Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дева (; венгр: Déva, венгр айтылуы: ; нем: Diemrich, Schlossberg, Denburg; латын: Sargetia;) – Румыниядағы қала, Трансильвания тарихи аймағында, Мюреш өзенінің сол жағасында орналасқан. Хунедоара округінің орталығы.
Deva (; Hungarian: Déva, Hungarian pronunciation: ; German: Diemrich, Schlossberg, Denburg; Latin: Sargetia; is a city in Romania, in the historical region of Transylvania, on the left bank of the river Mureș. It is the capital of Hunedoara County.
Атауы
Оның атауы алғаш рет 1269 жылы *castrum Dewa* деп жазылған. Атаудың шығу тегі туралы пікірлер қалыптасқан. Бұл атау ежелгі дак тіліндегі *дава* сөзінен шыққан деп саналады, ол "бекініс" дегенді білдіреді (мысалы, Пелендава, Пироборидава немесе Заргидава сияқты). Басқа теориялар бұл атауды Рим легионы – *Legio II Augusta*-ға, Деваға *Castrum Deva*-дан, қазіргі Ұлыбританиядағы Честерден (*Deva Victrix*) байланыстырады. Янош Андрас Вистай бұл есімнің көне түркі тіліндегі *Гьеүкса* есімінен шыққан болуы мүмкін деп болжайды. Тағы бір пікір бойынша, атау славян тілінен келген, онда *Дева* немесе *Девин* сөздері "қыз" немесе "жас бойжеткен" деген мағынаны білдіреді (осыған ұқсас мысал Словакиядағы Девин қамалы үшін бар, ол Дунай және Ұлы Морава өзендерінің қосылған жерінде, бұрынғы Девин қаласының орнында орналасқан) немесе ежелгі венгр тіліндегі *Győ* атынан шыққан болуы мүмкін. Сонымен қатар, *Дева* атауы прото-индоевропа тіліндегі *dhewa* ("елді мекен") сөзінен туындаған болуы да мүмкін. Орта ғасырлық карталарда Дева *Деван* (алғашқы айтылуы), *Дева* немесе кейінірек *Димрих* деп көрсетілген.
Its name was first recorded in 1269 as castrum Dewa. The origin of the name gave rise to controversy. It is considered that the name comes from the ancient Dacian word dava, meaning "fortress" (as in Pelendava, Piroboridava, or Zargidava). Other theories trace the name to a Roman Legion, the Legio II Augusta, transferred to Deva from Castrum Deva, now Chester (Deva Victrix) in Britain. János András Vistai assume the name is of old Turkic origin from the name Gyeücsa. Others assert that the name is probably of Slavic origin where Deva or Devín means "girl" or "maiden" (a similar case exists in Slovakian for the Devín Castle, located at the confluence of the Danube and Great Morava, at the site of the former town of Devín) or from the Old Hungarian name Győ. Additionally, it is possible the name Deva was derived from the reconstructed proto Indo European dhewa ("settlement"). On medieval maps Deva appears as: Dewan (first mention), Deva, or later Diemrich.
Тарих
Қаланың бар екендігі туралы құжаттық дәлелдер алғаш рет 1269 жылы Венгрия королі және Трансильвания герцогы Стивен V, Келлинг графына (comitele Chyl din Câlnic) артықшылық бергенде "Деваның патшалық сарайы" деп атады. 1550 жылы Осман түріктері оны ішінара қиратты, содан кейін қайта салып, қамалды кеңейтті. 1621 жылы князь Габриэль Бетлен Магна Курия сарайын (Бетлен қамалы деп те аталады) Ренессанс стилінде қайта жаңартып, кеңейтті. 1711–1712 жылдары Деваға 1688 жылғы Осман империясына қарсы Чипровци көтерілісінен қашқан католик болгар саудагерлерінің тобы қоныстанды. Қашқандар негізінен Чипровци және Железнадан, сондай-ақ көршілес Копиловци және Клизурадан келді. Алайда, босқындар Деваға Валахиядан және Альвинк (қазіргі Винцу-де-Жос, Румыния) арқылы келді, онда 1700 жылы ұқсас колония құрылған болатын. 1716 жылы олардың саны 51 отбасы және үш францискан монахын құрады, өздерінің жеке ауданын құрды, ол жергілікті тұрғындар арасында Гречи ("гректер", яғни "саудагерлер") деп белгілі болды. Олардың жергілікті істерге тигізген әсері Деваның қысқа мерзімге ресми түрде "болгар қаласы" деп аталуына себеп болды, тіпті 1721 жылы колонияның халқы ең көп болған кезде 71 отбасыны құрады.
Documentary evidence of the city's existence first appeared in 1269 when Stephen V, King of Hungary and Duke of Transilvania, mentioned "the royal castle of Deva" in a privilege grant for the Count Chyl of Kelling (comitele Chyl din Câlnic). Partially destroyed by the Ottoman Turks in 1550, it was afterward rebuilt and the fortress extended. In 1621 Prince Gabriel Bethlen transformed and extended the Magna Curia Palace (also known as the Bethlen Castle) in Renaissance style. In 1711–1712, Deva was settled by a group of Roman Catholic Bulgarian merchant refugees from the unsuccessful anti Ottoman Chiprovtsi Uprising of 1688. The refugees were originally mostly from Chiprovtsi and Zhelezna, though also from the neighbouring Kopilovtsi and Klisura. However, the refugees came to Deva from Wallachia and from Alvinc (now Vinţu de Jos, Romania), where a similar colony had been established in 1700. They numbered in 1716 51 families and three Franciscan friars, established their own neighbourhood, which was known to the locals as Greci ("Greeks", i. e. "merchants"). Their influence over local affairs caused Deva to be officially called a "Bulgarian town" for a short period, even though the maximum population of the colony was 71 families in 1721.
География
Дева Хунэдоара округінің орталық бөлігінде, Мюреш өзенінің орта ағысының сол жағасында, теңіз деңгейінен 187 метр биіктікте орналасқан. Қала төрт ауылды басқарады: Архия (Арки), Барча Мика (Кисбаркса), Кристор (Чернакересттур) және Сантухалм (Сзантохалма).
Deva is situated in the central part of Hunedoara County, on the left bank of the middle course of the Mureș River at 187 m above sea level. The city administers four villages: Archia (Árki), Bârcea Mică (Kisbarcsa), Cristur (Csernakeresztúr) and Sântuhalm (Szántóhalma).
Демография
1850 жылы қалада 2129 адам тұрды, оның ішінде 1038 румындар (48,8%), 517 венгрлер (24,3%), 255 немістер (12%), 216 цыған (10,1%) және 103 (4,8%) басқа ұлт өкілдері болды. Ал 1910 жылы 8654 тұрғынның ішінде 5827-сі венгрлер (67,33%), 2417 румындар (27,92%), 276 немістер (3,18%) және 134 (1,57%) басқа ұлт өкілдері құрады. 2021 жылғы халық санауы бойынша Дева қаласының халқы 53 113 адамды құрады. Алдыңғы 2011 жылғы халық санауында қалада 56 647 адам тұрды, бұл оны Румыниядағы ең ірі 37-ші қала етіп көрсетті. 2011 жылғы этникалық құрамы: румындар 89,67%, венгрлер 7,79%, цығандар 1,6%, басқалары 0,91%.
In 1850, the town had 2,129 inhabitants, of which 1,038 were Romanians (48.8%), 517 Hungarians (24.3%), 255 Germans (12%), 216 Roma (10.1%) and 103 (4.8%) of other ethnicities, meanwhile in 1910, out of 8,654 inhabitants, 5,827 were Hungarians (67.33%), 2,417 Romanians (27.92%), 276 Germans (3.18%) and 134 (1.57%) of other ethnicities. At the 2021 census, Deva had a population of 53,113. At the previous census, from 2011, there were 56,647 people living within the city, making it the 37th largest city in Romania. The ethnic makeup in 2011 was as follows: Romanians 89.67%, Hungarians 7.79%, Roma 1.6%, other 0.91%.
Экономика
Деваның экономикасында автомобиль өнеркәсібі, сауда, құрылыс материалдары және энергетика салалары маңызды.
Automotive, commerce, construction materials and power industries are important to Deva's economy.
Климат
Девада ылғалды континенталды климат (Koppen: Dfb) басым, жазда ыстық, қыста суық болады. Жауын-шашын маусым айында ең көп мөлшерде жауады.
Deva has a humid continental climate (Koppen: Dfb) with warm summers and cold winters. Precipitation peaks in the month of June.
Туризм және спорт
Деваның басым бөлігін Ситадель төбесі алып жатыр. Бұл жер, сирек кездесетін гүл түрлері мен мүйізді жыланның кездесуіне байланысты қорғалатын табиғи қорық болып табылады. Төбесінде 13 ғасырда салынған Цитадельдің қираған қалдықтары орналасқан. Туристер Цитадельді төбеге шығып немесе арқан жолмен көтеріле алады. Арқан жол 160 метр қашықтықты қамтиды және 16 адамға дейін тасымалдай алады. Деваның танымал туристік орындарына Өнер театры, Патрия кинотеатры, Ескі қала және Цитадель паркі жатады, онда Михай Эминеску мен Децебалдың ескерткіштері, сондай-ақ Магна Курия сарайы орналасқан. Сонымен қатар, Цитадель паркінің жанында жақында салынған демалыс кешені – Aqualand Complex та бар. Бұл Трансильвания аймағының маңызды туристік тармағы. Қала орталығындағы Мәдениет үйі мен музыкалық фонтан Дева қаласының орталық бөлігін анықтайтын екі маңызды элемент болып табылады. Дева Румынияның гимнастика астанасы деп есептеледі, себебі қалада Ұлттық гимнастика оқу орталығы орналасқан. Еліміздің көптеген олимпиада чемпиондары, оның ішінде Надя Команечи де Девада жаттыққан.
Deva is dominated by the Citadel Hill, a protected nature reserve because of its rare floral species and the presence of the horned adder. Perched on the top of the hill are the ruins of the Citadel built in the 13th century. Tourists can visit the Citadel by climbing the hill or using the cable car. The machinery covers a distance of 160 meters and it can transport up to 16 people. Deva's tourist attractions include the Arts Theatre, the Patria Cinema, the Old Centre and the Citadel Park, where there are the statues of Mihai Eminescu and Decebal and the Magna Curia Palace. There is also the Aqualand Complex, a recently built leisure centre situated near the Citadel Park. It is an important tourist spot for the Transylvania region. Downtown the city, the House of culture and the musical fountain represent two elements that define the town centre of Deva. Deva is considered the Gymnastics capital of Romania because the National gymnastics training center is located in the city. Many of the country's Olympic gymnasts have trained in Deva, including Nadia Comăneci.