Кіріспе
Антиохия және бүкіл Шығыс епискобының дәстүрлі атағы – Антиохия патриархы. Антиохия (қазіргі Антакия, Түркия) епискобының дәстүрлі атағы. Алғашқы жұрттан келген христиан қауымының дәстүрлі "қадағалаушысы" (ἐπίσκοπος, епископ, осы сөзден "епископ" сөзі шыққан) ретінде, бұл лауазым Пауылдың уағыздауымен қалыптасқан христиандықтың алғашқы кезеңдерінен бастап маңызды рөл атқарды. Бұл епархия – апостолдар дәуірінен бері епископтарының есімдері сақталған сирек епархиялардың бірі. Бүгінде Антиохия патриархы атағын бес шіркеу пайдаланады: біреуі – шығыс православиелік (Сирия православиелік шіркеуі); үш – шығыс католик шіркеулері (марониттік, сирия католик және мелкиттік грек католик шіркеулері); және біреуі – шығыс православиелік (Антиохия грек православиелік шіркеуі). Шіркеудің ежелгі дәстүріне сәйкес, бұл ежелгі патриархатты апостол Петір құрған. 362 жылы Мелетийлік схизма кезінде және 451 жылы Халкидон кеңесінен кейін патриархтық мұрагерлікке талас туды, сол кезде Мелкиттік және Халкидондық емес талапкерлер болды. 7 ғасырда Мелкиттік шіркеуде мұрагерлік даудан кейін марониттер марониттік патриархты тағайындауға кірісті. Бірінші крест жорығынан кейін католик шіркеуі Антиохияның латын патриархын тағайындауды бастады, бірақ 1268 жылы Антиохия құлағаннан кейін бұл атақ тек құрметтік болды және 1964 жылы толығымен жойылды. 18 ғасырда Антиохияның грек православиелік және сирия православиелік шіркеулеріндегі мұрагерлік даулары осы шіркеулердің бір бөлігінің Римпен келісімге келуіне әкелді, олар патриархатқа талапкер ретінде: тиісінше Антиохияның мелкиттік грек-католик патриархы және Антиохияның сириялық-католик патриархы. Олардың православиелік әріптестері – Антиохияның грек православиелік патриархы және Антиохияның сириялық православиелік патриархы.
The Patriarch of Antioch is a traditional title held by the bishop of Antioch (modern day Antakya, Turkey). As the traditional "overseer" (ἐπίσκοπος, episkopos, from which the word bishop is derived) of the first gentile Christian community, the position has been of prime importance in Pauline Christianity from its earliest period. This diocese is one of the few for which the names of its bishops from the apostolic beginnings have been preserved. Today five churches use the title of patriarch of Antioch: one Oriental Orthodox (the Syriac Orthodox Church); three Eastern Catholic (the Maronite, Syriac Catholic, and Melkite Greek Catholic Churches); and one Eastern Orthodox (the Greek Orthodox Church of Antioch). According to the pre congregation church tradition, this ancient patriarchate was founded by the Apostle Saint Peter. The patriarchal succession was disputed at the time of the Meletian schism in 362 and again after the Council of Chalcedon in 451, when there were rival Melkite and non Chalcedonian claimants to the see. After a 7th century succession dispute in the Melkite church, the Maronites began appointing a Maronite patriarch as well. After the First Crusade, the Catholic Church began appointing a Latin Church patriarch of Antioch, though this became strictly titular after the Fall of Antioch in 1268, and was abolished completely in 1964. In the 18th century, succession disputes in the Greek Orthodox and Syriac Orthodox Churches of Antioch led to factions of those churches entering into communion with Rome under claimants to the patriarchate: respectively the Melkite Greek Catholic patriarch of Antioch and the Syriac Catholic patriarch of Antioch. Their respective Orthodox counterparts are the Greek Orthodox patriarch of Antioch and the Syriac Orthodox patriarch of Antioch.
Алғашқы мәсіхшілер
Рим дәуірінде Антиохия Сирияның Рим провинциясының басты қаласы және Рим империясының Рим, Ефес және Александриядан кейінгі төртінші ірі қаласы болды. Елшілердің істері кітабында Антиохиядағы қауым алғаш рет "христиан" деп аталды. Дәстүрге сәйкес, Киелі Петр Антиохияда шіркеу құрды, бұл 4 ғасырға дейін алғашқы ірі христиандық аймақ болды және Римге барып, сол жерде шіркеу құрғанға дейін қаланың алғашқы епископы болды. Антиохиялық Игнатий (шамамен 107 жылы қайтыс болды), қаланың үшінші епископы саналған, апостолдық әкелердің көрнекті өкілі болды. IV ғасырда Антиохия епископы қазіргі Түркияның шығыс бөлігі, Ливан, Израиль, Палестина, Сирия, Иордания, Ирак және Иранды қамтитын аймақтағы ең жоғары дәрежелі епископқа айналды. Оның иерархиясы сол кездегі әлемдегі ең көптеген христиандарға қызмет етті. Антиохия синодтары шейіт Юлианның қабірі сақталған базиликада өткізілді. Шығыс Рим империясының соңғы жылдарында Константинополь патриархының шіркеулік билігімен көлеңкеде қалғанына қарамастан, Антиохия патриархы шығыс патриархтарының ішінде ең тәуелсіз, күшті және сенімдісі болып қала берді. Антиохия шіркеуі христиандық білімнің орталығы болды, Александриядан кейін екінші орынды иеленді. Александрия, Рим және Константинопольдің грек әсеріне түскен Христологиясына қарағанда, Антиохия теологиясына раббилік яһудилік және Батыс Азияның басқа да монотеистік ой-пікірлері күшті әсер етті – жалғыз, жоғары тұрған құдайлық мәнді (οὐσία) баса назар аударып, кейбір жағдайларда асырап алушылыққа және Мәсіхтің екі табиғатының (δύο φύσεις: диофизизм) айқын ерекшеленуіне әкелді: біреуі адам, екіншісі құдайлық. Соңында, түрлі себептермен императорлық мемлекеттік дін теологиясына батып кеткен Константинополь, Рим және Александрия патриархаттарымен салыстырғанда, оның көптеген патриархтары христиандық ой-пікірдің ерте дәуірдегі бастауларына және оның алғашқы шіркеу тамырларына негізделген ізгіліктері мен тікелей түсініктері арқылы Христология мен императорлық біртүлік арасындағы дауларды шешуге қол жеткізді.
Халкедондық бөліну
451 жылы Халкидон кеңесінен кейін туған христологиялық даулар Патриархат үшін кеңеске қабылдағандар мен қабылдамағандар арасында ұзақ күреске әкелді. Мәселе 512 жылы, халцедондық еместер Сидонда синод шақырғанда шиеленістің шегіне жетті, нәтижесінде Флавиан II (халцедондық) Патриархтығынан шеттетіліп, орнына Северус (халцедондық емес) тағайындалды. Северус басшылығымен халцедондық еместер кейіннен Сирия Православ шіркеуі (Шығыс Православ шіркеуінің бір бөлігі) деп аталды және Антиохияға өз Сирия патриархтарын тағайындауды жалғастырды. Халцедондықтар Флавианның қызметтен босатылуын мойындаудан бас тартып, оны қарсылас шіркеудің Патриархі ретінде мойындауды жалғастырды. 518 жылы Флавианның қайтысымен және оның ізбасарының тағайындалуымен Халкидон шіркеуі Византияның (Рум) Антиохия шіркеуі ретінде танылды. Орта ғасырларда Антиохияның Византия шіркеуі Константинопольге тәуелділігі арта түскендіктен, Византия обрядын қолдана бастады. Монофизизм сияқты ішкі шиеленістерге 7 ғасырдың соңында исламдық жаулап алулар ұласты, нәтижесінде патриархтың шіркеулік билігі императорлық биліктің саясатына және кейіннен исламдық гегемонияға араласты. Византия және араб мұсылман күшінен тәуелсіз саналғанымен, шын мәнінде екеуінің де ықпалында болған Антиохия патриархтарының де-факто билігі әлсіреп бара жатты. Бұған қоса, қала 4-6 ғасырларда болған ірі жер сілкіністері және 6 ғасырда зороастрийлік парсылар, содан кейін 7 ғасырда мұсылман арабтарының шабуылдары сияқты бірнеше табиғи апаттарға ұшырады, қала 969 жылы Византия империясымен қайтарылып алынғанша.
Марониттік бөлініс
Арамей тілінде сөйлейтін 4-ғасырғы дервиш қасиетті Маронның ізбасарлары Халкидон шарттарын қабылдағанмен, 7-ғасырда тағы бір айыпталып сотталған ереске, Монотелитизмге бой ұсынды. Олар 12-ғасырда Риммен қарым-қатынас орнату арқылы Халкидон доктринасын қайта қабылдағанға дейін оған адал болды. Марониттер бастапқыда Византияның арабтарға қарсы күресінде олармен бірге шайқасқанмен, 685 жылы өздеріне патриарх тағайындады – қасиетті Жохан Марон, ол Маронит шіркеуінің алғашқы патриархы болды. Патриарх тағайындалғандығы Византия императорын ашуландырып, Византияның марониттерді қуғындауына әкелді, одан кейін олар Ливан тауларына шегінді, және осы күнге дейін сонда тұрып келеді.
Ұлы жік
Ғасырлар бойы Шығыс және Батыс шіркеулері арасында айырмашылықтар туды, мысалы, Батыста Еухаристия үшін ашытқысыз нан қолдану немесе Папа Сергий IV-нің Никеялық дінге “филиокуені” қосуы. Соның салдарынан туған жарылыс, Ұлы жарылыс, көбінесе 1054 жылы кардинал Гумберттің Константинопольге аттанған сапарымен байланыстырылады. Гумберт Константинополь патриархы Михаил I Серулариусты (негізсіз) шіркеуден шеттетуге тырысты, ал ол өз кезегінде Папаны шеттетуге және оны диптихтерден алып тастауға шара қолданды. Осының нәтижесінде екі ірі христиандық қауым байланыстырылып, екі топқа бөлінді: қазір католик шіркеуі деп танылатын топ, Папаның басшылығымен Латын Батысын білдірді; екінші топ, қазір Шығыс православие шіркеуі деп танылатын, Антиохия, Иерусалим, Константинополь және Александрия патриархтарының бірлескен билігімен Грек Шығысын білдірді. Алайда, бұл жарылыс сол кезде жоғары рухтылардың ғана білуі мүмкін, олар оған аса мән бермеді немесе оның тез арада шешілетінін күтті. Адгемар қайтыс болғаннан кейін, Таррантолық норман Боэмонд Антиохия князі болып орнықты және 1099/1100 жылдары I Алексийге қарсы шығып, Иоаннды Византия императорына деген адалдығына күдік тудырып, патриархатты тастауға мәжбүр етті. Боэмонд өзіне адал франк дін қызметкерін жаңа патриарх етіп таңдап, Антиохияның Латын патриархатын құрды. Аймақтағы Батыс ықпалы 13 ғасырда мұсылман мамлюктердің крестшілер мемлекеттеріне қарсы жеңісімен аяқталды. 1268 жылы Антиохия княздығы мамлюктердің қаланы қатыгездікпен басып алуымен аяқталды, бұл патриархаттың мәнін, Рим мен Константинополь және Константинополь мен Александрия және Антиохия арасындағы шіркеулік жарылыстармен бірге оқшаулап, бөліп, әлсіретті. Латын патриархы 1268 жылы жер аударылды, ал лауазым тек атаулы болып қалды. Лауазым 1953 жылы бос қалды және 1964 жылы толығымен жойылды.
1724 жылғы мелкиліктердің бөлінісі
1724 жылы Кирилл VI Антиохияның грек патриархы болып сайланды. Константинополь патриархы оны Римге жақын деп есептеді және сайлауды мойындаудан бас тартып, оның орнына басқа патриархты тағайындады. Көптеген мелькиттер Кириллдің патриархтыққа талап етуін мойындауды жалғастырды. Осылайша, 1724 жылдан бастап Антиохияның грек шіркеуі Антиохияның грек православие шіркеуі мен мелкиттік грек католик шіркеуі болып екіге бөлінді. 1729 жылы папа Бенедикт XIII Кириллді Антиохияның Шығыс католик патриархы деп мойындап, оны және оның жандарын Католик шіркеуімен толық бірлікке қабылдады.
Қазіргі патриархтар
Бүгінде Антиохия патриархы атағын бес шіркеу иеленеді; олардың үшеуі – Рим папасымен толық рухани байланыстағы Шығыс католик шіркеулері. Бесінің бәрі өзін Антиохия мұрасының бөлігі деп санайды және апостолдық тізбек арқылы Антиохия тақтысына құқығы бар екенін мәлімдейді, бірақ қазіргі уақытта ешқайсысы Антакия қаласында орналасқан жоқ. Антиохия патриархтарының көптігі және олардың Антиохияда болмауы, аймақтағы христиандықтың ауыр тарихын көрсетеді, ол, әсіресе Исламның басып алуынан бері, ішкі талас-тартыстармен және қуғын-сүргінмен сипатталады. Шындығында, Антиохия патриархтарының бастапқы аумақтарындағы христиан халқы ассимиляция мен күштеп шығару арқылы дерлік жойылды, ал аймақтағы қазіргі христиандар азшылық құрайды. Антиохияның қазіргі патриархтары лауазымға кірген мерзімділігі бойынша, ең ертеден соңғыға дейін тізімделген: Игнатий Афрем II, Антиохия және барлық Шығыстың патриархы. Ол Сирия православие шіркеуінің Жоғарғы басшысы, ол Шығыс православие қауымының бір бөлігі және Антиохия литургиясын қолданады. Оның резиденциясы Дамаскіде орналасқан. Игнатий Иосиф III Ионан, Антиохия және барлық Сирияның патриархы. Игнатий Иосиф III – Сирия католик шіркеуінің басшысы, ол Рим католик шіркеуінің Ватикан қаласындағы Киелі Тақтысымен толық рухани байланыста және Антиохия литургиясын қолданады. Бас кеңсесі Бейрутта орналасқан. Бехара Бутрос Рахи, Антиохия және барлық Шығыстың Маронит патриархы. Маронит шіркеуі – Рим-католик шіркеуімен толық рухани байланыстағы және Маронит литургиясын қолданатын Шығыс католик шіркеуі. Оның резиденциясы Ливанның Бкерке қаласында орналасқан. Антиохияның Иоанн X 2012 жылдың 17 желтоқсанында Антиохия және барлық Шығыстың грек православ патриархы болып сайланды. Иоанн X Антиохия православие шіркеуінің басшысы және осылайша Шығыс православие шіркеуінің маңызды иерархтарының бірі. Оның резиденциясы Дамаскіде орналасқан және Византия литургиясын қолданады. Иосиф Абси, Антиохия және барлық Шығыс, Александрия және Иерусалимнің грек мелкиттерінің патриархы. Ол Рим-католик шіркеуімен толық рухани байланыстағы және Византия литургиясын қолданатын Шығыс католик шіркеуінің басшысы. Оның резиденциясы Дамаскіде орналасқан. Бір кезде Патриархатқа үміткер болған алтыншы адам да болған. Батыс Еуропалық крестшілер Антиохия княздығын құрған кезде, олар қалада латын шіркеуін құрды, оның басшысы патриарх атағын алды. 1268 жылы мамлюктер крестшілерді Антакиядан қуғаннан кейін, папа Антиохияның латын патриархын тағайындауын жалғастырды, оның резиденциясы Римдегі Санта-Мария-Маджоре базиликасында болды. Бұл лауазымға соңғы рет 1953 жылы мұрагерсіз қайтыс болған Роберто Вичентини ие болды. Бұл лауазым 1964 жылы жойылды.