Кіріспе

Шығыс христиан діні Ассирия шіркеуі (Ассирия) және ресми түрде Шығыс қасиетті Апостольдық Католик Ассирия шіркеуі (HACACE) деп аталады, бұл Шығыс христиан шіркеуі, тарихи Шығыс шіркеуінің дәстүрлі христологиясы мен экклезиологиясын ұстанады. Ол Сирия христиандығының шығыс тармағына жатады және Шығыс Сирия дәстүріне жататын Адай және Мари қасиеттілерінің құдайлық литургиясын қолданады. Оның негізгі діни тілі – классикалық сирия тілі, шығыс арамей тілінің диалектісі, ал көпшілігі этникалық ассириялықтар. Шіркеудің Үндістанда орналасқан архиепископтық епархиясы да бар, ол Үндістан халдей сириялық шіркеуі деп аталады. Ассирия шіркеуінің ресми штаб-пәтері Солтүстік Ирактағы Эрбиль қаласында орналасқан; оның бастапқы аумағы сондай-ақ оңтүстік-шығыс Түркияға, солтүстік-шығыс Сирияға және солтүстік-батыс Иранға тараған, бұл шамамен ежелгі Ассирияға сәйкес келеді. Қазіргі Ассирия шіркеуінің Католикос Патриархы Мар Ава III 2021 жылдың қыркүйек айында тағайындалды. Ассирия шіркеуі тарихи Шығыс шіркеуімен үзіліссіздік сақтайтынын мәлімдейді және Шығыс православие шіркеулерімен де, Ортатау православие шіркеуімен де бірлікте емес. Шығыс шіркеуінің Рим Папасымен толық бірлікке келген бөлігі – халдей католик шіркеуі. 1994 жылы Ассирия шіркеуі мен Католик шіркеуі арасындағы Ортақ христологиялық декларациядан және 2001 жылғы шіркеулер арасындағы теологиялық диалогтан кейін, олар халдей католик шіркеуі мен Ассирия шіркеуі арасындағы Евхаристияға өзара қабылдау үшін беделділерге нұсқаулар жасады. Ассирия шіркеуінің дәстүрлі епископтық құрылымы бар, оның басшысы – Католикос Патриархы. Оның иерархиясы метрополит епископтар мен епархиялық епископтардан тұрады, ал төменгі дін қызметкерлері дін қызметкерлері мен дьякондардан тұрады, олар Таяу Шығыс, Үндістан, Солтүстік Америка, Океания және Еуропа (Кавказ және Ресейді қоса) аймандарының епархияларында (епархияларда) және приходтарында қызмет етеді.

Тарих

Шығыс Ассириялық шіркеуі өзін Шығыс шіркеуінің жалғасы деп санайды, бұл шіркеу бірінші ғасырда Ассирияда, Үстіңгі Месопотамияда және Солтүстік-Батыс Парсыда, Византия империясының шығысында ассириялықтар арасында пайда болған. Бұл – елші Тома, Эдессалық Аддай және елші Бартоломей құрған елшілік шіркеу. Көптеген адамдардың қате пікіріне қарамастан, елші Петір Бабыл шіркеуіне ешқашан бармаған. Шығыс Ассириялық шіркеуінің тарихи ерекшелігі XVI ғасырдың ортасында басталып, XIX ғасырдың басына дейін жалғасқан кезеңде Шығыс шіркеуінде болған бірқатар күрделі процестер мен оқиғалардың нәтижесінде қалыптасты. Бұл тұрақсыз кезеңде бірнеше бөліністер мен бірігулер болды, соның салдарынан жеке тармақтар мен қарсы патриархалдық желілер құрылды. Осы кезеңдегі даудың басты мәселесі – Католик шіркеуімен бірігу болды. Нәтижесінде, Католик шіркеуін қолдайтын тармақтар Халдейлік Католик шіркеуі ретінде бірікті, ал дәстүрлі тармақтар Шығыс Ассириялық шіркеуі ретінде бірікті.

Скизмалар мен тармақтар

Шемон VII Ишояһбтың (1539–1558) патриархалық билігі кезінде, Алқош маңындағы ежелгі Раббан Хормизд монастырында тұратын ол кісінің кезінде, патриархалдық таққа мұрагерлік және Католик шіркеуімен бірігу мәселелері сияқты бірнеше мәселе бойынша ішкі дау туды. Осы кезде францискан миссионерлері бірнеше жергілікті қауымдарға белгілі бір ықпал еткен болатын және олар сол кездегі патриархқа қарсылықты ұйымдастыруда белсенді рөл атқарды. 1552 жылдың соңына қарай Мосулда дін қызметкері Иоганн Сулака басшылығымен католиктердің жақтас партиясы құрылды, ол өзінің мәртебесін заңдастыру үшін Римге барып, Рим папасы Юлий III-тен (1550–1555) бекітуді сұрады. Францискан миссионерлерінің қолдауымен ол Римге жетіп, 1553 жылдың ақпан айында Католик шіркеуімен толық бірлікке кірді. Осы кезде Рим Куриясының лауазымды тұлғаларына қарт патриарх Шемон VII қайтыс болды деген дұрыс емес ақпарат жеткізілді. Біраз ойластырғаннан кейін, Папа 1553 жылдың сәуір айында Иоганн Сулаканы «Вавилон патриархы» қылып тағайындады. Дінге кірген соң Иоганн Сулака Шимун есімін алып, жыл соңына қарай туған жеріне оралды. Ол бірнеше митрополиттер мен епископтарды тағайындап, католиктердің жақтас партиясын ұйымдастыруға кірісті.

Алқоштың аға Ильяс сызығы

Риммен одаққа белсенді қарсылық көрсеткен Патриарх Шемон VII Ишояб, Алкош маңындағы Раббан Хормизд монастырында тұрып жатты. Оның орнын сіңілі ұлы Элия (1558–1591) басты, ол ескі тарихнамада Элия "VII" деп аталды, бірақ жақындағы ғылыми еңбектерде Элия "VI" деп қайта саналды. Осы реттеу оның ізбасарларына да қолданылды, олардың барлығы бірдей есімді алды, осылайша Элия әулеті құрылды. Патриархтық билік кезінде Элия әулеті өзінің дәстүрлі христологиясын және толық шіркеу тәуелсіздігін сақтап келді. Оның ізбасары Патриарх Элия VII (VIII) (1591–1617) бірнеше рет католик шіркеуімен келіссөздер жүргізді, 1605 және 1610 жылдары, сондай-ақ 1615–1616 жылдары, бірақ ешқандай нәтижеге келмеді. Келесі Патриарх Элия VIII (IX) (1617–1660) одан әрі келіссөздер жүргізуден бас тартты. Дэвид Уилмшурст оның ізбасары Патриарх Элия IX (X) (1660–1700) да "дәстүрлі сенімнің белсенді қорғаушысы" болғанын атап өтті. Дәстүрлі патриархтардың Элия әулеті бүкіл 18 ғасыр бойы Раббан Хормиздтің ежелгі монастырында орналасқан, ол 1743 жылы Осман-Парсы соғысының (1743–1746) басында шабуылға ұшырап, тоналды. Екі ғасырлық бәсекелестік пен екі қуатты ислам империясы (Осман және Парсы) арасындағы жиі қақтығыстардың салдарынан, шекаралық аймақтардағы барлық христиан қауымдары үнемі қауіп-қатерге ұшырады – соғыс уақытында ғана емес, сонымен қатар жергілікті, көбінесе күрд әскерлері христиан қауымдары мен монастырларына шабуыл жасауға үйренгендіктен. Патриархтар Элия X (XI) (1700–1722) және Элия XI (XII) (1722–1778) Осман билігіне адал болып, христиандық қоғамдарының нашарлап бара жатқан жағдайын жақсартуға тырысты, бірақ жергілікті әкімшілік көбінесе тиімді қорғауды қамтамасыз ете алмады. Дәстүрлі патриархтардың Элия әулеті 1804 жылы Элия XII (XIII) (1778–1804) қайтыс болғаннан кейін аяқталды.

Қоқанның кіші Шиммун желісі

XVI ғасырдың екінші жартысында Елиа әулетінің дәстүрлі патриархтары VIII Шимунның мұрагерлері Йоханнан Сулака бастаған католиктердің ықпалымен үнемі күресті. 1555 жылы оның қайтысынан кейін, католик шіркеуімен біріккен патриархтардың жаңа әулетін Абдишо IV Марон (1555–1570) жалғастырды, ол католик шіркеуімен толық қарым-қатынаста болды. Ол Римге сапар шегіп, 1562 жылы Рим папасы оны ресми түрде бекітті. Оның қайтысынан кейін, IV Яхбаллаха патриархтығы кезінде Риммен байланыс алғаш рет әлсіреп, пападан бекітуді сұрамады. Бұл үзілісті оның ізбасары Шимун IX Динкха (1580–1600) аяқтады, католик шіркеуімен толық қарым-қатынасты қалпына келтіріп, 1584 жылы папаның ресми бекітуін алды. Оның қайтысынан кейін патриархтық лауазым мұрагерлік болып бекітілді, осы әулеттің патриархтары Шимун есімін қабылдады, осылайша Шимун әулеті құрылды. Мұрагерлік принципті Рим қабылдамады, ал келесі патриарх Шимун X Илия (1600–1638) кезінде католик шіркеуімен байланыс қайтадан нашарлады. 1616 жылы Шимун X Рим папасы қабылдамаған дәстүрлі имандылыққа қол қойды, бұл патриархты Римнің бекітуінсіз қалдырды. Оның ізбасары Шимун XI Эшуйо (1638–1656) 1653 жылы католик шіркеуімен қарым-қатынасты қалпына келтіріп, ақырында пападан бекіту алды. Сол кезде Шимун әулеті ішінде дәстүрлі иманға адалу қозғалысы күшейе түсті. Келесі патриарх Шимун XII Йоалаха өзінің имандылық жарнамасын папаға жіберуді шешкенде, католиктерге жақындығы үшін епископтары тарапынан қызметтен алынды. Папа оның ісіне араласуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Шимун әулеті ішіндегі қайшылықтардың түпкілікті шешімі келесі патриарх Шимун XIII Динкха (1662–1700) кезінде болды, ол католик шіркеуімен қарым-қатынасты толығымен үзді. 1670 жылы ол пападан түскен сұраққа дәстүрлі жауап берді, ал 1672 жылға қарай католик шіркеуімен барлық байланыс тоқтатылды. Сонымен қатар, патриарх Шимун XIII өзінің орнын Амидтен Қоханисқа көшірді. Дәстүрлі иманға толық оралудан кейін, Шимун әулетінің патриархтары тәуелсіздіктерін сақтауға шешім қабылдады, содан кейін дәстүрлі патриархтардың екі тәуелсіз әулеті пайда болды: Алқоштағы үлкен Елиа әулеті және Қоханистегі кіші Шимун әулеті. Мұндай бөлінуге жергілікті ассириялық қауымдастықтардың күрделі құрылымы себеп болды, олар дәстүрлі түрде тайпалық конфедерациялар ретінде ұйымдастырылған, әр тайпаны жергілікті билеушілер (малик) басқарған, ал әр малик ақырында патриархқа бағынған, ол христиан ассириялықтары мен Осман билігі арасында делдалдық қызмет атқарған.

Қалған филиалдарды біріктіру

1780 жылы, Илия XII (XIII) (1778–1804) патриархалдығының басында, Алқоштағы Илия әулетінен бір топ бөлініп, Иоганн Хормиздті сайлады. Ол католик шіркеуімен толық қарым-қатынасқа кіріп, 1783 жылы Мосул архиепискобы және Халдей католик шіркеуінің патриархалды әкімшісі болып тағайындалды. Иосиф әулетінің соңғы өкілі Иосиф V Августин Хинди 1827 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана Иоганн 1830 жылы Папаның мойындауымен Халдей католик патриархы атанды. Осы ресми тағайындалу арқылы католик шіркеуімен бірігуді қолдайтын әртүрлі топтардың толық бірігуіне қол жеткізілді, осылайша қазіргі Халдей католик шіркеуі құрылды. Сонымен қатар, екі дәстүрлі патриархалдық тармақ – Алқоштағы Илия әулеті мен Коханистегі Шимун әулеті арасындағы ұзақ бірлескен өмір мен бәсекелестік 1804 жылы Илия әулетінің соңғы басшысы, Патриарх Илия XII (XIII) қайтыс болып, ежелгі Рабан Хормизд монастырында жерленген кезде аяқталды. Оның әулеті жаңа патриарх сайламай, Шимун әулетінің қалған патриархы Шимун XVI Йоханнанға (1780–1820) екі ассириялық дәстүрлі тармақтың да жалғыз басшысы болуға мүмкіндік берді. 1804 жылдан кейін біріктірілген, Шимун әулетінің патриархтары басқарған қайта құрылған дәстүрлі шіркеу «Шығыс Ассирия шіркеуі» деп белгілі болды. Қожанисте орналасқан Ассирия патриархы Шимун XVI Йоханн бұрынғы Илия әулетінің дәстүрлі орталығы – ежелгі Рабан Хормизд монастырына бақылау орната алмады. 1808 жылы бұл құрметті монастырь Халдей католиктеріне өтті. Келесі Ассирия патриархы Шимун XVII Абрахам (1820–1861) да шіркеуін Қожанистен басқарды. Саяси жағдайдың тұрақсыз болған жылдары ол жергілікті Осман билігімен жақсы қарым-қатынас сақтауға тырысты. 1843 жылы ол күрд әскери басшыларының жаңадан бастаған шабуылына тап болды. Олар көптеген христиан ауылдарына шабуыл жасап, тонады, 10 000 христиан еркегін өлтіріп, әйелдер мен балаларды тұтқынға алды. Патриарх өзі уақытша Мосулда паналауға мәжбүр болды. Оның орнын Шимун XVIII Рубил (1861–1903) бағындырды, ол да Қожанисте тұрды. 1869 жылы ол Римге барып, Бірінші Ватикан кеңесіне бақылаушы ретінде қатысуға Ватиканнан шақыру алды, бірақ ол шақыруды қабылдамады. Келесі жылдары ол католик шіркеуімен бірігудің басқа ұсыныстарын да қабылдамады. XIX ғасырдың соңында Шығыс Ассирия шіркеуі барлық дәстүрлі ассириялықтардың жалғыз өкілі ретінде нығайды. Сонымен қатар, ол шекаралық аймақтардағы күрделі Осман жергілікті басқару жүйесінде белгілі бір автономияға қол жеткізді. Ассирия патриархтары бірнеше рет католик шіркеуімен бірігуден немесе Халдей католик шіркеуімен қосылудан бас тартты. Ал 19 ғасырдың соңында батыстың миссионерлері кейбір қауымдарды протестантизмге айналдырды, ал басқалары шығыс православиесіне тартылды. Бұл қозғалысты 1898 жылы Урмиядағы орыс шіркеу миссиясы арқылы шығыс православиесіне өткен Урмия аймағындағы Супурган епископы Мар Йонан басқарды.

20 ғасыр

Барлық қайғылы оқиғалар мен шіркеуді азайтып, бөліп тастаған алаулардың ішінде, ассириялық геноцидінен артық ауыр ешқайсысы болған жоқ. Сол кезде Ассириялық Шығыс шіркеуі 1681 жылдан бері Хаккари тауларында орналасқан еді. 1915 жылы Жас Түріктер аймаққа басып кірді – Кавказ науқаны кезінде Ресей және олардың армян одақтастары тарапынан бейтараптық сақталғанына қарамастан, ассириялық тәуелсіздік қозғалысынан қорқып. Оған жауап ретінде, барлық ассириялықтар (Ассириялық Шығыс шіркеуі, Халдейлік Католик шіркеуі, Сириялық Православ шіркеуі және Ассириялық Протестанттар) тәуелсіздік соғысына қатысып, Ұлыбритания, Ресей империясы және армяндармен одақтасты, Осман империясымен және олардың ислами күрд, ирандық және араб одақтастарымен күресті. Үш жыл бойы ассириялықтар оңтүстік-шығыс Түркия, солтүстік Ирак, солтүстік-батыс Иран және солтүстік-шығыс Сирияда Осман империясымен және олардың одақтастарымен сәтті күресті. Бірақ, ақырында, Ресей революциясы мен Армения қорғанысының күйреуі салдарынан олар Ресей империясы және Армения Бірінші Республикасы сияқты одақтастарынан тасталып, ассириялықтардың саны азайып, қоршалып, оқ-дәрі мен азық-түлік жеткізілімінен үзіліп қалды. Осы кезеңде олардың Қодханис епархиясы толығымен қиратылды, түріктер мен олардың ислами одақтастары Хаккари тауларындағы барлық ассириялықтарды жаппай қырды. Аман қалғандар Аға Петрос басқаратын ассириялық қорғаныстың қалдықтарымен бірге Иранға қашты, бірақ қашып бара жатқандарына қарамастан, олар Иран аумағында қуылды. Кейін, 1918 жылы, олардың де-факто басшысы Патриарх Шимун XIX Беньямин және 150 ізбасары келіссөз кезінде өлтірілгеннен кейін, түріктер мен күрдтерден одан әрі жаппай қырғынға ұшырады деп қорқып, аман қалғандардың көпшілігі Ираннан Иракқа пойызбен қашып кетті. Олар онда британдық мандат астында қорғаныс іздеді және солтүстіктегі Шығыс Православие және Католик дәстүрлерінің бұрыннан бар жергілікті ассириялық қауымдастықтарына қосылды, онда олар Бағдад, Басра және басқа да аймақтарда қауымдастықтар құрды.

Патриарх Шимун XXI Ешай

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін британдықтар білімді патриарх Шимун XXI Ешай, Қодханисте патриархтар ұрпағында туған, тәуелсіз Ассирия мемлекетін құру үшін күш жіберді. 1933 жылы британдық мандат аяқталғаннан кейін және Ирак армиясы Симеледе ассириялық азаматтарды қырғынға ұшыратқаннан кейін патриарх Кипрге паналауға мәжбүр болды. Онда Шимун өз халқының тағдыры жөнінде Ұлттар Лигасына үндеу жасады, бірақ нәтиже аз болды, сондықтан оған Сирия мен Иракқа кіруге тыйым салынды. 1940 жылы Чикагоға көшкенге дейін Еуропаны аралап, онда өсіп келе жатқан ассириялық диаспора қауымдастығына қосылды. 20-ғасырдағы қақтығыстардың салдарынан шіркеудің және жалпы ассириялық қауымның дұрыс ұйымдаспауына байланысты Патриарх Шимун XXI Ешай АҚШ-та шіркеу құрылымын қайта ұйымдастыруға мәжбүр болды. 1954 жылы ол резиденциясын Сан-Францискоға көшірді және Иранға, Ливанға, Кувейтке және Үндістанға сапар шегуге мүмкіндік алды, онда ол шіркеуді нығайту үшін жұмыс істеді. 1964 жылы патриарх шіркеуде бірқатар өзгерістер енгізу туралы жарлық шығарды, оның ішінде діни рәсімдерді реформалау, Григориан күнтізбесін қабылдау және Ұзақ Оразаны қысқарту болды. Бұл өзгерістер, Шимунның Ирактан ұзақ уақытқа кеткенімен бірігіп, ондағы қауымда дау тудырып, тағы бір айырылысқа әкелді. 1968 жылы шіркеудегі дәстүршілдер Тома Дармоны Шимун XXI Ешайға қарсы патриарх ретінде сайлап, Бағдадта орналасқан тәуелсіз Шығыс Ежелгі Шіркеуін құрды. 1972 жылы Шимун патриарх лауазымынан бас тартуға шешім қабылдады, ал келесі жылы шіркеудің көптен бері сақталған дәстүріне қайшы келіп, үйленді. Бұл 1973 жылы өткен синодта одан әрі реформалар енгізілуіне әкелді, олардың ең маңыздысы – мұрагерлік мұрагерлікті толығымен жою болды. Бұл практиканы 15 ғасырдың ортасында Патриарх Шемон IV Басиди (1497 жылы қайтыс болған) енгізген. Екінші мәселе 1975 жылы тағы бір синодта шешілуі тиіс еді, алайда 1975 жылдың қараша айында Шимун туысының қолынан қаза тапты.

Патриарх Динка IV

Шимунның қайтысынан соң шамамен бір жыл өткен соң, Тегеран митрополиті Мар Хняня Динкха 1976 жылдың 12-17 қазанында Англиядағы Альтон қаласындағы Сент-Полс аббаттығында жеті ассириялық епископтан синод шақырды. Оларға Кантерберий архиепискобы мен Лондон епискобының өкілдері ретінде Англия шіркеуінің екі епискобы қосылды және Динкханы Шығыс шіркеуінің 120-шы Католикос-Патриархы етіп сайлады. 17 қазанда ол көптеген ассириялықтар тұратын аймақтағы Элингтегі Сент-Барнаба шіркеуінде Динкха IV ретінде қасиеттілікке ие болды. Сол кезде 33 жастағы Динкха 1980-1988 жылдардағы Иран-Ирак соғысына дейін Тегерандағы өзінің тақ орнын басқарды, содан кейін АҚШ-қа жер аударылып, Патриархатты Чикагоға көшті. Оның патриархтығының көп бөлігі ассириялық диаспора қауымына көмек көрсетумен және басқа шіркеулермен қарым-қатынасты нығайтуға бағытталған экуменикалық күш-жігермен байланысты болды. 2015 жылдың 26 наурызында Динкха IV АҚШ-та қайтыс болды, осыдан кейін Шығыс ассириялық шіркеуі 18 қыркүйекке дейін тәксіз кезеңде болды. Осы уақыт ішінде Апрем Мокен Селеукия-Ктесифон Патриархатының сақшысы қызметін атқарды.

Патриарх Геваргис III

2015 жылдың 18 қыркүйегінде Шығыс Ассириялық шіркеуінің Киелі Синоды Ирак, Иордания және Ресей митрополиті Варда Сливаны қайтыс болған Динкха IV-тің орнын басып, Шығыс Ассириялық шіркеуінің Католикос-Патриархы етіп сайлады. 2015 жылдың 27 қыркүйегінде ол Ирактың Эрбиль қаласындағы Әулие Иоанн Баптист соборында Католикос-Патриарх ретінде қасиеттілікке ие болды. Қасиеттілікке ие болғаннан кейін ол Геваргис III деген шіркеулік есімді алды. Шіркеу басшылары Патриархтық орынды Чикагодан Эрбильге көшіруді ұсынды. Бірлікке қайта қосылу мүмкіндігі де талқыланды. 1994 жылы Католик шіркеуі мен Шығыс Ассириялық шіркеуі арасындағы ортақ Христіандық декларациясында екі шіркеу де Мәриямды атаудың бір-бірінің дұрыстығын және заңдылығын мойындады. 2005 жылы Шығыс Ассириялық шіркеуінің шамамен 380 000 мүшесі болды, олардың көп бөлігі АҚШ, Иран, Ирак, Сирия және Түркияда тұрады.

Патриарх Ава III

2021 жылдың 6 қыркүйегінде Мар Геваргис III Шығыс Ассириялық шіркеуінің Киелі Синодының төтенше сессиясында Католикос-Патриарх лауазымынан ресми түрде қанағаттанды, соның нәтижесінде Патриархтық орын бос қалды. 2021 жылдың 8 қыркүйегінде Киелі Синод Калифорния епискобы және Киелі Синод хатшысы Мар Ава Ройелді Мар Геваргис III-тің орнын басып, Шығыс Ассириялық шіркеуінің 122-ші Католикос-Патриархы етіп сайлады. Ол 2021 жылдың 13 қыркүйегінде Ирактың Эрбиль қаласындағы Әйгілі Иоанн Баптист соборында Қасиетті Крест мерекесінде Католикос-Патриарх ретінде қасиеттілікке ие болды және таққа отырды, сондай-ақ Мар Ава III деген шіркеулік есімді алды.

Доктрина

Ежелгі Шығыс шіркеуінің діни дәстүрлерін сақтайтын қазіргі Ассирия Шығыс шіркеуі, алғашқы екі жоғары кеңесті мойындайды: Никеяның бірінші кеңесі (325 ж.) және Константинополдің бірінші кеңесі (381 ж.). Ассирия шіркеуі Никеялық дінге сенім білдірілген Құдайдың үш бірлігі туралы ілімдерді ұстанады және Киелі Рухтың Әкеден мәңгілік шығуын жариялайды.

Христиандық ілім

Теологиялық тұрғыдан алғанда, Шығыс Ассириялық шіркеуі Ефес кеңесінде (431) және Халкидон кеңесінде (451) қабылданған діни анықтамаларды қабылдамайды және әлі де Шығыс шіркеуінің дәстүрлі Христеологиясына адал, ол көбінесе Несториандық деп аталады. Бұл терминнің қолданылуы мен нақты мағынасы тарих бойы ғана емес, қазіргі заманда да көптеген пікірталастардың нысаны болды, себебі Шығыс Ассириялық шіркеуі бірнеше Христеологиялық мәселелерге ерекше көзқарас танытады және оның теологиялық ілімдері мен дәстүрлері негізінен Православиелік екенін мәлімдейді, сонымен қатар салыстырмалы Христеологиялық терминология саласындағы әртүрлі мәселелерді шешетін христиандық диалогтың қажеттілігін мойындайды. Ассириялық христиандықтың Несториандық сипаты әлі де даулы мәселе болып табылады. Несториандық ілімнің элементтерін Патриарх Динка IV 1976 жылы таққа отырған кезде ашық түрде жоққа шығарды. Шығыс шіркеуінің Христеологиясы ерте шіркеудің Антиохиялық теологиялық дәстүріне тамырланады. Ассириялық теологияның негізін қалаушылар Диодор Тарсский және Теодор Мопсуэстия, екеуі де Антиохияда оқытушы болды. "Антиохиялық" – бұл қазіргі кездегі Антиохиядағы ерте шіркеумен байланысты теология стиліне берілген атау, ол Александрия шіркеуінің теологиясымен қарама-қайшы келеді. Антиохиялық теология Мәсіхтің адамдығын және оның моральдық таңдауларының нақтылығын баса көрсетеді. Мәсіхтің құдайлық табиғатының өзгермейтіндігін сақтау үшін, оның тұлғасының бірлігі Александриялық дәстүрге қарағанда еркін анықталады. Шығыс шіркеуінің нормативтік Христеологиясын 431 жылғы Ефес кеңесінен кейінгі дау-дамай кезінде Ұлы Бабай (628 ж. қайтыс болған) жазған. Бабай Мәсіхтің ішінде екі қноме (сирия тілінде: ܩܢܘܡܐ / qnômâ, күрделі термин, грек тіліндегі гипостазис терминіне балама), араласпаған, бірақ Мәсіхтің бір просопонында (тұлғасында) мәңгілікке біріктірілгенін айтқан. Несторийдің Христеологиялық ілімдері түсініксіздікке толы. Монофизиттерден сақтанған Несторий Кириллдің гипостаздық одақ теориясын қабылдамай, оның орнына прозопиялық одақтың әлдеқайда еркін тұжырымдамасын ұсынды. Несториандық – бұл радикалды Диофизиттер, онда Мәсіхтің екі табиғаты мәңгілікке бөлек, бірақ Несторий мұндай ілімді үйреткен-үйретпегені күмәнді. Несторийдің Теотокос ("Құдайды туған" немесе "Құдай анасы") терминін қабылдамауы дәстүрлі түрде Иса Мәсіхте екі тұлғаның (диопросопизм) бар екенін көрсетеді, бірақ Несторий Мәсіхтің бірлігін жоққа шығарғанына ешқандай дәлел жоқ. Ефес кеңесінен кейінгі дау-дамай кезінде "Несториандық" термині қатаң Антиохиялық Христеологияны қолдаған барлық ілімдерге қолданылды. Салдарынан, Шығыс шіркеуі Несториандық деп танылды, бірақ оның ресми Христеологиясы 612 жылы өткен кеңесте Ұлы Бабаймен анықталды.

Литургиялық

Шіркеу литургиясында Шығыс арамей тілінің сирия диалектін, Шығыс сирия ритуалын қолданады, оған Эдессалық Аддай мен Мари, Мопсуэстиялық Теодор және кейінірек Несторийге жатқызылатын үш анафора кіреді.

Иконография

Өз үйлерінде Шығыс Ассириялық шіркеуіне жататын христиандар негізгі бөлменің шығыс қабырғасына (корпусы жоқ) христиан айқышын іледі. Қазіргі уақытта Шығыс Ассириялық шіркеуі иконаларды қолданбайды және оның құдай орындарындағы интерьер қарапайым. Иконография Шығыс шіркеуі тарихында болған; діни суреттерге қарсылық аймақта исламның таралуына байланысты қалыптасқан, ол қасиеттілер мен Библиялық пайғамбарлардың кез келген бейнесін тыйым салған. Сондықтан шіркеу иконаларын жоюға мәжбүр болды. Франция Ұлттық кітапханасында сақталған Несториандық Евангелионда Иса Мәсіхті бейнелейтін сурет бар (шалыпталмаған), төрт періштемен қоршалған сақина тәрізді айқыш шеңберінде (кельт айқышының түрінде). 19-шы ғасырдың басында және одан бұрынғы үш Сирия қолжазбасы Герман Голанцтың "Қорғаныс кітабы" деп аталатын жинаққа енгізілді. Бұл қолжазбалар бейнелердің үздіксіз қолданылып келгенін көрсетеді. Сонымен қатар, Селеукия Ктесифондағы шіркеуде 6-шы ғасырдың соңында адам мүсінінің толық өлшемдегі гипстен жасалған бейнесі табылды. Осы шіркеудің астында одан бұрынғы шіркеудің қалдықтары табылған. Қай Несториандық шіркеу екенін анықтау мүмкін болмаса да, бұл жайт Шығыс шіркеуінің де бейнелі суреттерді қолданғанын дәлелдейді. Ғалым Джеймс Минаханның мәліметінше, ассириялықтардың 19%-ы Шығыс Ассириялық шіркеуіне жатады. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2018 жылғы діни бостандық туралы баяндамасында Шығыс Ассириялық шіркеуінің мүшелері Ирактағы христиандардың шамамен 20%-ын құрайды деп көрсетілген.

Иерархиялық жүйе

Патриархтық орын тарих бойы бірнеше рет ауыстырылды. 1804 жылға дейін үлкен Илия желісінің патриархтары ежелгі Раббан Хормизд монастырында, ал кіші Шимун желісінің патриархтары Осман империясының Хаккари тауларындағы Кудшанис ауылындағы Мар Шаллита соборында тұрды және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін осылай жалғасты. 1915 жылы қақтығыс басталғаннан кейін патриархтар Урмия мен Салмас арасында уақытша тұрды, ал 1918 жылдан кейін Мосулда орналасты. 1933 жылғы Симеле қырғынынан кейін сол кездегі патриарх Шимун XXI Ешай тәуелсіздік үшін күрестегені үшін Кипрге жер аударылды. 1940 жылы ол АҚШ-қа шақырылды, онда Чикагода резиденциясын құрып, АҚШ және Канаданы патриархтық провинциясы ретінде басқарды. 1954 жылы патриархат Калифорния штатының Модесто қаласына, ал 1958 жылы денсаулығына байланысты Сан-Францискоға көшірілді. Патриархты өлтіргеннен және 1976 жылы Динха IV сайланғаннан кейін патриархат уақытша Тегеран қаласына орналасты, онда жаңа патриарх сол кезде тұрып жатқан. Иран-Ирак соғысы мен Иран революциясынан кейін патриархат қайтадан Чикагоға оралды, ол 2015 жылға дейін сол жерде қалды. 2015 жылы Геваргис III католикос-патриархқа назарат еткеннен кейін Ирактағы Эрбил қаласының Анкава ауданында қайта құрылды. АҚШ-тың Шығыс діоцезі 1994 жылдан 2012 жылға дейін патриархтың провинциясы болды. Шіркеу мүшелерінің көп бөлігі қазір Батыс елдерінде тұрады, себебі шіркеудің Таяу Шығыстағы тарихи отанындағы саяси, діни және экономикалық жағдай тұрақсыз. Еуропа, Америка және Океанияда шіркеулер мен діоцездер құрылды. Шіркеу мүшелерінің ең көп саны АҚШ-та, негізінен Иллинойс және Калифорния штаттарында шоғырланған.

Архиепископтар

Үндістан архиепископтығы – архиепископтықтың аумағына Триссур қаласы және оны қоршаған аймақтар кіреді, көбінесе Керала штатында орналасқан. Ирак архиепископтығы – Ирактағы шіркеудің тарихи аумағын қамтиды. Архиепископтықтың аумағына Бағдад, Басра, Киркук және Мосул қалалары мен олардың айналасы кіреді. Австралия, Жаңа Зеландия және Ливан архиепископтығы – 1984 жылдың қазанында құрылған.

Экуменикалық қатынастар

1994 жылдың 11 қарашасында Римде Патриарх Динка IV пен Папа Иоанн Павел II арасында тарихи кездесу өтті. Әзіз Папа мен патриарх "Католик шіркеуі мен Шығыс Ассирия шіркеуі арасындағы ортақ христологиялық декларация" деген құжатқа қол қойды. Осы кездесудің бір салдары – Шығыс Ассирия шіркеуінің тағы бір қауымдас, Халдей католик шіркеуімен қарым-қатынасы жақсара бастады. 1995 жылдан бері Шығыс Ассирия шіркеуі Таяу Шығыс шіркеулер кеңесінің толық құқықты мүшесі болып табылады.