

Франция

Францияда есімдер күні бұрыннан-ақ күнделікті мәдениетте маңызды рөл атқарып келген, және есімдер күнінде дос немесе туысқа шағын сыйлық беру дәстүрлі болған. Жылдың кейбір күндері әулиелер күнімен байланысты аталады: "la [sc. fête de] Сен-Силвестр" – Жаңа жыл қарсаңы; "la Сен-Жан" – жазғы күн тоғысы (24 маусым); және т.б.

Германия

Германияда есімдер күні (Namenstag) бұрын, дәстүрлі католиктік оңтүстік және батыс аймақтарында кеңінен танымал болған, онда тарихи түрде олар туған күннен де маңыздырақ еді. 1950 жылдардан бері бұл дәстүр католик отбасыларында да көбінесе жойылды.

Грекия мен Кипр

Грекия мен Кипрде есім күні (ονομαστική εορτή, немесе γιορτή) туған күн сияқты тойланады, бірақ күтілетін ерекшеліктері бар (мысалы, туған күн торты болмайды).

Италия

Италияда адамның есім күні "Onomastico" (όνομα) деп аталады. Ономастико күні адамдар көбінесе шағын сыйлықтар алады, сондай-ақ торттар да пісіріледі. Есім күні жалпы рим тізіміндегі айналым бойынша анықталады, онда әр күні бірнеше әулиелер тізілген, сондықтан бір күні әртүрлі есімдер тойланып өтілуі мүмкін. Дәстүр бойынша, ата-аналар баласына крещение кезінде, егер бір есімге бірнеше әулиелер тізілген болса, сүйікті әулиесіне сәйкес есім күнін белгілейді, және бала осы есімді өмірі бойы сақтайды. Егер баланың бірнеше есімі болса, ол әдетте бірінші есімін ғана тойлайды. Оңтүстік Италияда ономастикоға зор мән беріледі, кейде ол тіпті туған күнден де маңыздырақ деп есептеледі. Көптеген шіркеулер өздерінің қасиетті қамқоршыларының есім күнін қасиетті миссалармен, діни процессиялармен және қайырымдылық фестивальдерімен тойлайтын. Мұндай фестивальдерге қауымдық асханалар, тағам сату орындары немесе уақытша ойын-сауық парктері кіруі мүмкін, олар бірнеше күнге созылып, "сагра" деп аталады, тіпті бұл термин католик емес қалалық фестивальдер үшін де жиі қолданылады.

Латвия

Латвияда есімдердің аталу күндері белгілі бір мерзімдерде белгіленеді; әр күн (кіші жылда 29 ақпаннан басқа) – есім күні болып саналады. Әдетте, латыш күнтізбесінде күніне 5-ке дейін есім тіркеледі – шамамен жылына 1000-ға жуық есім. Жақында 5000-ға жуық есімді қамтитын кеңейтілген күнтізбе жарияланды, сондай-ақ интернетте 29 ақпан күніне дейін есімдерді тіркеген бірнеше кеңейтілген күнтізбелер де бар. 29 ақпан есім күні жоқ адамдардың есімдерін тойлау үшін танымал күн; тағы бір осындай күн – 22 мамыр. Құрамында есімдері жоқ адамдар 29 ақпанда немесе 22 мамырда, ал егер олардың есімдері кеңейтілген күнтізбеде немесе шіркеу күнтізбесінде болса, онда көрсетілген күні тойлаудың әртүрлі нұсқаларын пайдалана алады (мысалы, кіші жылда мұндай адам тойлау үшін 2-4 күннің арасынан таңдай алады). Латвияның есім күндері күнтізбесі бір немесе екі жыл сайын жаңартылады; кез келген адам Мемлекеттік тіл орталығына (Valsts valodas centrs) өтініш жолдап, күнтізбеге есім қосуды ұсына алады. Мерекелеулер туған күн тойлауға өте ұқсас. Есім күнін жұмыс орнында тойлау жиі кездеседі. Әдетте, есім күні иесі ізгі тілек білдірушілерге шаруашылық тағамдары дайындайды, ал күні бойы әріптестер гүлдер, тәттілер және шағын сыйлықтар әкеліп құттықтайды. Кейде, әсіресе шағын компанияларда, негізгі мерекеге белгілі бір уақыт бөлінеді. Есім күніне шақырусыз келу қалыпты жағдай. Мектепте сыныптастар мен ұстаздарға дәмдік әкелу күтіледі. Үйде есім күні тойлау туған күн тойлауға ұқсас, бірақ ол туған күн мен есім күні арасындағы уақытқа байланысты өзгеруі мүмкін; әдетте, үйдің иелерімен бірге торт желіп, сыйлықтар алынады. Кейбір отбасылар тіпті есім күнін туған күнінен гөрі жоғары бағалайды, егер есім күні жақсы маусымға (мысалы, жазға) түсетін болса. Мысалы, жаз айларына келетін есім күніне ауа райы нашар айлардағы (күздің соңы немесе қыс) туған күніне қарағанда үлкен кеш ұйымдастыру ықтималдығы жоғары.

Мексика және Латын Америкасы

Латын Америкасындағы onomastico – сол атпен аталуына байланысты әулиелердің құрметіне арналған мереке. Бұл терминнің туған күннің синонимі ретінде қолданылуы жиі кездеседі, бірақ бұл сөз әулиелердің есімдерінің тізіміне қатысты, сондықтан олар мағынасы бір емес. Бұрын, дәстүр бойынша, жаңа туған балаға католик әулиесі сол күні қандай ат қою керектігін көрсеткенімен, адамның туған күні әрқашан оның әулиелік күнімен сәйкес келмейді. Мысалы, "Роза" деген есімді әйелдер Италиядағы Витерболық Роза әулиесінің, Франциядағы Филиппин Дучеснес әулиесінің немесе Перуде 23 тамыздағы Лималық Роза әулиесінің күнін тойлай алады; "Мерседес" деген есімді әйелдер 24 қыркүйекте, ал "Жүсіп" деген есімді ерлер 19 наурызда тойлайды, олардың сол күндері туғанына қарамастан. Діңгелектер үшін олардың әулиелік күні туған күнінен де маңыздырақ болуы мүмкін.

Солтүстік Македония

Солтүстік Македонияда есімдер күні (Именден) ел тарихы бойы аталып келеді. Бұл елдің басқа Балқан елдерімен ұқсастықтары бар, бірақ елге тән есімдер күндері де кездеседі. Есімдер күні Македония православие шіркеуінің Юлиан күнтізбесі бойынша жоспарланады. Әр айда бірнеше есімді адамдар өздерінің есімдер күнін тойлайды. Тарих пен мәдениет үшін маңызды есімдер күндері бүкіл ел үшін жұмыстан босатылған күндер болып табылады. Ондай күндері әркім шақырылады немесе македония тілінде "Кој дојде – Добредојде" ("Кім келсе – қош келдіңіз") деп айтуға болады. Сыйлық әкелу міндетті емес (әдетте шарап немесе символдық нәрсе). Мереке иесін құттықтаудың қалыпты сөздері: "Есімің мәңгілік болсын" ("Нека ти е вечно името", "Neka ti e vecno imeto") немесе "Көп жылдарға" ("За многу години" / "Za mnogu godini"). Солтүстік Македонияда ең көп тойланатын есімдер күндері: Әулие Стефан (9 қаңтар), Крещение (19 қаңтар), Әулие Жан (20 қаңтар), Благовец (7 сәуір), Әулие Георгий (6 мамыр), Әулие Кирилл мен Мефодий (24 мамыр), Әулие Костадин мен Елена (3 маусым), Әулие Петр (12 шілде), Әулие Пауыл (12 шілде) және Әулие Димитар (8 қараша). Әулие Никола күні ең көп тойланады (19 желтоқсан).

Польша

Дәстүр бойынша, Польшаның кейбір аймақтарында есім күні тойлау (именини) туған күн тойлаудан гөрі артық мерекелік мәнге ие болған. Дегенмен, туған күн тойлау, әсіресе жас ұрпақ арасында, күннен-күнге танымал және маңызды болып келеді. Именини кезінде достар мен туыстар жиналып, әңгімелеседі, тойлаушының үйіне сыйлықтар мен гүлдер сыйлайды, сондай-ақ жұмыс орны сияқты басқа да жерлерде де сыйлықтар тарту етеді. Жергілікті күнтізбелерде әдетте белгілі бір күні қай есімдер тойланатыны көрсетіледі.

Румыния

Румынияда есімдер күні (ономастика) православие христиан дініндегі әулиелердің мерекелерімен байланысты. Мерекелеу Грециядағыдай (жоғарыда қараңыз) өтеді. Есімдер күні туған күнмен бірдей маңызды, сондықтан сол әулиенің есімін алғандар сол күні мереке тойлайды. Ең маңызды есімдер күні: 1 қаңтар – Әулие Василий, 7 қаңтар – Әулие Иоанн, 23 сәуір – Әулие Георгий, 21 мамыр – Әулие Константин мен Елена, 29 маусым – Әулие Петр мен Павел, 20 шілде – Әулие Илия, 15 тамыз және 8 қыркүйек – Әулие Мария, 9 қыркүйек – Әулие Анна, 14 қазан – Әулие Параскева, 26 қазан – Әулие Димитрий, 8 қараша – Әулие Михаил мен Гавриил, 25 қараша – Әулие Екатерина, 30 қараша – Әулие Андрей, 6 желтоқсан – Әулие Николай, 27 желтоқсан – Әулие Стефан. Әулие есімі жоқ немесе тек гүл аты бар адамдар (әсіресе әйелдер) өздерінің есім күнін Құрма жексенбісінде (румын тілінде Floriile, шамамен «Гүлдер күні» деген мағынаны білдіреді) тойлайды. Бұл есім күні жылдан жылға өзгереді: ол православие Пасхасына дейінгі соңғы жексенбіде аталады.

Ресей

Ресейліктер есім күндерін (именины) туған күндерінен бөлек атап өтеді. Кейбір күнтізбелерде есім күні көрсетіледі, бірақ көбінесе арнайы есім күні күнтізбесіне жүгіну қажет. Мерекелеулер тұрымдықтар мен гүлдер сыйлаудан бастап, туған күн тойларына ұқсас кең ауқымды шараларға дейін жетеді. Мұндай мереке сол күнді белгілейтін діни қызметтерге (орыс дәстүрінде, Түнгі сергек пен Құдай қызметі) қатысудан басталып, одан кейін әдетте мерекелік кеш ұйымдастырылады. 1917 жылғы Қазан революциясына дейін ресейліктер есім күнін туған күнінен кем бағаламаған, тіпті одан да маңызды деп санаған, себебі адамның крещениесі – Христоста «жаңадан туған» болып саналып, осы оқиғаға негізделген. Ресей императорлық отбасы есім күніне алмаз немесе інжу-маржан сияқты сыйлықтар беру дәстүрін сақтаған. Орыс әдебиеті мен театрында есім күніне сілтемелер Антон Чеховтың «Үш қарындас» пьесасының бірінші әрекетінде, Иринаның есім күнін тойлауын, Александр Пушкиннің «Евгений Онегин» романында Татьянаның есім күнін тойлауын, сондай-ақ Лев Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» романының бірінші кітабында Ростовтар отбасының анасы мен кіші қызының (сәйкесінше Наталья мен Наташа) есім күнін тойлауын қамтиды. Есім күні (lang ru) тойлау туған күн тойлаудай кең таралмаса да, орыс тілінде туған күнін тойлаушы адамды (день рождения/) именинник/ (әйелдер үшін: именинница/) деп атайды, яғни «есім күні тойланып жатқан адам» деген мағынаны білдіреді.

Словакия

Словакияда есім күндері кеңінен тойланады. Жұмыс орындарында туған күнге қарағанда есім күні жиірек тойланады, себебі күнін білу оңай, өйткені көптеген күнтізбелерде есім күндерінің тізімі болады, оны күнделікті газеттердің бетінде де табуға болады. Бастауыш мектептегі тойлар отбасылық тойлардан өзгеше, себебі есім иесі сыныптастарына дәмдіктер ұсынады. Ал отбасылық тойларда туған күнге ұқсас шаралар өткізіледі, торт, сыйлық және гүлдер сыйланады. Көбінесе танымал есім күндері гүлдер қысылып қалады. Бұрын ата-аналарға баласына кез келген есім қоюға рұқсат етілмейтін. Бұл өзгерді, алайда күнтізбедегі есімдер тізімінен есім таңдау әлі де кең таралған. Алғашқы тізім римдік католиктердің әулиелер күнтізбесі болған, бірақ қазіргі қолданысқа сәйкес өзгерістер енгізілді.

Словения

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және коммунизм орнағанға дейін есім күндері кеңінен тойланып, туған күндерге қарағанда басымдық берілді. Ауылдық жерлерде, сондай-ақ қала тұрғындарының белгілі бір топтары арасында есім күнін тойлау салты ұзақ сақталды. Бүгінде бұл дәстүр толыққанды жойылмаса да, көбінесе егде жастағы адамдар есім күнін тойлайды.

Испания

Жақында ғана Испанияда есімдер күні (lang es немесе día de mi / su santo) кеңінен тойланды. Ономастикалар қасиеттілермен ғана шектелмейді, сонымен қатар Құдай ананың әртүрлі бейнелерінің мереке күндерін де қамтиды. Мысалы, Кармен есімді әйелдің есім күні 16 шілдеде, Кармел тауындағы Құдай ана күні болады. Қазіргі уақытта onomastica әлі де дәстүрлі отбасыларда еске алынады, бірақ бұрынғыдай мерекелік тойлармен және сыйлықтармен тойланбайды. Есім күнін тойлау үшін діншіл католиктер әдетте шіркеуге барып, шағын отбасылық той өткізеді. Испанияда балалар сыныптастарымен бөлісу үшін тәттілер немесе торт әкеледі.

Швеция

XVIII ғасырдан бастап шведтер есім күндері тізіміне патшалық отбасының қолданған есімдерін, содан кейін басқа да көп қолданылатын есімдерді енгізді. 1901 жылы тізімді қазіргі заманғы есімдерге сәйкес келтіру үшін толыққанды жаңғырту жүргізілді. 1972 жылы Швед Корольдік Ғылым академиясының альманахтарға монополиясы мен ресми есім күндері тізімі күшін жойды. Бәсекелес есім күндері тізімдері пайда бола бастады, бірақ ресми тізім 1986 жылға дейін, әр күні үш есімнен тұратын жаңа тізімге келісімге келгенге дейін жалпы қолданыста болды. Бұл тізім 1993 жылы қайта қаралып, әр күні екі есімге дейін қысқартылды. Дегенмен, тізімге қатысты кеңінен тараған наразылық Швед академиясын жаңа екі есімді тізім жасауға итермеледі, ол ақыры 2001 жылы қабылданды және қолданысқа енгізілді. Ол 1901 жылғы немесе одан ертеректегі тізімдердің ресми мәртебесіне ие болмаса да, қазір Швецияда барлық жерде қолданылады.

Украина

Украинадағы есімдер күні (день ангела) көбінесе украин православие, украин православие (Мәскеу патриархаты) және украин католик шіркеулерінде әулиелердің туған күні тойлануымен байланысты.