Кіріспе

Қосымша несие

Екінші ипотека, көбінесе кіші кепілдік деп аталады, – бұл негізгі ипотекаға қоса мүлікпен қамтамасыз етілген несие. Екінші ипотеканың берілген уақытына байланысты, несие жеке екінші ипотека немесе бірге берілген екінші ипотека ретінде құрылуы мүмкін. Жеке екінші ипотека негізгі несиеден кейін ашылса, бірге берілген екінші ипотека негізгі ипотекамен бір уақытта беріледі. Ақшаны алу тәсіліне қатысты, екінші ипотекалар үй капиталына несие немесе үй капиталының несие желісі ретінде рәсімделуі мүмкін. Үй капиталына несиелер несие берілген кезде толық сомаға беріледі, ал үй капиталының несие желісі үй иесіне белгілі бір сомаға қол жеткізуге мүмкіндік береді, ол өтеу кезеңінде қайтарылады. Егер қарыз алушы жылжымайтын мүлік бойынша қарызын төлемесе, қарызды қамтамасыз ету үшін кепіл ретінде пайдаланылған мүлік екі ипотека бойынша қарыздарды өтеу үшін сатылады. Екінші ипотека мүлікті сатудан түскен қаражатқа екінші кезекте талап қойғандықтан, екінші ипотека беруші бірінші ипотека толық төленгеннен кейін қалған қаражатты алады, сондықтан толық төленбеуі мүмкін. Ағымдағы пайыздық төлемдерден басқа, қарыз алушылар несие беруге, өтініш беруге және бағалауға байланысты бастапқы шығындарға ұшырайды. Қайта қаржыландыру кезінде, егер үй иесі бірінші ипотеканы қайта қаржыландыруды және екінші ипотеканы сақтап қалғысы келсе, жаңа бірінші ипотека берушіге бірінші кепілдік ұстаушы позициясын беру үшін екінші ипотека берушіден бағынышты болу туралы өтініш беруі керек. Ипотека берушілердің талаптарына сәйкес, үшінші немесе төртінші ипотекасы бар мүлікке дәстүрлі несие алу сирек кездеседі. Мүлік сот арқылы алынып қойылған жағдайда және меншік құқығында жеткіліксіз немесе мүлдем қаражат болмаса, бірінші кепілдік ұстаушы екінші кепілдік ұстаушымен екінші ипотеканы меншік құқығынан босату үшін төмен сомада келісім жасауға құқылы. Екінші ипотека беруші меншік құқығынан бас тартқаннан кейін, ол үй иесіне азаматтық сотта сот шешімі шығару үшін жүгіне алады. Осы кезде үй иесінің алдында тек сот шешімін қабылдау немесе банкроттыққа өтініш беру мүмкіндігі қалады.

Біржолғы сома

Екінші ипотека екі негізгі түрде болады: тұрғын үй капиталына несиелер және тұрғын үй капиталына несие желілері. Бұл жабық несиелер қарыз алушылардан амортизация процесінде ай сайын негізгі соманы және сыйақыны төлеуді талап етеді. Сыйақы төлемдері – қарыз алумен байланысты шығындар, ал төленген негізгі сома несиенің қалдық сомасын азайтады. Әрбір келесі төлеммен жалпы сома тұрақты болып қалады, бірақ сыйақыға байланысты үлесі кемиді, ал негізгі сомаға сәйкес үлесі артады. Бұл несиенің төлем кестесі біткенде толық төленуін қамтамасыз етеді. Тұрғын үй капиталына берілетін несиелер көбінесе қарызды қайта құрылымдау немесе ағымдағы тұтыну шығыстары үшін қолданылады, себебі айқындалған сыйақы мөлшерлемесімен байланысты тәуекел көбінесе төмен болады. Қарыз алушылар несие берілген кезде алдын ала белгіленген сомаға қол жеткізе алады, бірақ қажет болмаса, оны алуға міндетті емес. Айналымды несие желісі қарыз алушыларға қажет болған кезде ғана соманы алуға мүмкіндік береді, артық несие үшін сыйақы төлеуден қашуға болады. Бұл ай сайынғы төлемдер тек пайдаланылған сомаға ғана сәйкес келетіндіктен, ең төменгі қарыз деңгейін сақтауға көмектеседі. Тұрғын үй капиталына берілетін несиелер қарыз алушылар болашақтағы тұтыну шығыстарын және болашақта несие алу мүмкіндігін шектеуші несиелік шоктарды күткен кезде жиі қолданылады. Жеке екінші ипотекалар бастапқы ипотекалық несиеден кейін ашылады, бұл қолданыстағы келісімді бұзбай тұрғын үй капиталына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Әдетте, үйді сатып алушы бастапқы ипотеканы толық сомаға сатып алады және қажетті 20 пайыздық бастапқы төлемді төлейді. Несие мерзімі ішінде ай сайынғы ипотекалық төлемдер және жылжымайтын мүліктің құнының өсуі мүліктік капиталды арттырады. Мұндай жағдайларда жеке екінші ипотекалар қосымша қаражат алу үшін мүліктік капиталды кепіл ретінде пайдалана алады. Қамтамасыз етілмеген жеке несиелерге қарағанда, несие берушілерге тәуекел деңгейі жоғары, себебі несиені қамтамасыз ету үшін кепілдік қажет болмайды. Егер қарыз алушы төлемдерді орындамаса, несие беруші өтелмеген қарызды жабу үшін активтерді сата алмайды. Осыған байланысты, екінші ипотекалар үлкен сомаға қол жеткізуді ғана емес, сонымен қатар қамтамасыз етілмеген несиелерге қарағанда төмен сыйақы мөлшерлемесін қамтамасыз етеді. Ақша ағынының артуымен екінші ипотекалар қарыз алушының қалауынша үйді жөндеу, колледж оқуы, медициналық шығындар және қарызды қайта құрылымдау сияқты түрлі шығыстарды қаржыландыру үшін қолданылады.

Екінші ипотеканы пайдаланып

Екінші ипотекалық несиелер бірінші ипотекалық несиемен бір мезгілде беріледі, үйді сатып алуды қаржыландыру үшін бір реттік жабылу рәсімі арқылы жүзеге асырылады. Стандартты ипотекалық келісім бойынша үй сатып алушыларға жылжымайтын мүліктің құнының 80 пайызын несие ретінде алуға мүмкіндік беріледі, ал қалған 20 пайызы бастапқы төлем ретінде төленеді. Бастапқы төлемді төлей алмайтын сатып алушылар жеке ипотекалық сақтандыру (ЖМС) төлеуге міндетті, ол несие берушілерді сот арқылы ипотека алынған жағдайда сатып алушының төлемеген қарызының бір бөлігін жабу арқылы қорғайды. Сондықтан, екінші ипотека ашу мүмкіндігі 20 пайыздық бастапқы төлемді төлеуге жеткіліксіз қаражаты бар және ЖМС төлеуден қашқысы келетін сатып алушылар үшін өте қолайлы. Әдетте, екінші ипотека екі түрде болады. Олардың ең көп таралғаны – 80/10/10 ипотекалық келісім, онда үй сатып алушыға бірінші ипотека бойынша жылжымайтын мүліктің құнының 80 пайызына дейін (LTV), екінші ипотека бойынша 10 пайызына дейін несие беріледі, ал бастапқы төлем 10 пайызды құрайды. Екінші ипотека 80/20 несие схемасы арқылы да қаржыландырылуы мүмкін. Бұл келісім бұрынғысына қарағанда бастапқы төлемді талап етпейді, бірақ үй сатып алушыларға бірінші ипотека бойынша 80 пайыздық LTV және екінші ипотека бойынша 20 пайыздық LTV мүмкіндігін береді.

Ағымдағы пайыздық өтеулер

Екінші ипотеканың әртүрлі түрлеріне қатысты әртүрлі пайыздық саясаттар қолданылады. Оларға үй капиталына несиелер және үй капиталына несие желілері жатады. Мұндай несиелерге тағайындалған тұрақты пайыздық ставка несие берілген кезде белгіленеді, бұл несие мерзімі бойы тұрақты айлық төлемдерді қамтамасыз етеді. Керісінше, үй капиталына несие желілері шектеусіз болып, өзгермелі пайыздық ставкаға негізделген. Өзгермелі пайыздық төлемдер бастапқы төлемдерді төмендетуге мүмкіндік берсе де, олар өтеу мерзімі ішінде өсуі мүмкін. Белгілі бір шарттар орындалған жағдайда екінші ипотекалық несие бойынша төленген пайыздық төлемдер салықтан шегеріледі. Екінші ипотеканың осы артықшылығы қарыз алушының салық салынатын табысын пайыздық шығындар сомасына дейін азайтады. Жалпы алғанда, екінші ипотека бойынша ай сайынғы төлемдер бірінші ипотекаға қарағанда төмен болады. Бұл негізгі несиеге қарағанда екінші ипотека бойынша алынған соманың аздығына байланысты, пайыздық ставканың айырмашылығына емес. Екінші ипотекалық несиелердің пайыздық ставкалары әдетте жоғары болады, себебі мұндай несиелермен байланысты тәуекел жоғары. «Нүктелер» деп аталатын несие берушінің алымы – бұл несие берушінің талап ететін несие сомасының бір пайызы. Әрбір нүкте несие сомасының бір пайызын құрайды, сондықтан қарыз алушылар несие пайыздық ставкасын төмендету үшін осы төлемді жасауға құқылы. Нүктелерді төлеу бастапқы төлемдерді арттырса да, қарыз алушылар несие мерзімі бойы айлық төлемдерді азайтатын төмен пайыздық ставкасына ие болады. Екінші ипотекалар мүліктің капиталына байланысты, ол мүліктің құнына байланысты уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Мүліктің нарықтық құнын бағалайтын кәсіби сарапшылар қарыз алушыларға қосымша шығын әкеледі. Екінші ипотеканы ұйымдастыру және кеңес беру қызметтерімен байланысты делдалдық комиссия да қарыз алушылар төлейді.

Жылжымайтын мүлік бағасы

Төмен пайыздық ортада жылжымайтын мүлік бағасының өсуі жиі кездеседі, бұл қарыз алу мүмкіндігін арттырады. Сонымен қатар, қатаң талаптардың төмендеуі және ипотекалық өнімдердің жаңаруы несиеге қолжетімділікті кеңейтеді. Конвенциялық негізгі ипотекалар үй сатып алушыларға жылжымайтын мүліктің құнының 80 пайызына дейін қарыз алуға рұқсат береді, бірақ бұл 20 пайыздық бастапқы төлем жасау шартына байланысты. Бұл шығын бастапқы төлемнің көлеміне, кредиттік тарихқа және берілген несие түріне қарай өзгеріп отырады. Осы себепті, екінші ипотекалар жылжымайтын мүлік бағасының өсіп отырған ортасында әсіресе тартымды, себебі олар 20%-дан кем бастапқы төлем жасаған үй сатып алушыларға бірінші ипотека алу үшін жеке ипотекалық сақтандыру (ЖИС) сатып алмай, қосымша қаражат алуға мүмкіндік береді. Атап айтқанда, төмен пайыздық мөлшерлемелер несиелерге төленетін пайызды азайтады және қарыз алудың жалпы құнын төмендетеді. Бұл берілетін несие сомасына және қарыз деңгейі жоғарырақ өтініш берушілер санына әсер етеді. Пайыздық мөлшерлеме төмендегенде, бұрын несие алуға құқығы болмаған, кірісі аз үй сатып алушылар, қарыз деңгейі кіріс деңгейінен жоғары болса да, арзан үй несиелеріне ие бола алады.

Австралия

1980-ші жылдары қаржыны либералдауға дейін Австралияның ипотекалық нарығында бірнеше банк пен несие беру мекемесі басымдық құрды. Қаржылық жүйе шетелдік банктер мен офшорлық операцияларға жабық болғандықтан, бұл бәсекелестік қысымды шектеді. 1960-шы жылдардағы қатаң реттеу саясатының нәтижесінде банктер, банк емес қаржы ұйымдарына қарағанда бәсекелестікке төтеп беруде кемтар болды, бұл нарықтағы үлестерін жоғалтуына әкелді. Содан кейін ипотекалық нарық халықаралық бәсекеге ұшырады, бұл қаржы институттарына несие беру көлемін арттырды. Ағымдағы несие берушілер алғашқы жылға жеңілдік шарттармен ипотека ұсынысын бастады, бірақ стандартты айнымалы сыйақы мөлшерлемесін төмендетуге құлшынбады, себебі бұл қолданыстағы ипотекалардың сыйақысын төмендетуі мүмкін еді. Керісінше, ипотекалық брокерлер секьюритизацияны пайдаланып, арзан қаржыландыруға қол жеткізіп, ағымдағы несие берушілерге қарағанда 1-1,5 пайыздық тармаққа дейін төмен сыйақы ұсынды. Ипотекалық брокерлер несиелерді бастап, оларды бағалы қағаздарға сату арқылы, сапасы төмен несиелерге қатысты тәуекелді өздеріне қалдырмай, комиссия мен сыйақы алды. Бұл тәуекелге қарамастан, үлкен көлемде несие беруге күшті қаржылық ынталандыру жасады, сондай-ақ қатысушылар үшін минималды талаптарға, брокерлерге сыйақы ретінде комиссия төлеуге, есеп берудің болмауына және тұтынушыларға берілетін нашар кеңестерге әсер етті. Өнімдерге екінші ипотека, талаптарға сай келмейтін несиелер, кері ипотека, акциялық ипотека, интернет және телефон арқылы банкинг, мобильді ипотекалық несие берушілер, қайта алу мүмкіндігі, эскероу шоттары және ипотекамен байланысты дебеттік карталар кірді. Қаржылық қызметтердің өсуімен бірге банктерге осы өнімдерді пайдалануға және төменгі маржаны қабылдауға қысым жасалды.

Америка Құрама Штаттары

Банктер мен несие беру мекемелерінің нашар несие беру стандарттары 2007 жылғы жаһандық қаржы дағдарысына (ЖҚД) дейін 2000-жылдардың басында екінші ипотекалардың жылдам өсуіне елеулі үлес қосты. Ипотека брокерлері мен несие берушілер 100 пайыздық LTV-мен қолжетімді өнімдер ұсынды. Бұл болашақ үй иелеріне бастапқы төлемсіз және қарыз алушы туралы шектеулі құжаттамамен жылжымайтын мүлікті сатып алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Fannie Mae және Freddie Mac компаниялары да төмен кірісті қарыз алушыларға мүліктің құнының 90 пайызынан астам LTV қатынасы бар несиелерді қоса, ұқсас ұсыныстар жасады. Несие беру стандарттары одан әрі жеңілдеген сайын, LTV көрсеткіштері 107 пайызға дейін өсті, бұл үй сатып алушылардың ипотекалық несиелеріне өтінім және бастапқы төлемдерді қосып алғанын көрсетеді.