Эдессалық Яков: Сирия Православ Шіркеуінің ғалымы және жазушысы
Jacob of Edessa
Яков Эдесский (640-708) – сирийский епископ, богослов, грамматик. Внес вклад в развитие сирийской христианской литературы и науки. История и философия.
Syriac Orthodox Bishop of Edessa (c. 640 708)
the earlier bishop of Edessa
Яков Эдесский (немесе Жәкей Эдесский) (шамамен 640 – 5 маусым 708) – Эдесса епискобы және классикалық сирия тіліндегі көрнекті сириялық христиан жазушысы, сондай-ақ сирия грамматикасының ең алғашқы зерттеушілерінің бірі ретінде белгілі. Ол түрлі еңбектерінде теологиялық, литургиялық, канондық, философиялық және тарихи мәселелерді қарастырды және сириялық христиан дінінің ғылыми және әдеби дамуына маңызды үлес қосты. Ол христиандық арамей дәстүрінің ең ірі ғалымдарының бірі саналады.
Jacob of Edessa (or James of Edessa) (c. 640 – 5 June 708) was Bishop of Edessa and prominent Syriac Christian writer in Classical Syriac language, also known as one of earliest Syriac grammarians. In various works, he treated theological, liturgical, canonical, philosophical and historical subjects, and contributed significantly to scholarly and literary development of Syriac Christianity. He is considered to be one of the most important scholars of the Christian Aramean tradition.
Өмір
Едессалық Яқуб шамамен 640 жылы Алепподан батысқа қарай 50 шақырым жердегі Айн-Дабада (араб. عيندابا) дүниеге келген. Ол әйгілі Кеннешре монастырында (Евфрат өзенінің сол жағалауында) және кейін Александрияда білім алды. Александриядан оралған соң, ол Эдессада монах болды және білімімен танымал болды. 672 жылы дін қызметкері ретінде тағайындалып, досы Антиохия патриархы Афанасий II-нің бұйрығымен Эдесса митрополиті болды. Ол бұл лауазымда үш-төрт жыл қызмет етті, бірақ дінбасылар шіркеу канондарын қатаң сақтауына қарсылық білдірді. Афанасийдің ізбасары Юлиан II оны қолдамады. Юлианның сын-ескертпелерін уақытша тоқтату туралы ұсынысына жауап ретінде, Яқуб Юлианның резиденциясының алдында ұмытылған канондардың көшірмесін жазды және Самосатаға жақын орналасқан Кайсум монастырына кетіп қалды. Одан ол Еузебона монастырына барып, он бір жыл бойы Забурларды және Киелі кітаптарды грек тілінде оқып үйретті. Осы кезеңнің соңында Яқуб тағы да қарсылыққа тап болды, бұл жолы гректерді жек көретін монахтардан. Яқуб Еузебонадан шығып, «Едесса тауындағы» (араб. қазіргі Телгди, Алеппоның солтүстік-батысында) орналасқан Тел-Динаде монастырына барды, онда ол тоғыз жыл бойы Ескі өсиеттің Пешитта нұсқасын әртүрлі грек нұсқаларының көмегімен қайта қарап, түзетулер енгізді. Яқуб 706 жылы Юлиан шақырған синодта маңызды рөл атқарды. 708 жылы Эдесса епископтығына қайта шақырылды, бірақ төрт айдан кейін қайтыс болды.
Jacob of Edessa was born in Aindaba (Arabic: عيندابا) at 50 km west of Aleppo, around 640. He studied at the famous monastery of Qenneshre (on the left bank of the Euphrates) and later at Alexandria. On his return from Alexandria he became a monk at Edessa, where he was known for his learning. Ordained a priest in 672, he was appointed metropolitan of Edessa by his friend Athanasius II, Patriarch of Antioch. He held this office for three or four years, but the clergy opposed his strict enforcement of the Church canons. He was not supported by Julian II, the successor of Athanasius. In response to Julian's suggestion that he temporize his criticisms, he publicly burned a copy of the neglected canons in front of Julian's residence and retired to the monastery of Kaisum near Samosata. From there to the monastery of Eusebona where, for eleven years, he taught the Psalms and the reading of the Scriptures in Greek. Towards the close of this period Jacob again encountered opposition, this time from monks who despised the Greeks. Jacob left Eusebona and proceeded to the great convent of Tel DINAde (Arabic: تل عدا), one of several Syriac Orthodox monasteries on the 'mountain of Edessa' (? modern Tellgdi, northwest of Aleppo), where he spent nine years in revising and amending the Peshitta version of the Old Testament with the aid of the various Greek versions. Jacob played a prominent part in the synod Julian convened in 706. He was finally recalled to the bishopric of Edessa in 708, but died four months later.
Дінге деген адалдығы
Яков Сирия Православ шіркеуіне жататын және оның жазбалары анық миафизит сипатына ие. Өз елінің әдебиетінде ол латын тіліндегі Әулие Жером сияқты мәртебеге ие. Асемани оның православиелік екенін дәлелдеуге тырысты (Б.О. I. 470 және келесі беттер) бірақ Бархебрейдің оның өмірбаянын оқығаннан кейін пікірін өзгертті (ib. II. 3–7). Әсіресе Лэмидің «Dissert. de Syrorum fide» еңбегін, 206-беттен бастап қараңыз. i Лейпцигте 1889 жылы жарық көрген мәтін («Das Buch der Erkenntniss der Wahrheit oder der Ursache aller Ursachen»): Страсбургте 1893 жылы аудармасы (авторының өлімінен кейін) жарияланды.
Jacob belonged to the Syriac Orthodox Church and his writings have a definite Miaphysite character. In the literature of his country he holds much the same place as St. Jerome does among the Latins. Assemani tried hard to prove him orthodox (B. O. i. 470 sqq.) but changed his opinion on reading his biography by Barhebraeus (ib. ii. 3–7). See especially Lamy, Dissert. de Syrorum fide, pp. 206 sqq. i Text at Leipzig 1889 (Das Buch der Erkenntniss der Wahrheit oder der Ursache aller Ursachen): translation (posthumously) at Strassburg 1893.
Тіл
Едессалық Яков классикалық сирия тілінде жазды, бұл арамей тілінің әдеби және діни нұсқасы, Осроен аймағында пайда болып, Эдессаны орталық еткен және 3-8 ғасырларда сирия христиандығының стандартталған тілі ретінде гүлденді. Оның грек тіліндегі әртүрлі еңбектерді классикалық сирия тіліне аударуы және одан кейін тиісті терминдер мен тіркестерді жасауы, оның ана тілінің жалпы дамуына зор үлес қосты. Ол Сирияда туғандықтан, жергілікті диалекті әдеби тілден шамалы өзгеше болды, сондықтан осы айырмашылықтар оны арамей тілінің диалектілік әртүрлілігіне қатысты мәселелерге қызықтырды және ол бұл қызығушылығын тілдік еңбектерінде білдірді. Сақталған фрагменттерде Яков өзінің тіліне қатысты атау ретінде қолданған бірнеше терминдер бар. Өзіміздің тілімізге, "арамалықтар немесе сириялықтар" екенімізге сілтеме жасағанда, ол Нахраян тілі (mamlā nahrāyā, leššānā nahrāyā) сияқты бірнеше аймақтық атауларды қолданды, бұл термин Месопотамияның арамей атауы Бета Нахрайн (жер атауы) хоронимінен алынған. Әдеби тіл туралы тікелей сөз қозғалғанда, ол классикалық сирия тілінің туған жері – Эдесса қаласының арамей тіліндегі атауынан туындаған Урхаян тілі (mamlā urhāyā, leššānā urhāyā) терминін қолданды. Ол арамейлер мен олардың тілін атау үшін гректердің ұзақ жылдар бойы қолданып келген сириялық/сирияқ таңбаларын қабылдаған буынға жатқандықтан, ол өз халқының тілін жалпы әдеби және халықтық тіл ретінде көрсету үшін сирияқ тілі (sūryāyā) терминін де қолданды.
Jacob of Edessa wrote in Classical Syriac language, a literary and liturgical variant of Aramaic, that originated in the region of Osroene, centered in Edessa, and flourished from the 3rd to the 8th century, as standardized language of Syriac Christianity. His translations of various Greek works into Classical Syriac, followed by formation of appropriate terms and expressions, contributed significantly to the overall development of his native language. Since he was born in Syria proper, whose local dialect was somewhat different from the literary language, those distinctions made him interested in questions related to dialectal diversities of Aramaic language, and he expressed that interest in his linguistic works. Preserved fragments contain several terms, used by Jacob as designations for his language. When referring to our language, as native language of "us Arameans or Syriacs", he used several regional designations, like Nahrayan language (mamlā nahrāyā, leššānā nahrāyā), a term derived from choronym (regional name) Bet Nahrayn, an Aramaic name for Mesopotamia in general. When referring even more directly to the literary language, he used the term Urhayan language (mamlā urhāyā, leššānā urhāyā), derived from the Aramaic name (Urhay) of the city of Edessa, that was the birthplace of Classical Syriac. Since he belonged to generation that already accepted the long standing Greek custom of using Syrian/Syriac labels as designations for Arameans and their language, he also used term Syriac language (sūryāyā), as a designation for the language of his people in general, both literary and vernacular.
Жазбалар
Оның көптеген шығармалары проза жанрында жазылған. Олардың аз ғана бөлігі жарияланған. 1911 жылы қолжетімді ақпараттың көп бөлігі Джузеппе Симон Ассеманидің "Ориенталис кітапханасы" және Британ мұражайындағы Сирия қолжазбаларының каталогында (Райттың еңбегі) кездесетін еді.
Most of his works are in prose. Few have been published. In 1911 most of the information available was to be found in Giuseppe Simone Assemani's Bibliotheca Orientalis and Wright's Catalogue of Syriac MSS in the British Museum.
Киелі кітап еңбектері мен түсіндірмелері
Жакоб Пешиттаға негізделген Киелі кітаптың жаңа өңдемесін жасады. Райт мұны ерекше эклектикалық немесе жинақы мәтін деп атайды. Еуропада оның бес томы сақталған (Райт, Каталог 38). Бұл Сирия Православие шіркеуінде Ескі өсиетті жаңартуға жасалған соңғы тыраныс болды. Яков сириялықтар арасында Сирия Масорасын құрушысы болды, оның нәтижесінде (Vat. cliii) қолжазбасы пайда болды, оны Вайзман «Сирия сағаттары» кітабының үшінші бөлімінде сипаттаған. Ол сонымен қатар Киелі кітапқа түсіндірмелер мен түсініктемелер жазды. Олардың үлгілерін Ассемани мен Райт келтіреді. Кейінгі зерттеушілер оны жиі цитаталайды, олар Яковты «Жазбаларды түсіндіруші» деп атайды. Яков Зосим құрастырған Рехабиттер тарихының апокрифтік шығармасын грек тілінен сирия тіліне аударды (Райт, Каталог 1128, және Нау «Semitique Review» VI. 263, VII. 54, 136 беттерде). Ол сондай-ақ алты күннің жаратылысы туралы трактат жазды, бұл Hexaemeral әдебиетінің жанрына жатады. Оның қолжазбалары Лейден және Лион қалаларында сақталған. Бұл оның соңғы еңбегі болды, алайда оның досы, араб епископы Георгий оны аяқтады.
Jacob produced a revision of the Bible, based on the Peshitta. Wright calls this a curious eclectic or patchwork text. Five volumes survive in Europe (Wright, Catalogue 38). This was the last attempt at a revision of the Old Testament in the Syriac Orthodox Church. Jacob was also the chief founder of the Syriac Massorah among the Syrians, which produced such manuscripts as the one (Vat. cliii.) described by Wiseman in Horae syriacae, part iii. He also wrote commentaries and scholia on the Bible. Specimens of these are given by Assemani and Wright. They are quoted a lot by later commentators, who often refer to Jacob as the "Interpreter of the Scriptures". Jacob translated the apocryphal History of the Rechabites composed by Zosimus from Greek into Syriac (Wright, Catalogue 1128, and Nau in Revue semitique vi. 263, vii. 54, 136). He also wrote a treatise on the six days of creation, in the genre of the Hexaemeral literature. Manuscripts of this exist at Leiden and at Lyon. It was his last work, and being left incomplete was finished by his friend George, bishop of the Arabs.
Канондар мен литургия
Яков шіркеу канондарының жинағын жасады. Оның Адайға жазған хатында Адайдың сұрақтарына жауаптар түрінде берілген канондар жинағы бар. Лагард бұл канондарды Reliquiae juris eccl. syriace, 117-беттен басталатынында және Томас Жозеф Лэми Dissert., 98-беттен басталатынында жариялаған. Райттың Notulae syriacae еңбегінде қосымша канондар келтірілген. Олардың барлығы Карл Кайзердің "Die Canones Jacobs von Edessa" (Лейпциг, 1886) еңбегінде аударылып, түсіндірілген. Ол сонымен қатар грек тілінен аударған және өзі жазған сирия литургиясына да көп үлес қосты. Литургиялық автор ретінде Яков анафора немесе литургия құрастырды, Әулие Яковтың литургиясын қайта қарады, танымал "Қазыналар кітабын" жазды, крещение рәсімін, Эпифания алдындағы суды баталау рәсімін және неке қию рәсімін жасады. Бұған Северовтың крещение рәсімін аударуын да қосуға болады.
Jacob made a collection of ecclesiastical canons. In his letter to the priest Addai we possess a collection of canons from his pen, given in the form of answers to Addai's questions. These were edited by Lagarde in Reliquiae juris eccl. syriace, pp. 117 sqq. and Thomas Joseph Lamy in Dissert. pp. 98 sqq. Additional canons were given in Wright's Notulae syriacae. All of them were translated and expounded by Carl Kayser, Die Canones Jacobs von Edessa (Leipzig, 1886). He also made many contributions to Syriac liturgy, both original and as translations from Greek. As a liturgical author, Jacob drew up an anaphora, or liturgy, revised the Liturgy of St. James, wrote the celebrated "Book of Treasures", composed orders of baptism, of the blessing of water on the eve of the Epiphany, and of the celebration of matrimony, to which may be added his translation of Severus's order of Baptism.
Философия
Якобтың ең маңызды алғашқы еңбегі – оның «Энхиридион» немесе «Мануал» еңбегі, философиялық терминдер туралы трактат (Райт, Каталог 984). Аристотельдің еңбектерінің аудармалары оған жатқызылған. Дегенмен, бұл еңбектердің басқа авторларға тиесілі болуы мүмкін (Райт, Қысқа тарих 149; Дюваль, Сирия әдебиеті, 255, 258-беттер). «De cause omnium causarum» трактаты, Эдесса епискобының еңбегі болған, бұрын Якобқа жатқызылған еді, бірақ Кейсердің толық трактатты жариялағаннан кейін, трактаттың одан әлдеқайда кейінірек жазылғаны анық болды.
Jacob's chief original contribution was his Enchiridion or Manual, a tract on philosophical terms (Wright, Catalogue 984). Translations of works of Aristotle have been attributed to him. However these are probably by other hands (Wright, Short History p. 149; Duval, Littérature syriaque, pp. 255, 258). The treatise De cause omnium causarum, which was the work of a bishop of Edessa, was formerly attributed to Jacob; but the publication of the whole by Kayser has made it clear that the treatise is of much later date.
Тарих
Яков Евсевийдің "Хроникасын" жалғастырып, өзінің "Хроникасын" жазды. Михайл Сирия өзінің "Хроникасының" 7-ші кітабында осы туралы сипаттап, цитата келтіреді. Джон Литарб Яковтың хроникасын 726 жылға дейін жалғастырды, оны Михайл да атап өтеді. Өкінішке орай, Яковтың жалғастыруының түпнұсқа мәтіні Британ кітапханасындағы қолжазбаның 23 парағынан басқа жоғалып кетті. Бұл парақтар туралы толық мәлімет Райттың 1062 каталогында берілген, ал олардың басылымын CSCO-да Э. В. Брукс жариялаған.
Jacob also wrote a Chronicle, as a continuation of the Chronicon of Eusebius. This is described and quoted from by Michael the Syrian in book 7 of his own Chronicle. John of Litharb wrote a continuation of Jacob's chronicle down to 726, also described by Michael. The original text of Jacob's continuation has unfortunately perished apart from 23 leaves in a manuscript in the British Library. Of these a full account is given in Wright, Catalogue 1062, and an edition of these has been published in CSCO by E. W. Brooks.
Грамматика
Яков сирия тіліне және батыс сирия жазуына (Серто) қосқан үлесімен ең көп танымал. Ертедегі сирия тілінде дауысты әріптер көрсетілмеген немесе нүктелер жүйесі арқылы белгіленген, олар да тұрақсыз қолданылған. Яков грек тілінен бес дауысты белгіні алып, оларды кішкентай символдар түрінде жолдың үстіне жазды. Бұл кеңінен қабылданып, бүгінге дейін батыс сирия жазуының ерекшелігі болып табылады. Ол сондай-ақ кейбір дауыссыздардың дауысты әріптерді білдіру жүйесін жетілдірді. Яков гректердегідей дауысты әріптерді жолға жазуды, яғни дауыссыздар сияқты жазуды енгізуге тырысты. Бірақ оның елдестері бұған қарсылық көрсетіп, бұл жоба іске аспады. Серуғ епископы Георгийге жазған хатында (Филипс Лондонда 1869 жылы, Мартин Парижде сол жылы жариялаған) ол жазушылардың әліпби ережелерінің ұсақ-түйектерін көшірудегі адалдығының маңыздылығын баса көрсетті.
Jacob is most famous because of his contributions to the Syriac language and the West Syriac script (Serto). In early Syriac vowels are either not shown, or else shown by a system of dots, used erratically. Jacob borrowed five vowel signs from Greek, which he wrote above the line as miniature symbols. This caught on, and is a feature of West Syriac writing even today. He also elaborated the system whereby some consonants could stand for vowels. Jacob also tried to introduce the Greek practice of writing the vowels on the line, the same way as is done for the consonants. This was resisted by his countrymen and did not come into effect. In his letter to George, bishop of Serugh, on Syriac orthography (published by Phillips in London 1869, and by Martin in Paris the same year) he sets forth the importance of fidelity by scribes in the copying of minutiae of spelling.
Басқа
Жақыптың ең үлкен жетістігі Антиохияның монофизит патриархы Северийдің "Homiliae cathedrales" еңбегінің сирия тіліндегі нұсқасын жасауы болды. Бұл маңызды жинақ қазір Э. В. Брукстің Северийдің таңдамалы хаттарының 6-шы кітабын басып шығаруы және аудармасы арқылы, сондай-ақ 669 жылы Нисибис Афанасий жасаған тағы бір сирия тіліндегі нұсқасы бойынша бізге ішінара белгілі. (Псевдо-Дионисий Телл-Махре 677 жыл десе, Афанасий 684–687 жылдары ғана патриарх болған.) Жақыптың түрлі адамдарға жазған көптеген хаттары әртүрлі қолжазбаларда табылды. Жоғарыда айтылған Аддайға қатысты канондық құқық туралы, Георгий Серухқа қатысты грамматика туралы жазғандарынан өзге, доктрина, литургия және т.б. тақырыптарға арналған хаттары да бар. Олардың кейбіреулері өлең түрінде жазылған. 675 жылы ол Иоанн Псалттың әнұранын Павел Эдессаның аудармаларын қайта қарады.
As a translator Jacob's greatest achievement was his Syriac version of the Homiliae cathedrales of Severus, the monophysite patriarch of Antioch. This important collection is now in part known to us by E. W. Brooks's edition and translation of the 6th book of selected epistles of Severus, according to another Syriac version made by Athanasius of Nisibis in 669. (Pseudo Dionysius of Tell Mahre says 677; but Athanasius was patriarch only 684–687.) A large number of letters by Jacob to various correspondents have been found in various MSS. Besides those on the canon law to Addai, and on grammar to George of Serugh referred to above, there are others dealing with doctrine, liturgy, and so forth. A few are in verse. In 675, he revised Paul of Edessa's translations of the hymns of John Psaltes.