Аспан мен Тозақ: Алдос Хакслидің философиялық эссесі

Кіріспе

Аспан мен тозақ – 1956 жылы жарық көрген Олдос Хакслидің философиялық эссесі. Хаксли осы атауды Уильям Блейктің «Аспан мен тозақтың үйленуі» атты кітабынан алған. Эсседе жарқын, түрлі-түсті нысандар, геометриялық пішіндер, психоактивті заттар, өнер және терең тәжірибе арасындағы байланыс талқыланады. Аспан мен тозақ – Хаксли түйсіктейтін екі қарама-қарсы мистикалық тәжірибеге метафоралық сілтеме, олар мистикалық тәжірибеде ғана емес, тұрмыстық өмірде де «түсініктің есігін» ашқанда күтілуі мүмкін. Хаксли антиподтар терминін медитация, витамин жетіспеушілігі, өзін-өзі жазалау, ораза ұстау, ұйқысыздық немесе (ең тиімдісі, оның айтуынша) ЛСД немесе мескалин сияқты белгілі бір химиялық заттардың көмегімен қол жеткізе алатын «ақылдың аймақтарын» сипаттау үшін қолданады. Қысқасы, Хаксли бұл «антиподтарды» ақылдың белгілі бір бөліктері (әсіресе, миға келіп түсетін ақпаратты және сигналдарды сүзгіден өткізумен байланысты бөліктері) істен шыққанда қол жеткізілетін саналық күйлер деп анықтайды. Содан кейін адам, биологиялық/пайдалы тұрғыдан қажеттілігі болмағандықтан, әдетте назар аудара алмайтын «ақылдың аймақтарына» жете алады. Хаксли бұл саналық күйлер биологиялық тұрғыдан пайдасыз болғанымен, рухани тұрғыдан маңызды екенін, сонымен қатар барлық діндердің бастау алған жалғыз «аймағы» екенін айтады. Мысалы, ол орта ғасырлық христиандардың қыс айларында аспан мен тозақ туралы «көріністер» көруі жиі болғанын айтады, себебі олардың тамақтануында маңызды қоректік заттардың (В және С витаминдері) жетіспеушілігі болды. Бұл адамдар көбінесе цинга және басқа да жетіспеушіліктерге шалдығып, олардың галлюцинациялар көруіне себеп болды. Сондай-ақ, ол христиандар мен басқа діндердің ораза ұстауының мақсаты – өзін-өзі сандыраққа түсіру, соның арқасында осы «ақылдың антиподтарына» аян көру және үңілу екенін айтады. Бүгінде Хакслинің сөзіне сәйкес, адамдар денсаулығына зиян келтірмей, белгілі бір препараттардың көмегімен осындай саналық күйге жете алады. Негізінде, Хаксли бұл саналық күйдің адамға әдетте оны қызықтырмайтын нәрселерді сезінуге мүмкіндік беретінін, себебі олар әлемнің әдеттегі мәселелеріне қатысы жоқ екенін айтады. Оның бұрынғы «Түсініктің есігі» (1954) атты повесінде Хаксли мескалинмен алғашқы тәжірибесін егжей-тегжейлі баяндаған.

Heaven and Hell is a philosophical essay by Aldous Huxley published in 1956. Huxley derived the title from William Blake's book The Marriage of Heaven and Hell. The essay discusses the relationship between bright, colorful objects, geometric designs, psychoactives, art, and profound experience. Heaven and Hell metaphorically refer to what Huxley conceives to be two contrary mystical experiences that potentially await when one opens the "doors of perception"—not only in a mystical experience, but in prosaic life. Huxley uses the term antipodes to describe the "regions of the mind" that one can reach via meditation, vitamin deficiencies, self flagellation, fasting, sleep deprivation, or (most effectively, he says) with the aid of certain chemical substances like LSD or mescaline. Essentially, Huxley defines these "antipodes" of the mind as mental states that one may reach when certain parts of one's brain are disabled (namely the parts associated with filtering information and signals entering the brain) and can then be conscious of certain "regions of the mind" that one would otherwise never be able to pay attention to, due to the lack of biological/utilitarian usefulness. Huxley states that while these states of mind are biologically useless, they are nonetheless spiritually significant, and furthermore, are the singular 'regions' of the mind from which all religions are derived. For example, he says that the Medieval Christians frequently experienced "visions" of Heaven and Hell during the winter, when their diets were severely hampered by lack of critical nutrients in their food supplies (vitamin B, vitamin C)—these people frequently contracted Scurvy and other deficiencies, causing them to hallucinate. He also said that Christians and other religions fast in order to make themselves delirious, thus inducing visions and views of these "antipodes of the mind". Today, Huxley says people can reach these states of mind without harm to their bodies with the aid of certain drugs. Essentially, Huxley says this state of mind allows a person to be conscious of things that would not normally concern him because they have nothing to do with the typical concerns of the world. In his earlier narrative The Doors of Perception (1954), Huxley recounted in detail his first experience of mescaline.