Кіріспе

Ежелгі грек лирикалық ақыны (б.з.д. 630–б.з.д. 570)

Сафо ( /sæfoʊ/; Σαπφώ Sapphṓ; Эоликше грекше Ψάπφω Psápphō) – Лесбос аралындағы Эресос немесе Митиленнен шыққан архаикалық грек ақыны. Сафо лирикалық поэзиясымен танымал, ол музыка сүйемелдеуімен орындалуға арналған. Көне заманда Сафо ең ұлы лирикалық ақындардың бірі деп есептелді және оған «Он бірінші Муза» және «Ақыныш» сияқты атақтар берілді. Сафоның поэзиясының көп бөлігі қазір жоғалып кеткен, ал сақталғандары көбінесе фрагменттер түрінде жеткен; тек Афродитаға арналған ода толық күйде сақталған. Лирикалық поэзиядан басқа, көне комментаторлар Сафо элегиялық және ямбик поэзиясын да жазғанын айтады. Бұрын Сафоға жатқызылған үш эпиграмма сақталған, бірақ олар шын мәнінде Сафо стиліне еліктеу жасаған эллинистік туындылар. Сафоның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол Лесбостан шыққан бай отбасының қызы, бірақ оның ата-анасының есімдері нақты емес. Көне деректерде оның үш ағасы болғаны айтылады: Хараксос, Ларихос және Эвригий. Олардың екеуі – Хараксос және Ларихос 2014 жылы табылған «Бауырлар поэмасында» есімдері аталады. Шамамен б.з.д. 600 жылы ол Сицилияға жер аударылған, және б.з.д. 570 жылға дейін шығармашылықпен айналысқан болуы мүмкін. Аңыз бойынша, ол паромшы Фаонға деген өшпес махаббатынан құтылу үшін Леукадия жартасынан секіріп өліпті. Сафо өте көп шығарма жазған ақын, шамамен 10 000 жол өлең қалдырған. Ол ежелгі дәуірде махаббат поэзиясымен танымал болды; оның сақталған фрагменттеріндегі басқа тақырыптарға отбасы және дін жатады. Ол жеке және хор орындаулары үшін өлеңдер жазған. Оның ең танымал және жақсы сақталған фрагменттері жеке эмоцияларды зерттейді және соло орындау үшін жазылған болуы мүмкін. Оның туындылары тілінің анықтығымен, көркем бейнелерімен және тікелейлігімен ерекшеленеді. Оның өлеңдерін жазған орта туралы ғалымдар көп пікірталас жүргізді; ең ықпалды ұсыныстарға оның білім беру немесе діни рөлі болғаны немесе симпозиум үшін жазғаны жатады. Сафоның поэзиясы ежелгі дәуірде кеңінен танымал және жоғары бағаланған, ол Геллендік Александрия ғалымдарының ең жоғары бағалаған Тоғыз лирикалық ақынның қатарына енген. Сафоның поэзиясы әлі де ерекше саналады және оның туындылары басқа жазушыларға әсер етуде. Поэзиясынан басқа, ол әйелдер арасындағы махаббат пен құштарлықтың символы ретінде белгілі, ал ағылшын тіліндегі «сапфик» және «лесбиян» сөздері оның атынан және туған аралынан алынған.

Ежелгі дереккөздер

Сапфо туралы қазіргі заманғы білім оның өлеңдерінен және басқа да көне мәтіндердегі айтулар арқылы келген. Оның поэзиясы – бір толық өлеңнен басқа, тек үзінділер түрінде сақталған – оның өмірі туралы замандас деректердің жалғыз көзі болып табылады. Сапфоның ең ерте сақталған өмірбаяны біздің заманымыздың екінші ғасырының соңы немесе үшінші ғасырының басында, оның өмір сүрген кезінен шамамен сегіз ғасыр өткен соң жазылған; ал келесісі – Суда, он бірінші ғасырдағы Византия энциклопедиясы. Оның өміріне қатысты егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтитын басқа да дереккөздер оның заманына жақын жазылған, б.з.б. V ғасырдан басталады; ең ертегілерінің бірі – Геродоттың египеттік бикеш Родопис пен Сапфоның інісі Хараксос арасындағы қарым-қатынас туралы баяндамасы. Көне дереккөздерде жазылған оның өмірі туралы ақпарат оның өлеңдеріндегі, көне авторлар автобиографиялық деп есептеген мәлімдемелерден және жергілікті дәстүрлерден алынған. Оның жыныстық бағдары мен сыртқы келбеті туралы кейбір көне әңгімелер ежелгі афиналық комедиядан туындаған болуы мүмкін. XIX ғасырға дейін архаикалық ақындардың өмірі туралы көне өмірбаяндар көбінесе факті ретінде қабылданатын. XIX ғасырда классиктер бұл дәстүрлерге күмәндана бастады және оның орнына ақындардың өзінің шығармаларынан өмірбаяны туралы ақпарат алуға тырысты. XX ғасырдың екінші жартысында ғалымдар грек лирикалық поэзиясын автобиографиялық ақпараттың көзі ретінде күмәндана бастады, өлеңдердегі бірінші жақтағы баяндаушы ақындардың өмірлік тәжірибесі мен сезімдерін білдіру үшін жазылған ба деп сұрақ қойды. Кейбір ғалымдар, мысалы Мэри Лефковиц, Сапфо сияқты ерте грек ақындарының өмірі туралы ештеңе білу мүмкін емес деп санайды; көптеген ғалымдар ақындардың өмірі туралы көне куәліктерде белгілі бір шындық бар, бірақ оларға сақтықпен қарау керек деп есептейді.

Өмір

Сапфоның өмірі туралы нақты мәлімет аз. Ол Лесбос аралынан шыққан және б.з.б. VII ғасырдың соңы мен VI ғасырдың басында өмір сүрген. Көне дереккөздердің көпшілігі осы мерзімді көрсетеді және оны ақын Алкей мен тиран Питтактың замандасы деп есептейді, олар екеуі де Лесбостан шыққан. Осыған байланысты, Сапфо б.з.б. VII ғасырдың үшінші тоқсанында туған болуы мүмкін. Франко Феррари б.з.б. 650 немесе 640 жылдар шамасында туды деп санайды, ал Дэвид Кэмпбелл б.з.б. 630 жылға дейін туды деген болжам бар. Грегори Хатчинсон оның б.з.б. 570 жылға дейін белсенді болғанын айтады. Дәстүр бойынша Сапфоның анасы Клеис аталған. Бұл ақпарат қазір жоғалған өлең немесе жазбадан алынған болуы мүмкін, бірақ көне ғалымдар бұл есімді болжаған болуы да мүмкін, Сапфоның қызы да анасының құрметіне Клеис деп аталған. Көне дереккөздерде Сапфоның әкесі туралы он түрлі есім кездеседі. Мүмкін есімдердің көптігі оның поэзиясында әкесінің аты нақты айтылмағанын көрсетеді. Оның ең ерте және жиі кездесетін аты – Скамандронимус. Овидийдің «Героидтар» шығармасында Сапфоның әкесі ол алты жаста болғанда қайтыс болған делінеді. Ол өзінің сақталған шығармаларында әкесі туралы есімдерді атамайды, бірақ Кэмпбелл бұл мәлімет жоғалған өлеңге негізделген болуы мүмкін деп болжайды. Сапфоның атының көптеген әртүрлі жазылу нұсқалары бар, бірақ оның өзінің сақталған өлеңдеріндегі түрі (Ψάπφω) осылай жазылған. Сапфоның үш бауыры болған: Евригий, Ларихос және Хараксос. Афинейдің айтуынша, ол Ларихосты Митилен қалалық залында шарап құюшы болғаны үшін мақтаған, бұл лауазымды ең жақсы отбасылардан шыққан ұлдар атқарған. Сапфоның аристократиялық отбасында туғаны туралы осы мәлімет оның өлеңдерінде сипатталатын кейде талғампаз ортамен сәйкес келеді. Көне дәстүр бойынша Хараксос пен египеттік гетера Родопис арасында қарым-қатынас болған. Б.з.б. V ғасырында Геродот, оқиғаның ең көне дереккөзі, Хараксос Родопистің құтқару үшін үлкен сома төлегенін және Сапфо осы ісі үшін оны сөккен өлең жазғанын хабарлайды. 2014 жылы табылған «Бауырлар поэмасында» екі бауырдың аты – Хараксос және Ларихос айтылады, ал үшінші бауыры Евригий үш көне дереккөзінде есімдері кездеседі, бірақ Сапфоның сақталған еңбектерінде ешқайсысында жоқ. Сапфоның Клеис есімді қызы болған болуы мүмкін, ол екі фрагментте есімдері аталады. Барлық ғалымдар Клеистің Сапфоның қызы болғанын мойындамайды. 132-фрагмент Клеисті «», деп сипаттайды, бұл «бала» дегенді білдіреді, сонымен қатар «гомосексуалдық қатынастағы жас сүйікті» деген мағынаны да білдіруі мүмкін. Клеис оның қызы емес, жас сүйіктісі болған деген болжам бар, бірақ Джудит Халлетт 132-фрагментте Клеистің «» («сүйікті») ретінде сипатталуы Сапфо оны қызы деп атағанын көрсетеді дейді, өйткені грек әдебиетінде бұл сөз отбасылық, бірақ жыныстық қатынастар үшін қолданылмайды. Судаға сәйкес Сапфо Андростың Керкиласына үйленген. Бұл есімді бір комедия ақыны ойлап тапқан көрінеді: бұл есім «пеніс» сөзінің кішіргізілуі болып көрінеді, ал басқаша есім ретінде расталмаған, ал «Андрос» грек аралының аты болумен қатар, грек сөзінің түрі болып табылады, яғни «адам». Осылайша «Аралдың қасқасы» деген мағынаны білдіретін атау, әрине, комедиядан шыққан. Бір дәстүр бойынша Сапфо б.з.б. 600 жылы Лесбостан жер аударылған. Бұл оқиғаның жалғыз көне дереккөзі – Пария жылнамасы, онда оның б.з.б. 604 және 595 жылдар аралығында Сицилияға жер аударылғаны жазылған. Бұл оның отбасының осы кезеңде Лесбостағы саяси элиталар арасындағы қақтығыстарға қатысы болуының нәтижесі болуы мүмкін. Сапфоның отбасы осы қақтығыстарда қай жақты жақтағаны белгісіз, бірақ көптеген ғалымдар олардың Мирсилус билікті қолға алған кезде жер аударылған замандасы Алкеймен бірдей топта болғанын айтады. Бұл дәстүр кем дегенде Менандер (Фр. 258 К.) Сапфоның паромшы Фаонға деген сүйіспеншілігіне байланысты Левкадия жартасынан секіріп, өзін-өзі өлтіргенін болжады. Бұл оқиға Афродита құдайы туралы екі аңызға байланысты. Бірінде Афродита қарт паромшы Фаонды жастық шағы мен сұлулығы үшін сыйлады, өйткені ол оны паромға ақша сұрамай-ақ алып кетеді; екіншісінде Афродита сүйіктісі Адонистің өліміне байланысты қайғысынан айырылды, ол Аполлонның кеңесімен Левкадия жартасынан секіріп тастады. Сапфоның секіру оқиғасы қазіргі ғалымдар бойынша тарихи емес, мүмкін, комедия ақындары ойлап шығарған немесе биографиялық емес өлеңдегі бірінші тұлғадағы сілтемелерді қате оқығандықтан пайда болған. Ол ежелгі аудиторияны Сапфоның гетеросексуалдылығына сендіру үшін қолданылған және он тоғызыншы ғасырда гомосексуалдылықты аморальдық деп санайтын және Сапфоны гетеросексуалды...

Шығармалары

Сапфо шамамен 10 000 өлең жолын жазған; бүгінгі күні олардың 650-ге жуығы ғана сақталған. Ол музыкамен орындалуға арналған лирикалық өлеңдерімен ең көп танымал. "Суда" оған эпиграммалар, элегиялар және иамбтар да жатқызады; осы эпиграммалардың үшеуі қолға жеткен, бірақ шындығында Сапфодан кейін туған эллинистік өлеңдер. "Суда"да оған жатқызылған иамбтық және элегиялық өлеңдер де кейінірек имитацияланған болуы мүмкін. Ежелгі авторлар оның көбінесе махаббат өлеңдерін жазғанын айтады, ал оның туындыларының тікелей емес жолмен жеткені осы пікірді қолдайды. Дегенмен, папирус дәстүрі мұның рас болмауы мүмкін екенін көрсетеді: 2014 жылы жарияланған папирустар сериясында Сапфоның ежелгі басылымынан қатарынан он өлеңнің фрагменттері бар, олардың тек екеуі ғана махаббат өлеңдері екені анық, ал кем дегенде үш, тіпті төрт өлең отбасы туралы баяндайды.

Ескі басылымдар

Сапфоның өлеңдері алғаш рет қашан жазылғандығы белгісіз. Кейбір ғалымдар оның өлеңдерін болашақ оқырмандар үшін өзі жазғанын айтады, ал басқалары егер ол шығармаларын жазса, онда оны әдебиеттік туынды ретінде емес, қайта орындау үшін көмекші құрал ретінде қолданғанын санайды. Б.з.б. V ғасырда афиналық кітап баспалары Лесбия лирикалық поэзиясының көшірмелерін шығара бастаған болуы мүмкін, олардың кейбіреулерінде түсіндірме материалдары мен глоссалармен қатар өлеңдердің өзі де болған. Б.з.б. екінші немесе үшінші ғасырында Александрия ғалымдары оның өлеңдерінің сынды басылымын жариялаған. Александрияда бірнеше басылым болған болуы мүмкін. Джон Дж. Винклер екі нұсқа болғанын айтады: біреуі Византиялық Аристофанға, екіншісі оның шәкірті Самотракиялық Аристархқа тиесілі. Бұл нақты емес – көне дереккөздер Аристофанның "Алькей" басылымы оның бұрынғы басылымын алмастырғанын айтады, бірақ Сапфоның туындылары бірнеше басылымнан өткені туралы ештеңе айтылмайды. Сапфо өлеңдерінің Александриялық басылымы оның өлеңдерінің афиналық немесе туған жері Лесбостан алынған мәтініне негізделген болуы мүмкін және кем дегенде сегіз кітапқа бөлінген, бірақ нақты саны белгісіз. Көптеген қазіргі ғалымдар стандартты басылымда тоғызыншы кітап болуы мүмкін деген болжамды қолдаған Денис Пейджтің ізімен жүрді; Димитриос Ятроманолакис бұған күмән келтіреді, өйткені көне дереккөздерде оның сегізінші өлеңдері туралы айтылса да, тоғызыншы кітап туралы ешқандай мәлімет жоқ. Сапфоның Александриялық басылымы оның өлеңдерін метр бойынша топтастырған болуы мүмкін: көне деректерге сүйенсек, алғашқы үш кітаптың әрқайсысы бір белгілі метрдегі өлеңдерді қамтыған. Александриялық басылымның бірінші кітабы сапфикалық тармақтардағы өлеңдерден тұрған және әліпби бойынша реттелген болуы мүмкін. Александриялық стандартты басылым жарық көргеннен кейін де Сапфоның өлеңдері басқа поэзия жинақтарында таралды. Мысалы, Титон өлеңі сақталған Кельн папирусы грек поэзиясының антологиясының бір бөлігі болды, онда поэзия тақырып бойынша, метр мен бастауыш сөздері бойынша емес, ұйымдастырылған (Александриялық басылымдағыдай).

Өлеңдер

Сафоның ең көне сақталған қолжазбалары, оның ішінде 2-ші фрагменті сақталған қыш құмырасы б.з.б. III ғасырға дейін соққандықтан, Александриялық басылымнан бұрынғы болуы мүмкін. Оның өлеңдерінің ең соңғы сақталған көшірмелері ежелгі дәуірден тікелей жеткен, біздің заманымыздың VI-VII ғасырларында пергамент кодекстеріне жазылған, және олар қазір жоғалған ежелгі папирустардан қайта көшірілген. Оның шығармаларының қолжазба көшірмелері бірнеше ғасыр бойы сақталған болуы мүмкін, бірақ IX ғасырдың аяғына қарай оның поэзиясы жоғалған сияқты, ал XII ғасырда Иоанн Тзец «Уақыт өте Сафо мен оның шығармаларын жойды» деп жаза алды. Аңыз бойынша, Сафоның поэзиясы шіркеу оның моральдық принциптерін мақұлдамағандықтан жоғалып кеткен. Осы аңыздар Ренессанс дәуірінде пайда болған көрінеді. 1550 жылы Иероним Кардан Григорий Назианздың шығармаларын жария түрде жойғанын айтқан, ал 16 ғасырдың соңында Иосиф Юст Скалигер оның шығармалары 1073 жылы Рим мен Константинопольде Папа Григорий VII-нің бұйрығымен өртелгенін мәлімдеді. Шындығында, Сафоның еңбегі, ықтимал, оны пергаментке көшіруге жеткілікті сұраныс болмағандықтан жоғалған. Оның өлеңдерінің жоғалуына себеп болған фактор оның эолдық диалектісі болуы мүмкін, өйткені атик диалектісі нағыз классикалық грек тілі ретінде қарастырылып, әдеби шығармалардың стандарты болған кезде ол провинциалды саналған. Осының салдарынан көптеген оқырмандар оның диалектісін түсіну қиын деп тапты: б.з.б. II ғасырда римдік автор Апулей оның «ерекшелігін» айқын атап көрсеткен, ал тақырып бойынша бірнеше түсіндірмелер оқырмандардың онымен күрескенін көрсетеді. Бұл архаикалық ақындарға деген қызығушылықтың жалпы төмендеуінің бір бөлігі болды. Шын мәнінде, сақталған папирустар Сафоның поэзиясы оның замандасы Алкейдің поэзиясынан ұзақ сақталғанын көрсетеді. Сафоның поэзиясының шамамен 650 жолы ғана сақталған, оның ішінде тек бір өлең – Афродитаға арналған ода – толық, ал түпнұсқа жолдардың жартысынан астамы тағы он шақты фрагментте сақталған. Сафоның сақталған көптеген фрагменттерінде тек бір сөз бар – мысалы, 169А фрагменті «тойға сыйлықтар» (ἀθρήματα) деген мағынаны білдіретін сөзден тұрады және сирек кездесетін сөздердің сөздігінің бөлігі ретінде сақталған. Сафоның фрагменттерінің екі негізгі көзі – басқа ежелгі еңбектердегі цитаталар, бір өлеңнен бастап бір ғана сөзбен аяқталады, және папирустардан алынған фрагменттер, олардың көптегені Мысырдағы Оксиринхта қайта жаратылды. Басқа фрагменттер пергамент және қыш құмыра сынықтары сияқты басқа материалдарда сақталған. Сафоның қазіргі кездегі ең көне сақталған фрагменті – бұл б.з.б. III ғасырға жататын Титон поэмасын қамтитын Кельн папирусы. XIX ғасырдың соңғы ширегіне дейін Сафоның поэзиясы басқа ежелгі авторлардың шығармаларындағы цитаталар арқылы ғана белгілі болды. 1879 жылы Файюмда Сафоның фрагменті алғаш рет табылды. XIX ғасырдың аяғында Бернард Пайн Гренфелл мен Артур Сурридж Хант Оксиринхтағы ежелгі қоқыс үйіндісін қазып, Сафоның бұрын белгісіз көптеген фрагменттерін тапты. Сафоның фрагменттері әлі де табылған. XXI ғасырда маңызды жаңалықтар 2004 жылы («Титон поэмасы» және бұрын белгісіз жаңа фрагмент) және 2014 жылы (тоғыз өлеңнің фрагменттері: бесеуі бұрыннан белгілі, бірақ жаңа оқулармен, төртеуі, соның ішінде «Бауырлар поэмасы», бұрын белгісіз) жасалды. Сонымен қатар, 2005 жылы оның поэзиясына б.з.б. II немесе III ғасырға жататын папируста жазылған түсіндірме жарияланды.

Стиль

Сапфо Лесбоста поэзия дәстүрін дамытып, өзінің ерекше поэтикалық тілін, өлшемін және қағидаларын қалыптастырды. Сапфо мен оның замандасы Алкейден бұрын Лесбос мифтік Орфей мен Арион, сондай-ақ б.з.д. VII ғасырындағы Терпандр ақыны арқылы поэзия мен музыкамен байланысты болды. Ол өлеңдерін жазған эолиялық өлшемдік дәстүр Грекияның қалған бөлігінен ерекшеленді, себебі оның тармақтарында әрқашан белгілі бір санында буын болды – басқа дәстүрлерге қарағанда, екі қысқа буынды бір ұзын буынмен ауыстыруға рұқсат берілмейтін. Сапфо – өзін «құдайдан келген шабыт» деп танытқан Гомер мен Гесиодтан өзгеше, нақты бір тұлғаның көзқарасынан өлең жазған, «лирикалық «Мен»ді» қолданған алғашқы грек ақындарының бірі. Оның поэзиясы жеке тұлға мен жеке сезімдерді – құштарлықты, қызғанышты және махаббатты зерттейді; сонымен қатар, осы тақырыптарды зерттеуде эпикалық поэзияның қолданыстағы бейнелерін қабылдап, жаңаша түсіндіреді. Оның поэзиясының көп бөлігі әйелдердің өмірі мен тәжірибесіне арналған. Оның ең танымал махаббат өлеңдерімен қатар, сақталған шығармаларына отбасы туралы өлеңдер, эпикалық повесть, үйлену әндері, діни гимндер және айыптаулар кіреді. Сапфоның шығармаларының қалай және қайда орындалғаны туралы ғалымдар арасында пікір келіспеушілік бар, бірақ кейбір әндерді қоспағанда, орындалу контексін сақталған фрагменттерден белгілі бір дәрежеде сенімділікпен анықтауға болады. Олар түрлі қоғамдық және жеке шаралар үшін жазылған сияқты, және сондай-ақ жеке және хорлық шығармаларды қамтыды. Оның ең жақсы сақталған фрагменттерінің көпшілігі, мысалы, Афродитаға арналған ода, әдетте жеке орындау үшін жазылған деп есептеледі, бірақ Андре Лардуи сияқты кейбір ғалымдар оның көптеген немесе барлық өлеңдері бастапқыда хорлық орындау үшін жазылған деп санайды. Лесли Курке «жеке және бейресми композициялар» деп сипаттаған бұл шығармалар, діни гимндер мен үйлену әндерінің қоғамдық ритуалдық сипатына қарамастан, нақты хронологиялық, географиялық немесе жағдайлық ерекшеліктерді беруден аулақ болады, бұл Курке Сапфоның бастапқы контексінен тыс орындаушылардың орындауын жеңілдетті деп санайды. Сапфоның поэзиясы айқын тілімен, қарапайым ойларымен, өткір суреттерімен және дереккөздерді тікелей келтіру арқылы сезімді күшейтетін қабілетімен танымал. Күтпеген сөз ойындары оның стилінің ерекшелігі. 96-шы фрагменттен мысал: «Қазір ол Лидия әйелдері арасында күн батқаннан кейін гүлді ай, барлық жұлдыздардан асып түседі», бұл Гомердің «күлді таң» деген эпитетінің өзгеруі. Оның поэзиясында көбінесе гипербола қолданылады, ежелгі сыншылардың пікірінше «оның тартымдылығы үшін»: мысалы, 111-ші фрагментте ол «Күйеу жігіт Арес сияқты келеді [ ] Көптеген адамдардан әлдеқайда зор». Курке Сапфоны «элиталық» идеологиялық дәстүрден шыққан, сән-салтанат пен жоғары тектілікті бағалаған архаикалық грек ақындарымен байланыстырады. Бұл ақындар өздерін грек мифтерімен, құдайларымен және батырларымен, сондай-ақ бай Шығыспен, әсіресе Лидиямен байланыстыруға бейім болды. Осылайша, 2-ші фрагментте ол Афродитаға «алтын тостағандарға қуанышпен араластырылған нектар құюды» бұйырады, ал Титон поэмасында ол «Мен жақсы нәрселерді жақсы көремін []» деп нақты айтады. Пейдж Дюбуаның сөзіне сүйенсек, Сапфо поэзиясының тілі де, мазмұны да аристократиялық ортаны еске салады. Ол Сапфоның «гүлді,[ ] әшекейленген» стилін Софокл, Демосфен және Пиндар сияқты кейінгі классикалық авторлардың шығармаларында көрініс тапқан «қатаң, әдепті, тыныш» стильмен салыстырады.

Музыка

Сапфоның өлеңдері әнге арналып жазылған, бірақ оның музыкалық мазмұны көбінесе белгісіз. Ежелгі Грецияда V ғасырға дейін музыкалық нотация жүйесі болмағандықтан, оның әндеріне сүйемелдеген түпнұсқа музыка классикалық кезеңге дейін жетпегені мүмкін, және оның поэзиясына сүйемелдесетін ескі музыкалық ноталар сақталған жоқ. Сапфо, миксолидиялық ладта жазғандығы айтылады, ол қайғылы деп есептелген; ол грек трагедиясында кеңінен қолданылған, ал Аристоксен трагедия жазушылардың оны Сапфодан үйренгенін сенген. Аристоксен осы ладты Сапфоның өнертабысы деп санайды, бірақ бұл күмәнді. Оның басқа ладтарды қолданғанына нақты дәлелдер жоқ болғанымен, өлеңнің мәнеріне қарай оларды өзгертетіні болжанады. Бастапқыда орындалғанда, оның мәтінінің әрбір буыны бір нотаға сәйкес келген болуы мүмкін, себебі ұзақ мелизмдер кейінгі классикалық кезеңде дамыды. Сапфо жеке және хорлық орындауға арналған әндер жазды. Алкеймен бірге, ол грек музыкасын басым бөлігімен анықтаған көп бөлімді хор стилінен өзгеше жаңа монодия (бір дауысты мелодия) стилін қалыптастырды. Бұл стиль оның өлеңдерінің мазмұнын жекелендіруге одан да көп мүмкіндік берді; тарихшы Плутарх оның «сөздерді шын мәнінде отпен араластырып айтатынын және әндері арқылы жүрегінің құбылысын шығаратынын» атап өтті. Кейбір ғалымдар Титон поэмасының оның жеке орындаушыға арналған туындыларының бірі болғанын болжайды. Сапфоның хорлық шығармаларының тек фрагменттері ғана сақталған; олардың ішінде оның эпиталамиялары (той әндері) оның культтік гимндерінен жақсырақ сақталған. Кейінгі туындылар, әдетте, ерлер мен әйелдер хоры немесе солист пен хор арасындағы антифондық орындау үшін жаратылған. Сапфоның заманында ән айтуға көбінесе музыкалық аспаптар сүйемелдеген, олар көбінесе дауысты унисонмен екі есе көтерген немесе октава жоғары немесе төмен гомофониялық түрде ойнаған. Оның өлеңдерінде көптеген аспаптар туралы айтылады, соның ішінде лидиялық арфа – пектис және лира. Сапфо ең көп барбитоспен байланысты, ол лираға ұқсас, төмен дыбысты аспап. Халкистің Евфорион оның поэзиясында осы аспап туралы айтылғандығын хабарлайды, ал бесінші ғасырдың қызыл фигуралы вазасында Докимасия немесе Брайгос суретшілері Сапфо мен Алкейды барбитостармен бейнелеген. Сапфо 44-ші фрагментте Гектор мен Андромаханың тойындағы троялық әйелдер әніне сүйемелдеген, бірақ өзінің поэзиясына сүйемелдемеген екі құбырлы желді аспап – аулосты атап көрсетеді. Кейінгі грек комментаторлары оның медиаторды (қақпақты) ойлап тапқанына дұрыс емес сенген.

Әлеуметтік жағдай

Сапфоны зерттеуші ғалымдардың басты назар аударатын мәселелерінің бірі – Сапфоның өлеңдерінің жазылған және орындалған мәдени ортасын анықтауға тырысу болды. Сапфоның әртүрлі мәдени орталары мен әлеуметтік рөлдері ұсынылды: негізінен мұғалім, діни қызметкер, хор жетекшісі және симпозиумға қатысушы. Дегенмен, Сапфоның көптеген фрагменттерінің орындалған ортасын анықтау қиын, ал көптеген жағдайда бірнеше мүмкін нұсқа бар. Сапфоның әлеуметтік рөлі туралы ұзақ уақыттан бері айтылып келе жатқан бір ұсыныс – «Сапфо мектеп мұғалімі». Бұл көзқарас, XIX және XX ғасырдың басында кең таралған, неміс классигі Ульрих фон Виламовиц Моеллендорф тарапынан «Сапфоның қыздарына деген құштарлығын түсіндіру және гомосексуализм айыбынан қорғау» үшін қолдастырылды. Соңғы кезде тарихшылар бұл идеяны қолдамай, анахронизм деп сынады, ал бірнеше көрнекті классиктер дәлелдерге негізделмеген деп қабылдады. Мысалы, 1959 жылы Денис Пейдж Сапфоның сақталған фрагменттері «Сапфоның және оның серіктерінің махаббаттары мен қызғаныштары, қуаныштары мен қайғылары» туралы айтатынын мәлімдеді және былай қосты: «Олардың арасында ешқандай ресми, кәсіби немесе академиялық қарым-қатынастың іздерін таппадық, тіпті Сапфо академия директоры болғандығының да ізі жоқ». 1967 жылы Кэмпбелл Сапфо «әдеби үйірмеге жетекшілік етуі» мүмкін екенін айтты, бірақ «мұғалім немесе діни қызметкер ретіндегі ресми тағайындауға дәлел табу қиын». Сапфоның өлеңдерінің ешқайсысы оның оқытуы туралы айтпайды, ал Сапфоның мұғалім болғаны туралы ең алғашқы дерек көзі – Сапфоның өмірінен алты ғасыр өткен соң Овидийден келген. XX ғасырдың екінші жартысында ғалымдар Сапфоны қыздардың діни тәрбиесімен айналысқан, мысалы, қыздар хорларын дайындаушы ретінде қарастыра бастады. Оның барлық өлеңдерін осы тұрғыдан түсіндіруге болмаса да, Лардуино бұл Сапфоны орналастыру үшін ең ықтимал әлеуметтік орта деп санайды. XX ғасырда танымал болған тағы бір түсінік – Сапфоның Афродитаның діни қызметкері болғаны. Алайда, Сапфоның гимндері болғанымен, соның ішінде Афродитаға арналғандары да бар, оның діни қызметкер болғанына ешқандай дәлел жоқ. Соңғы ғалымдар Сапфо симпозиумға қатысқан әйелдер тобының мүшесі болған, олар үшін ол өлең жазып, орындаған, немесе өлеңдерін ерлер симпозиумдарында орындау үшін жазған деген гипотезаны ұсынады. Оның әндері кейінірек симпозиумдарда орындалғанымен, ежелгі грек әйелдерінің симпозиумдары туралы сыртқы деректер жоқ, тіпті оның кейбір шығармалары симпозиумдық орта үшін жазылған болса да, отбасы туралы құлшылық гимндері немесе өлеңдер осы ортаға жата қоймауы мүмкін. Ғалымдардың барлық тыранысқа қарамастан, Ятроманолакис Сапфоның барлық өлеңдерін жатқызуға болатын бірде-бір орындау ортасы жоқ екенін айтады. Камильо Нери оның барлық поэзиясын бір ортаға жатқызудың қажеті жоқ екенін, және ол педагогикалық рөлде де, достар тобының бір бөлігі ретінде де өлең жаза алатындығын ұсынады.

Жыныстық қатынас

Лесбиянка сөзі Сапфоға сілтеме болып табылады, ол Лесбос аралында туған. Дегенмен, қазіргі мәдениетте Сапфо лесбиянка ретінде қарастырылса да, ол әрқашан солай қарастырылмаған. Классикалық афиналық комедияда (б.з.д. V ғасырдың Ескі комедиясынан бастап, б.з.д. IV ғасырдың соңы мен III ғасырдың басындағы Менандрға дейін) Сапфо басбұзар гетеросексуал әйел ретінде пародияланды. Сапфоның гомоэротизмі туралы айтатын ең ерте деректер Эллинистік кезеңге жатады. Бұл деректердің ең ертесі – б.з.д. III ғасырдың соңы немесе II ғасырдың басында папируста жазылған фрагментті биография, онда Сапфо "кейбір адамдар тарапынан жолдан тайғаны және әйелге құмарлығы үшін айыпталды" делінеді. Денис Пейдж "кейбір адамдар" деген сөз тіркесінің өзі Сапфоның поэзиясының толық жинағы оның әйелдермен сексуалдық қатынаста болғанына нақты дәлел бермейтінін көрсетеді. Бұл ежелгі авторлар Сапфоның басқа әйелдермен сексуалдық қатынаста болғанына сенбеген, тіпті 10-шы ғасырда Суда Сапфоның "өзінің әйел шәкірттерімен" сексуалдық қатынаста болғаны туралы "жала жабумен айыпталғанын" жазды. Қазіргі ғалымдар арасында Сапфоның сексуалды бағдары әлі де талқыланып жүр. Андре Лардуино оны "Ұлы Сапфо мәселесі" деп сипаттады. Сапфоның алғашқы аудармашылары кейде оның поэзиясын гетеросексуалдық тұрғысынан бейімдеген. Амброз Филипс 1711 жылы "Афродитаға арналған Ода" аудармасында Сапфоның құштарлығының нысаны еркек екенін көрсетті, бұл оқу 20-шы ғасырға дейін поэзияның барлық басқа аудармаларында сақталды. Ал 1781 жылы Алессандро Верри 31-ші фрагментті Сапфоның Фаонға деген махаббаты туралы деп түсіндірді. Фридрих Готлиб Велкер Сапфоның басқа әйелдерге деген сезімдері "толыққанды идеалды және сезімтал емес" екенін айтты, ал Карл Отфрид Мюллер 31-ші фрагмент "тек достық сезімді" сипаттайды деп жазды. Гленн Мост "егер бұл теория дұрыс болса, Сапфо сексуалдық қызығушылық сезімі болғанда, оны қалай сипаттаған болар еді?" деп ойланады. 1970 жылы психоаналитик Джордж Деверо осы өлеңде Сапфоның лесбияндығының "нақты дәлелі" бар екенін мәлімдеді. Бүгінде Сапфоның поэзиясы гомоэротикалық сезімдерді бейнелейтіні қабылданған, Сандра Борингердің айтуынша, оның туындылары "әйелдер арасындағы эросты анық көрсетеді". Дегенмен, 20-шы ғасырдың соңында кейбір ғалымдар Сапфо лесбиянка болған-болмағаны туралы сұрақтан бас тартты. Гленн Мост Сапфоның өзі "қазір оны гомосексуал деп атағанда адамдар нені білгісі келетінін білмейтінін" жазды, Андре Лардуино Сапфоның лесбиянка болғанын сұраудың "мағынасы жоқ" екенін айтты, ал Пейдж Дюбуа бұл сұрақты "әсіресе мазалайтын пікірталас" деп атады. Кейбір ғалымдар Сапфо қазіргі заманғы сексуалдық ұғымдарды түсінбесе де, лесбияндық әрқашан болған және ол негізінен лесбиян болған деп санайды. Басқалары Мишель Фуконың сексуалдық тарихы туралы еңбегінің ықпалымен, Сапфо сияқты ежелгі тұлғаға лесбияндық ұғымын жүктеудің дұрыс емес екенін айтады. Мелисса Мюллер Сапфоның поэзиясын оның лесбияндығы туралы мәселе шешілмейтін болса да, "күйер" (queer) ретінде оқуға болатынын мәлімдейді.

Ежелгі бедел

Көне заманда Сапфоның поэзиясы жоғары бағаланған, ал бірнеше көне деректерде оны «ондық Муза» деп атаған. Бұл туралы ең ерте сақталған өлең – б.з.б. III ғасырдағы Диоскоридтің эпиграммасы, бірақ өлеңдер грек антологиясында Сидондық Антипатрдың сақталған және Платонға бірдей тақырыпта берілген. Кейде ол Гомерді «Ақын» деп атағандай, «Ақыныш» деп аталатын. Александрия ғалымдары оны тоғыз лирикалық ақындардың қатарына қосты. Аэлианның айтуынша, афиналық заң шығарушы әрі ақын Солон Сапфодан «оны үйреніп, содан кейін өлімге кесілуім үшін» бір ән үйретуді сұрады. Бұл әңгіме шындықтан алыс болуы мүмкін, әсіресе Аммиан Марцеллин Сократ туралы ұқсас әңгімені және Стесихордың әнін айтып береді, бірақ бұл Сапфоның поэзиясы көне әлемде қаншалықты жоғары бағаланғанын көрсетеді. Сапфоның өлеңдері басқа да көне авторларға әсер етті. Платон Сапфоны өзінің «Федр» еңбегінде келтіреді, ал Сократтың осы диалогтағы махаббат туралы екінші сөзі Сапфоның 31-ші фрагменттегі құштарлықтың физикалық әсерлері туралы сипаттамаларын қайталайды. Көптеген эллиндік ақындар Сапфоның шығармаларына сілтеме жасаған немесе оларды өздеріне бейімдеген. Локриялық ақын Носсисті Мэрилин Б. Скиннер Сапфоның еліктеушісі ретінде сипаттады, ал Кэтрин Гутцвилер Носсис өзін Сапфоның әйел ақын ретінде орнын иеленуші ретінде көрсеткенін айтады. Теокриттің бірнеше өлеңдері Сапфоға сілтеме жасайды, соның ішінде 28-ші Идилла оның тілі мен ырғағына еліктейді. Эриннаның «Дистаф» және Каллимахтың «Берениканың құлпы» сияқты өлеңдері Сапфолық тақырыпта, олар Эриннаның балалық шағындағы досынан бөлінуіне байланысты; Берениканың шашы Берениканың өзінен. Б.з.б. бірінші ғасырда римдік ақын Катулл Сапфоның поэзиясының тақырыптары мен ырғағын латын әдебиетінің бір бөлігі ретінде қабылдап, Сапфоның ойлап тапқаны деп саналатын Сапфолық строфаны пайдаланды, өзінің сүйіктісіне өзінің поэзиясында Сапфоға сілтеме жасап «Лесбия» деген ат берді және Сапфоның 31-ші фрагментін өзінің 51-ші өлеңінде бейімдеп, аударды. 31-ші фрагмент латын әдебиетінде кеңінен аталады: Катуллдан басқа, оған авторлар, соның ішінде Лукреций «Табиғат туралы» еңбегінде, Плаут «Мақтансаңдар» комедиясында және Вергилий «Энеиданың» 12-кітабында сілтеме жасайды. Латын ақындары басқа да үзінділерге сілтеме жасады: Ювеналдың алтыншы сатирасындағы Эппия бөлімі 16-шы үзіндіге сілтеме жасайды, Статийдің «Сильва» жинағындағы Сапфолық строфалардағы өлең Афродитаға арналған одаға сілтеме жасауы мүмкін, ал Горацийдің Одасы 3.27 94-ші үзіндіге сілтеме жасайды. Сапфоның өмірін басқа да көне ақындар баяндаған. Ол көне афиналық комедияда танымал кейіпкер болған, және кем дегенде алты жеке комедия Сапфо деп аталады. Сафоны басты сюжеті ретінде алған ең көне көне комедия – б.з.д. V ғасырдың басында немесе IV ғасырдың аяғында Амейпсий жазған «Сапфо», бірақ оның атынан басқа ештеңе белгісіз. Бұл комедиялар тек фрагменттерде сақталғандықтан, Сапфоны қалай суреттегендері белгісіз, бірақ ол ықтимал әйел ретінде сипатталған. Дифилос пьесасында ол ақын Анакреон мен Гиппонакстың сүйіктісі болды. Сафо бейнелеу өнерінде де сүйікті тақырып болды. Ол ең жиі суреттелген ақын болды алтыншы және бесінші ғасырлардағы Аттик қызыл фигуралы ваза суреттерінде, бірақ Анакреон және Алкей сияқты еркек ақындардан айырмашылығы, ол сақталған төрт вазада ол ешқашан ән айтпаған жазумен анықталады. Ол сондай-ақ біздің заманымыздың бірінші – үшінші ғасырларында Митилен мен Эресостан алынған монеталарда бейнеленген, сондай-ақ Сиракузадағы Силанионның мүсіні, Пергамон мен Константинополдегі мүсіндер мен эллиндік суретші Леонның суреті. Б.з.б. IV ғасырдан бастап, көне еңбектер Сапфоны Фаонға деген сүйіспеншілігінен өз-өзіне қол жұмсауды ұйғарған қайғылы қаһарман ретінде суреттейді. Менандрдың бір пьесасының үзіндісінде Сапфо Левкада жардан секіріп түсіп, оны жақсы көретінін айтады. Овидийдің «Героид 15» Сапфодан Фаонға жазылған хат ретінде жазылған, ал ол 15 ғасырда алғаш рет табылған кезде Сапфоның шынайы хатының аудармасы деп ойланған. Сапфоның өзін-өзі өлтіруі классикалық өнерде де бейнеленген, мысалы, б.з.б. I ғасырлық Римдегі Порта Маджоре базиликасында. Сапфоның поэзиясы көне әлемде жоғары бағаланғанымен, оның мінезі әрқашан жақсы қарастырылмаған. Рим дәуірінде сыншылар оны құмарлықпен және тіпті гомосексуализммен айналысады деп тапты. Гораций өзінің хаттарында оны «mascula Sappho» («еркек Сапфо») деп атады, бұл кейін Порфирийдің пікірінше «егер ол өзінің поэзиясымен көзге түскен болса, онда осы өнерде еркектер көбінесе жақсы танылған, немесе оны трибад екені үшін жамандаған болса». Б.з. III ғасырында Сапфоның ақын ретіндегі әдеби беделі мен әйел ретіндегі моральдық беделі арасындағы айырмашылық соншалықты үлкен болды, оның ішінде екі Сапфо болған деген пікір қалыптаса бастады. Аэлиан өзінің «Тарихи әртүрлілер» еңбегінде «екінші Сапфо, поэтесса емес, әйелзаты бар екенін» жазды.

Қазіргі заманғы қабылдау

Орта ғасырларда Сапфоның еңбектері жоғалып кеткен, бірақ ол кейінгі авторларда сілтеме жасалған. Оның шығармалары 16 ғасырда оны тікелей немесе жанама түрде еске алған авторлардың басылымдары арқылы қолжетімді болды. 1508 жылы Альдус Мануций Дионисий Галикарнасстың басылымын шығарды, онда Сапфо 1, Афродитаға арналған ода, ал 1554 жылы Лонгиннің «Жағырау туралы» алғашқы басылымы, Сапфо 31 цитатымен бірге жарық көрді. 1566 жылы француз баспагері Роберт Этьен грек лирикалық ақындарының 40-қа жуық фрагментін басып шығарды. 1652 жылы Джон Холлдың «Жағырау туралы» аудармасында Сапфо өлеңінің алғашқы ағылшын тіліндегі аудармасы жарық көрді. 1681 жылы Анн Ле Феврдің француз тіліндегі Сапфо шығармаларының басылымы оның еңбектерін одан да кеңірек таныстырды. Теодор Бергктің 1854 жылғы басылымы 19 ғасырдың екінші жартысында Сапфоның стандартты басылымына айналды. 20 ғасырдың бірінші жартысында Сапфоның жаңа өлеңдерінің папируста табылғандығы Эдвин Марион Кокс пен Джон Максвелл Эдмондстың басылымдары мен аудармаларына жол ашты және 1955 жылы Эдгар Лобел мен Денис Пейдждің «Lesbiorum Fragmenta» басылымы жарық көрді. Ежелгі ғалымдар сияқты, қазіргі сыншылар да Сапфо поэзиясын «ерекше» деп есептейді. IX ғасырдың басында Сапфо талантты әйел ақын ретінде танылды, ал Боккаччоның «De Claris Mulieribus» және Кристин де Пизанның «Ледилер қаласының кітабы» сияқты еңбектерінде ол білімді әйел ретінде беделге ие болды. Сапфоның шығармалары жоғалып кеткеніне қарамастан, Сапфолық строфа орта ғасырлық лирикалық поэзияда қолданыла берді, ал Ренессанста оның еңбектерін қайта жаңғырту оның еуропалық поэзияға күшті ықпалын күшейтті. 16 ғасырда «La Pléiade» француз ақындары тобының мүшелері Сапфоның стильдік ерекшеліктерімен әсерленді және Сапфолық строфаны қолдануға, сондай-ақ бірінші жақтағы әйел дауысымен махаббат өлеңдерін жазуға тырысты. Романтизм дәуірінен бастап Сапфоның шығармалары, әсіресе Афродитаға арналған одасы, лирикалық поэзияның болуы керек деген тұжырымдамаға үлкен әсер етті. Альфред Лорд Теннисон (19 ғасыр) және А. Э. Хаусман (20 ғасыр) сияқты ақындар оның поэзиясымен әсерленді. Теннисон «Элеонора» және «Фатима» өлеңдерін Сапфоның 31-ші фрагментіне негіздеген, ал Хаусманның үш шығармасы «Түн одасының» бейімделуі болып табылады, бұл бұрын Сапфоның туындысы деп есептелген, бірақ қазір авторлығы даулы. 20 ғасырдың басында образшылар, әсіресе Эзра Паунд, Х. Д. және Ричард Олдингтон Сапфоның фрагменттерімен әсерленді. Паундтың «Lustra» атты алғашқы жинағындағы бірнеше өлеңдері Сапфоның стильдік өлеңдерін қайта жазған, ал Х. Д. поэзиясы жиі Сапфоның стильдік және тақырыптық ерекшеліктерін қайталайды, ал кейбір жағдайларда, мысалы, «40-шы фрагмент» Сапфоның шығармаларын тікелей еске алады. Батыс классикалық композиторлары да Сапфодан шабыт алды. Сапфо мен Фаонның оқиғасы 18 ғасырдың соңында операларда пайда бола бастады, мысалы, Саймон Майрдың «Саффо» операсында. 19 ғасырда Чарльз Гуноның «Сафо» және Джованни Пачинидің «Саффо» опералары Сапфоны саяси көтерілістерге қатысқан тұлға ретінде бейнеледі. 20 ғасырда Пегги Гланвилл Хикстің «Сапфо» операсы Лоуренс Дюреллдің пьесасына негізделген. Сапфодан шабыт алған аспаптық шығармаларға Камиль Сент-Сеннің «Chant sapphique» және Яннис Ксенакистің перкуссиялық шығармасы «Psappha» жатады. Композиторлар Сапфоның өлеңдерін де музыкаға айналдырды, мысалы, Ксенакистің 95-ші фрагмент мәтінін пайдаланған «Aïs» шығармасы және Теодор Антониудың 2014 жылғы жаңа ашылымдарға негізделген «Charaxos, Eos and Tithonos» (2014) шығармасы. Сапфоның қайта жаңғыруынан кейін көп ұзамай оның сексуалдық бағыты тағы да сыншылардың назарына түсті. 17 ғасырдың басында Джон Донн «Сафо Филаениске» атты өлеңін жазды, Сапфоны әйелдерге құштарлық танытқан тұлға ретінде бейнеледі. Сапфоның сексуалдық бағыты туралы қазіргі заманғы пікірталастар 19 ғасырда басталды, 1816 жылы Велкер Сапфоны жезөкшелік және лесбияндық айыптарынан қорғап, оның пәк екенін мәлімдеді. Бұл позицияны кейінірек 19 ғасырдың соңында Виламовиц және 20 ғасырдың басында Генри Торнтон Уортон қолдады. 19 ғасырда Сапфо Франциядағы Шарль Бодлер, ал кейіннен Англиядағы Альджернон Шарль Суинберн декаденттік қозғалыс үшін пайдаланды. Сыншы Дуглас Буш Суинберннің садомазохист Сапфосын «де Садтың қыздарының бірі» деп сипаттады, француз авторы зорлық-зомбылық порнографиялық кітаптарымен танымал. 19 ғасырдың соңында Майкл Филд және Эми Леви сияқты лесбиян жазушылар Сапфоның сексуалдық бағытына қызығушылық танытты, ал 20 ғасырдың басында ол «лесбияндардың қамқоршысы» деп саналды. 19 ғасырдың басынан бастап Фелиция Хеманс («Сапфоның соңғы әні») және Летиция Элизабет Лэндон («Эскиз бірінші. Сапфо, және идеалды бейнелерде») сияқты әйел ақындары Сапфоны өздерінің алдастарын бірі деп есептеді. Сапфо сонымен қатар әйелдер құқықтары үшін күрескендердің үлгісі ретінде қарастырылды, мысалы, Кэролайн Нортонның «Сапфоның суреті» сияқты еңбектерінде. Кейінірек, ол «жаңа әйел» үшін үлгі болды – тәуелсіз және білімді, әлеуметтік және сексуалдық автономияға ұмтылған әйелдер, ал 1960 жылдарға қарай феминист Сапфо гиперсексуалды, көбінесе, бірақ әрқашан емес, лесбияндық Сапфомен қатар екі маңызды мәдени бейнеге ие болды. 2004 және 2014 жылдары Сапфоның жаңа өлеңдерінің табылғандығы ғылыми және медиа назарын аударды. Титонус өлеңінің жариялануы халықаралық жаңалықтарда кеңінен жарияланды және Мэрилин Скиннер бұл «өмір бойына созылатын табыс» деп сипаттады. Он жылдан кейін жарияланған Бауырлар өлеңі тағы да жаңалықтарда жарияланды және әлеуметтік желілерде талқыланды, ал М. Л. Уэст 2014 жылғы жаңалықтарды «92 жылдағы ең үлкен табыс» деп атады.