Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Осман империясының классикалық музыкасы
Classical music of the Ottoman Empire
Осман музыкасы (Osmanlı müziği) немесе түрік классикалық музыкасы (Klasik Türk musıkîsi, немесе соңғы кезде Türk sanat müziği) – Осман империясынан бастау алған классикалық музыка дәстүрі. Сарайда, Осман империясының ірі қалаларында және суфилік медреселерде дамыған бұл музыкада әдетте шағын немесе орташа аспаптар тобымен бірге жеке әнші орындайды. 18-ғасырдың басында өркендеген дәуірін басынан өткерген Осман музыкасының тамыры грек және парсы мәдениеттерінің музыкасына тіреледі, оның ерекшелігі – модальды мелодиялық жүйені қолдану. Бұл жүйе мақам, дастаха немесе эхо деп аталады, ол мелодиялық материалдың кең және алуан түрлі жүйесі болып табылады, және шкалаларды да, мелодиялық контурды да анықтайды. Осман музыкасында 600-дан астам мақам қолданылған, олардың ішінде кем дегенде 120 мақам жиі қолданылады және ресми түрде анықталған. Ритмдік тұрғыдан Осман музыкасы заман және усул жүйелерін пайдаланады, олар уақыт өлшемдерін және акценттерді анықтайды. Осман музыкасында түркі танбуры (лютня), ней (жақтан үрленетін қамыс сыбызғы), классикалық кменче (лира), кеман (скрипка), қанун (аспап) (цитра) және тағы басқа аспаптар қолданылған. 19-ғасырға дейін, Батысқа бет бұру салдарынан Батыс классикалық музыкасы отандық Осман дәстүрін ығыстырғанша, Осман музыкасы империядағы басты музыка түрі болып қала берді, сондықтан ол өнер музыкасының алуан түріне айналды, мысалы, пешрев, кар және саз семаи империя тарихының барысында күрт өзгерді, себебі Османның классикалық дәстүрі сарайдан тыс жерлерде де өз орнын тапты. 18-ғасырдың соңына қарай Осман музыкасы көптеген музыканттардың, соның ішінде Византиядан кейінгі музыка, сефард музыкасы және басқалардың әлемдік және діни музыкасының алуан түрлі репертуарын қамтыды. 19-ғасыр Осман элитасы Осман музыкасын Батыс музыкасына қарағанда жабайы және жетілмеген деп санады және оған патшалық қолдау көрсетуді тоқтатты. Бұл көптеген классикалық музыканттардың ойын-сауық саласында жұмыс істеуге мәжбүр болуына және газино деп аталатын қарапайым стильдің пайда болуына әкелді. Осман империясы құлағаннан кейін жаңа республикалық элита Батысқа бет бұру процесін жеделдету үшін Осман музыкасын одан әрі басуға тырысты. Одан кейінгі құлдырау Осман музыкасында күрт өзгерістерге әкелді, ал жаңа республикалық элита Осман музыкасына балама жасай алмағандықтан, Осман дәстүрінің қалдықтары 1980 жылғы әскери режиммен иеленді және ұлттық мүлік деп жарияланды.
Ottoman music (Osmanlı müziği) or Turkish classical music (Klasik Türk musıkîsi, or more recently Türk sanat müziği) is the tradition of classical music originating in the Ottoman Empire. Developed in the palace, major Ottoman cities, and Sufi lodges, it traditionally features a solo singer with a small to medium sized instrumental ensemble. A tradition of music that reached its golden age around the early 18th century, Ottoman music traces its roots back to the music of the Hellenic and Persianate world, a distinctive feature of which is the usage of a modal melodic system. This system, alternatively called makam, dastgah or echos, are a large and varied system of melodic material, defining both scales and melodic contour. In Ottoman music alone, more than 600 makams have been used so far, and out of these, at least 120 makams are in common use and formally defined. Rhythmically, Ottoman music uses the zaman and usûl systems, which determine time signatures and accents respectively. A wide variety of instruments has been used in Ottoman music, which include the turkish tanbur (lute), ney (end blown reed flute), klasik kemençe (lyra), keman (violin), [[kanun (instrument) (zither), and others. Until the 19th century, in which Westernization caused Western classical music to replace the native Ottoman tradition, Ottoman music remained the dominant form of music in the empire, and therefore evolved into a diverse form of art music, with forms such as the peşrev, kâr and saz semaî evolving drastically over the course of the empire's history, as the Ottomans' classical tradition also found its place outside of the court. By the end of the 18th century, Ottoman music had incorporated a diverse repertoire of secular and religious music of a wide variety of musicians, including post Byzantine music, Sephardic music and others. 19th century Ottoman elites saw Ottoman music as primitive and underdeveloped in relation to Western music, and stopped its courtly patronage. This resulted in many classical musicians being forced to work in entertainment related contexts, and gave rise to a much simpler style, named gazino. After the Ottoman Empire collapsed, the new republican elite tried to suppress Ottoman music further, in an attempt to hasten the process of Westernization. The decline which followed resulted in drastic changes in Ottoman music, and as the new republican elite failed to create an alternative to Ottoman music, the remnants of Ottoman tradition were appropriated and nationalized by the 1980 military regime.
Атау беру ережесі
Осман империясының классикалық дәстүрінің атау конвенциялары елеулі дау-дамайға себеп болып отыр, себебі үкіметтер ұсынған атаулар схемалары көбінесе музыканы «ұлттандыруға» ерекше мән береді, нәтижесінде қайшылықтар туындайды. Османдықтар әртүрлі музыкалық дәстүрлерді көбінесе ажыратпағаны мәлім, олардың барлығын «мусики» деп атаған, бұл сөз ежелгі грек тіліндегі «мусике» сөзінен шыққан. Бұл атаулар жүйесі Осман империясының батыстану кезеңінде бұзылды, батыс мәдени нормалары мен практикалары империяға біртіндеп енгізілді. Батыс және Осман классикалық музыкасы арасындағы қақтығыс Осман элитасы тарапынан «алафранга» (еуропалық) және «алатурка» (түрік) деп аталды. Бірақ Осман империясы құлағаннан кейін Осман дәстүрі үшін жаңа терминдер қолданыла бастады, осылайша Осман музыкасының қазіргі атау конвенциясы қалыптасты. Бұл өзгерістердің тудырған даулары көбінесе кезеңдеудің нақтылығы жоқ болуымен күшейеді; Орта Шығыс музыкасын зерттеуші Оуэн Райттың сөзіне қарағанда, 17 ғасырдың соңынан бастап Осман музыкасы алдыңғыларынан соншалықты өзгеше болған, «егер екеуін салыстырсақ, музыкалық диглоссия туралы айтуға тура келер еді». Сондықтан, Таяу Шығыс музыкасын зерттеуші Уолтер Зев Фельдман ерекше Осман стилі 1600 жылдардан бұрын пайда болмағанын мәлімдейді.
The naming conventions of the Ottoman's Empire's classical tradition are the cause of significant controversy, as naming schemes proposed by governments often place significant importance on the "nationalization" of music, resulting in contradiction. It is known that the Ottomans did not often distinguish between different musical traditions, calling them all by the name musikî, ultimately from Ancient Greek mousiké. This naming convention broke down during the Westernization of the Ottoman Empire, as Western cultural norms and practices were slowly integrated into the empire. The resulting dichotomy between Western and Ottoman classical music was referred to as alafranga and alaturka (European and Turkish) by the Ottoman elites. However, as the Ottoman Empire collapsed, new terms were employed for the Ottoman tradition, forming the current naming convention of Ottoman music. The controversies fueled by these changes are often further aggravated by an uncertainty of periodization; according to researcher on Middle Eastern music Owen Wright, starting from late 17th century, Ottoman music differed from its predecessors to such an extent that "if the two were juxtaposed, we would need to speak of musical diglossia." Walter Zev Feldman, another researcher on Middle Eastern music, has therefore claimed that a uniquely Ottoman style emerged no earlier than the 1600s.
Ерте Осман музыкасы
Осман музыкасының географиялық көршілерімен, атап айтқанда Византия, Парсы және Араб музыкасымен тығыз байланысты екені жақсы белгілі. Алайда, Фельдман «мифология» деп атаған Осман классикалық музыкасының ерте тарихтары әртүрлі музыкалық стильдердің синтезіне қарағанда, үзіліссіздік сезімін күшейтеді. Парсы империясы болған Осман империясы «ортағасырлық Үлкен Ираннан (яғни Гераттан Стамбулға дейін) үзілмейтін үзіліссіздік» деп санады. Ал республикалық Түркияда Осман классикалық музыкасының тарихы «әл-Фараби, Ибн Сина және әл-Мараги сияқты ортағасырлық ислам өркениетінің музыкалық тұлғаларымен» тығыз байланысты болды, себебі Хызыр бин Абдулланың «Эдвар» туындысына дейін түрік тілінде ерекше музыкалық теориялық еңбектер жазылмаған; түрік империялары өз музыкасын жазу үшін парсы тілінде жазылған еңбектерге сүйенді. Османдықтар 15 ғасырға дейін Тимурид өркендеуін үлгі етіп алуға тырысты; «Шығыс Иран мен Орталық Азияның Тимурид сарайларындағы музыкалық шығармашылық» көшпенді мәртебеге ие болды. Осы кезеңде синагог әндері мақам жүйесіне бейімделді, бұл Осман музыкасының кейінірек пайда болатын «жаңа синтезіне» серпіліс берді. Кейде «Османдық еврей музыкасының әкесі» деп аталатын Исраил бен Мұса Наджара және «Сефер ширим у земирот ве тишбахот» (Әндер кітабы, 17 гимн мен мадақтау әні) жинағының авторы Шломо Мазал Тов осы процесте үлкен рөл атқарды, себебі олар көптеген мұсылман емес музыканттармен бірге діни музыка ойналатын Мевлеви рәсімдеріне қатыса бастады; осы бірігу 17 ғасыр Осман музыкасының қозғаушы күшіне айналды.
While it is well established that Ottoman music is closely related to its geographical neighbors, namely Byzantine, Persian and Arabic music, early histories of Ottoman classical music, called "mythologies" by Feldman, emphasize a sense of continuity, as opposed to a synthesis of different musical styles. The Ottomans, as a Persianate empire, had assumed "an unbroken continuity from medieval Greater Iran (i. e. Herat to Istanbul)," while in republican Turkey, the history of Ottoman classical music was deeply tied to "musical figures of the medieval Islamic civilization, such as al Farabi, Ibn Sina, and al Maraghi with the Ottomans." as until the Edvar of Hızır bin Abdullah, there had not been any notable music theory treatises written in Turkish; Turkic empires relied on works written in Persian to compose their own music. The Ottomans, until the 15th century, tried to imitate the Timurid Renaissance; the "musical creativity taking place in the Timurid courts of Eastern Iran and Central Asia" was viewed to be of legendary status. Synagogal chants were also adapted to the makam system during this era, fueling what would later become the "new synthesis" of Ottoman music. Israel ben Moses Najara, who is sometimes called "the father of Ottoman Jewish music", and Shlomo Mazal Tov, compiler of the Sefer shirim u zemirot ve tishbahot (The book of songs, 17 hymns and songs of praise), were very influential in this process, as they, along with many other non Muslim musicians, started to attend Mevlevi ceremonies in which religious music was played; this fusion would be the driving force behind 17th century Ottoman music.