Кіріспе
Шығыс шіркеуінің патриархы (Бабыл патриархы, Шығыс патриархы, Шығыс католикос-патриархы немесе Шығыстың ұлы митрополиті деп те аталады) – Шығыс шіркеуінің патриархы, яғни көшбасшысы және бас епископы (кейде католикос немесе әмбебап көшбасшы деп аталады). Бұл лауазым христиан дінінің алғашқы ғасырларында Сасанид империясы құрамында пайда болды. Шіркеу Шығыс шіркеуі, Несториан шіркеуі, Парсы шіркеуі, Сасанид шіркеуі немесе Шығыс Сирия шіркеуі сияқты түрлі атаулармен белгілі болған. 16- және 17-ғасырларда шіркеу, енді Жоғарғы Месопотамиядағы бастапқы Ассириялық жерімен шектелген, бірнеше рет бөлініске ұшырады, нәтижесінде бәсекелес патриархтар мен әулеттер пайда болды. Бүгінде осы бөліністерден пайда болған үш негізгі шіркеу – Ассириялық Шығыс шіркеуі, Ежелгі Шығыс шіркеуі және Халдей католик шіркеуі – әрқайсысының өз патриархы бар: Ассириялық Шығыс шіркеуінің патриархы, Ежелгі Шығыс шіркеуінің патриархы және Халдейлердің Бағдат патриархы.
The Patriarch of the Church of the East (also known as Patriarch of Babylon, Patriarch of the East, the Catholicos Patriarch of the East or the Grand Metropolitan of the East) is the patriarch, or leader and head bishop (sometimes referred to as Catholicos or universal leader) of the Church of the East. The position dates to the early centuries of Christianity within the Sassanid Empire, and the church has been known by a variety of names, including the Church of the East, Nestorian Church, the Persian Church, the Sassanid Church, or East Syrian. In the 16th and 17th century the Church, by now restricted to its original Assyrian homeland in Upper Mesopotamia, experienced a series of splits, resulting in a series of competing patriarchs and lineages. Today, the three principal churches that emerged from these splits, the Assyrian Church of the East, Ancient Church of the East and the Chaldean Catholic Church, each have their own patriarch – the Patriarch of the Assyrian Church of the East, the Patriarch of the Ancient Church of the East and the Patriarch of Baghdad of the Chaldeans, respectively.
1552 жылғы схизмаға дейін патриархтардың тізімі
Шіркеу аңызына сәйкес, Эдесса (Ассирия) елшілігін Шимун Кипа (Қасиетті Петір) (33–64), Тома Шлиха (Қасиетті Томас), Тулмай (Қасиетті Варфоломей елші) және, әрине, Мар Аддай (Қасиетті Таддей) жетпіс шәкірттердің ішіндегі бірі құрған делінеді. Қасиетті Таддей шамамен 66 жылы шейіт болған.
Ертедегі епископтар
1. Мар Тома Шлиха (шамамен 34–50 жж.)
2. Мар Аддай Шлиха (шамамен 50–66 жж.)
3. Мар Агай (шамамен 66–81 жж.). Оның рухани жетекшісі, жетпіс шәкірттің бірі – Апостол Мар Аддай болды. Ол өз кезегінде Мар Маридің рухани жетекшісі болды.
4. Эдессалық Палут (шамамен 81–87 жж.) Мар Мари (шамамен 87–121 жж.) деп аталды. Оның тұсында Селеукия-Ктесифон қаласында епископтық ресми түрде құрылды.
5. Абрис (Абрес немесе Ахразий) (121–148 жж.)
6. Ыбырайым (Кашкарлық Ыбырайым I) (148–171 жж.)
7. Яқуб I (Мар Яқуб I) (шамамен 172–190 жж.), өзінің ізашары Ыбырайымның ұлы.
8. Эбид М’шиха (191–203 жж.)
9. Ахдабуи (Ахха д'Абуи) (204–220 жж.). Католик мәртебесін алған Шығыс епискобы. 231 ж. Иерусалимде қасиеттілікке бекітілді.
10. Кашкарлық Шахалупа (Шахлуфа) (220–266 жж.)
Бар Аггай (267–шамамен 280 жж.)
2. Mar Addai Shliha (c.50 66)
3. Mar Aggai (c.66–81). First successor to the Apostleship of his spiritual director the Apostle Mar Addai, one of the Seventy disciples. He in turn was the spiritual director of Mar Mari. 4. Palut of Edessa (c.81–87) renamed Mar Mari (c.87 – c.121). During his days a bishopric was formally established at Seleucia Ctesiphon. 5. Abris (Abres or Ahrasius) (121–148 AD)
6. Abraham (Abraham I of Kashker) (148–171 AD)
7. Yaqob I (Mar Yacob I) (c. 172–190 AD) son of his predecessor Abraham. 8. Ebid M’shikha (191–203)
9. Ahadabui (Ahha d'Aboui) (204–220 AD) First bishop of the East to get status as Catholic. Ordained in 231 AD in Jerusalem
10. Shahaloopa of Kashker (Shahlufa) (220–266 AD)
Bar Aggai (267–c. 280)
Селеукия-Ктесифон епископтары
280 жылы сапарлап келген епископтар Папа бар Аггайды Селеукия-Ктесифон епископы етіп қадіс етіп, осылайша преемділікті орнатты. Ол кезде шіркеу басшылары «Католикос» атағын алды. 11. Папа бар Аггай (шамамен 280–316 ж., 336 жылы қайтыс болды)
12. Шемон бар Сабае (Симеон Барсабее) (317–336 жылдары көмекші епископ, 337–341 жылдары Католикос)
13. Шахдост (Шалидост) (341–343 ж.)
14. Барбашмин (Барбашмин) (343–346 ж.). 345 жылы Шығыс шіркеуіне қарсы қудалауларға байланысты Эдессаның апостолдық тақтысы толығымен тастап кетеді. 15. Томарса (Томарса) (346–370 ж.)
16. Қайыма (Қайма) (371–399 ж.)
12. Shemon bar Sabbae (Simeon Barsabae) (coadjutor 317–336, Catholicos from 337–341 AD)
13. Shahdost (Shalidoste) (341–343 AD)
14. Barbashmin (Barbashmin) (343–346 AD). The apostolic see of Edessa is completely abandoned in 345 AD due to persecutions against the Church of the East. 15. Tomarsa (Toumarsa) (346–370 AD)
16. Qayyoma (Qaioma) (371–399 AD)
Селеукия-Ктесифон митрополиттері
Исак 410 жылы Селеукия Ктесифон Синодында Шығыс шіркеуінің "Ұлы митрополиті" және приматы ретінде мойындалды. Бұл Синодтың шешімдерін Патриарх Иосиф (552–567) кейіннен өңдеп, оған Католикос атағын қосты. Патриарх Исаакқа бұл атақ іс жүзінде V ғасырдың соңында ғана қолданыла бастады. 17. Ысқақ (399–410 ж.)
18. Ахха (Ахи) (410–414 ж.)
19. Яхбаллаха I (Яб Алаха I) (415–420 ж.)
20. Мана (Маана) (420 ж.)
21. Фарбохт (Фрабохт) (421 ж.)
18. Ahha (Ahhi) (410–414 AD)
19. Yahballaha I (Yab Alaha I) (415–420 AD)
20. Mana (Maana) (420 AD)
21. Farbokht (Frabokht) (421 AD)
Ілияның ұрпақтары
Елия әулетінің патриархтары ешқандай паптік нөмірлерді қолданбай, бірдей атты (/ Elīyā) таратқандықтан, кейінгі зерттеушілер ұзақ жылдар бойы қалыптасқан тарихи практика – жеке нөмірлеуді іске асыруға тырысқанда бірнеше қиындыққа тап болды. Алғашқы әрекеттер 18-19 ғасырлардағы зерттеушілер тарапынан жасалды, бірақ олардың нөмірлеуін кейіннен (1931 ж.) Эжен Тиссеран қайта қарады. Ол сондай-ақ 1558-1591 жылдар аралығында екі Елия патриархы болғанын сендірді, олар VI (1558-1576) және VII (1576-1591) деп саналды, соған сәйкес ол олардың ізбасарларына VIII-XIII нөмірлерін берді. Бұл нөмірлеуді басқа да ғалымдар қабылдап, қолдады. 1966 және 1969 жылдары Альберт Лампарт пен Уильям Маккомбер бұл мәселені қайта қарап, 1558-1591 жылдар аралығында тек бір патриарх (Елия VI) болғанын, ал оның ізбасарларына тиісті нөмірлер (VII-XII) қайта тағайындалғанын тұжырымдады. 1999 жылы Хелен Мурре ван ден Берг жаңа нөмірлеуді қолдайтын қосымша дәлелдер ұсынды. Қайта қаралып жасалған нөмірлеу қазіргі ғылыми еңбектерде қабылданды, бірақ бір ерекшелік бар. Дэвид Вильмшурст әлі де Тиссеранның нөмірлеуін қолдайды, ол 1558-1591 жылдар аралығында тек бір Елия патриархы болғанын мойындайды, бірақ оны Елия "VII" деп, ал оның ізбасарларын "VIII" – "XIII" деп есептейді. Оның еңбектерінде Елия VI деп аталған патриарх жоқ, бұл аномалияны басқа ғалымдар байқаған, бірақ Вильмшурст түсіндірмеген және түзетпеген. Мұны тіпті Сэмюэл Берлсон мен Лукас ван Ромпейдің "Сириялық мұра энциклопедиялық сөздігінде" (2011) дұрыс нөмірлеуді қосымша растағаннан кейін де түзетпеді.