Шығыс Азия ондық санау жүйесі

Кіріспе

Шығыс Азиядағы он сандық жүйе. Он көктегі сабақтар немесе Аспандық сабақтар – бұл Қытайдағы сандық жүйе, ол алғаш рет Шан әулеті кезінде, шамамен б.з.д. 1250 жылы аптаның он күнінің атаулары ретінде пайда болды. Олар Шан дәуіріндегі қасиетті рәсімдерде де, Шан аптасының сәйкес күнінде құрбандық шалынған, қайтыс болған туыстардың есімдері ретінде де қолданылған. Аспандық сабақтар, ұқсас он екі күндік цикл құрайтын Жерлік бұтақтармен бірге қолданылып, 60 күндік біріктірілген циклді жасады. Кейіннен Аспандық сабақтар апта күндері мен өлген туыстардың атаулары ретіндегі бастапқы мағынасын жоғалтып, көптеген басқа да қолданыстарға ие болды, олардың ең маңыздысы және ұзақ сақталғаны – Жерлік бұтақтармен бірге 60 жылдық күнтізбе циклі ретінде пайдалану болды. Бұл жүйе Шығыс Азияның барлық аймақтарында қолданылады.

Шығу тегі

Шан халқы он күндік цикл (旬; xún) бойынша кезегімен пайда болатын он күн болды деп сенді. Аспандық сабақтар (tiāngān 天干) – осы он күннің аттары, олар әлемнің дәуірлерін белгілеген болуы мүмкін, сондай-ақ бес күн мен әлемнің алты ғасырының қасиетті Августин сияқты. Олар Шан патшаларының храмдық есімдерінде және аттарында кездеседі. Бұл есімдер қарым-қатынас көрсететін сөзден (Әке, Ана, Әже, Ата) және он сабақтың біреуінен (мысалы, Ата Дзя) тұрады. Бұл есімдер Шан қолаларында жиі кездеседі, олар қола кімге арналғанын көрсетеді (және олардың рәсімдері аптаның қай күні орындалатын болады, сол күн олардың атымен белгіленген күнге сәйкес келеді). Ежелгі Қытай мен оның қола бұйымдарын зерттеуші Дэвид Кийтли, сабақтардың аттары қайтыс болғаннан кейін болжау арқылы таңдалғанын айтады. Кейбір тарихшылар Шанның билеуші тобында он ру болған деп санайды, бірақ олардың қоғамы мифті бейнелеген-беймегені немесе керісінше белгісіз. Инь-Ян және бес элементпен байланыс Шан әулеті құлағаннан кейін қалыптасты. Джонатан Смит аспандық сабақтар Шанға дейін бар екенін және бастапқыда эклиптика бойындағы он жұлдыздар шоғырына сілтеме жасағанын болжайды, олардың оракул сүйектеріндегі жазулары суреттер болған; ол олардың кейінірек пайда болған Төрт бейне және Жиырма сегіз сарай жүйесіндегі жұлдыздар шоғырларымен ұқсастықтарын анықтады. Бұл айдың айлық айналымын, жер бетіндегі тармақтармен бірге оның фазасын бақылау үшін қолданылған. Символдардың нақты мағынасы сол кезде де, қазір де шамамен келесідей: қазіргі мағыналардың ішінде, Аспандық сабақтар тізбегіндегі орнынан туындағандары курсивпен берілген. Аспандық сабақ Мағынасы Түпкі мағынасы Қазіргі заманғы甲 тас бақа қабығы бірінші (I кітап, А тұлғасы және т.б.), метил тобы, қалқан, қару-жарақ, қоңыздар, шаяндар, тырнақ, аяқ тырнақтары 乙 балық ішегі екінші (II кітап, B тұлғасы және т.б.), этил тобы, бұрау 丙 балық құйрығы үшінші, жарқын, от, балық құйрығы (сирек) 丁 тырнақ төртінші, ересек еркек, күшті, Т пішіндес, соққы, тегі (қолданылмаған) 戊 найза (қолданылмаған) 己 тоқыма станогындағы жіп өзі 庚 кешкі жұлдыз жасы (адам) 辛 жоғары тұрғандарды ренжіту ащы, қайратты, ауыр 壬 иыққа жүк, кеңсеге сену 癸 құрбандыққа шалынатын шөп (қолданылмаған)

The Shang people believed that there were ten suns, each of which appeared in order in a ten day cycle (旬; xún). The Heavenly Stems (tiāngān 天干) were the names of the ten suns, which may have designated world ages as did the Five Suns and the Six Ages of the World of Saint Augustine. They were found in the given names of the kings of the Shang in their Temple Names. These consisted of a relational term (Father, Mother, Grandfather, Grandmother) to which was added one of the ten gān names (e. g. Grandfather Jia). These names are often found on Shang bronzes designating whom the bronze was honoring (and on which day of the week their rites would have been performed, that day matching the day designated by their name). David Keightley, a leading scholar of ancient China and its bronzes, believes that the gān names were chosen posthumously through divination. Some historians think the ruling class of the Shang had ten clans, but it is not clear whether their society reflected the myth or vice versa. The associations with Yin Yang and the Five Elements developed later, after the collapse of the Shang Dynasty. Jonathan Smith has proposed that the heavenly stems predate the Shang and originally referred to ten asterisms along the ecliptic, of which their oracle bone script characters were drawings; he identifies similarities between these and asterisms in the later Four Images and Twenty Eight Mansions systems. These would have been used to track the moon's progression along its monthly circuit, in conjunction with the earthly branches referring to its phase. The literal meanings of the characters were, and are now, roughly as follows. Among the modern meanings, those deriving from the characters' position in the sequence of Heavenly Stems are in italics. HeavenlyStem Meaning Original meaning Modern甲 turtle shell first (book I, person A etc. ), methyl group, helmet, armor, words related to beetles, crustaceans, fingernails, toenails乙 fish guts second (book II, person B etc. ), ethyl group, twist丙 fishtail third, bright, fire, fishtail (rare)丁 nail fourth, male adult, robust, T shaped, to strike, a surname戊 halberd (not used)己 threads on a loom self庚 evening star age (of person)辛 to offend superiors bitter, piquant, toilsome壬 burden to shoulder, to trust with office癸 grass for libation (not used)