Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әлеуметтанудың бір саласы
Aspect of sociology
Қауіптің мәдени теориясы, көбінесе жай ғана Мәдени Теория деп аталады (бас әріптермен; мәдениет теориясымен шатастырмау керек), – бұл тұжырымдамалық құрылым және қоғамдағы қауіпке байланысты дау-жанжалдарды түсіндіруге бағытталған эмпирикалық зерттеулер жиынтығы. Қауіпті қабылдаудың басқа теориялары экономикалық және танымдық факторларға баса назар бөлсе, Мәдени Теория әлеуметтік ұйымның құрылымдары адамдарға осы құрылымдарды нығайтатын, сондай-ақ балама құрылымдармен бәсекелесетін қабылдауларды сыйлайды деп тұжырымдайды. Бұл теория алғаш рет 1970 жылы антрополог Мэри Дуглас жазған «Табиғи символдар» кітабында жазылған. Кейін Дуглас саяси ғалым Аарон Вильдавскиймен бірлесіп, теорияны нақтылау үшін тығыз жұмыс істеді. Мәдени Теория көптеген әлеуметтік ғылымдарды қамтитын түрлі зерттеу бағдарламаларын тудырды және соңғы жылдары саясатты жасау кезіндегі дау-жанжалдарды талдау үшін қолданылып келеді.
The cultural theory of risk, often referred to simply as Cultural Theory (with capital letters; not to be confused with culture theory), consists of a conceptual framework and an associated body of empirical studies that seek to explain societal conflict over risk. Whereas other theories of risk perception stress economic and cognitive influences, Cultural Theory asserts that structures of social organization endow individuals with perceptions that reinforce those structures in competition against alternative ones. This theory was first elaborated in the book Natural Symbols, written by anthropologist Mary Douglas in 1970. Douglas later worked closely with the political scientist Aaron Wildavsky, to clarify the theory. Cultural Theory has given rise to a diverse set of research programs that span multiple social science disciplines and that have in recent years been used to analyze policymaking conflicts generally.
Тәуекел және кінә, топ және желі
Дугластың еңбегінің екі ерекшелігі Мәдениет теориясының негізгі құрылымын қалыптастырады. Біріншісі – әлеуметтік қауіп-қатерлерді жеке адамдардың қабылдауының әлеуметтік функциясының жалпы сипаттамасы. Дуглас айтқандай, адамдар әлеуметтік зиянды – аурудан бастап, ашаршылыққа дейін, табиғи апаттарға дейін – әлеуметтік нормаларды бұзатын мінез-құлықпен байланыстырады. Оның пікірінше, бұл бейімділік белгілі бір әлеуметтік құрылымдарды дамытуда маңызды рөл атқарады, қоғам мүшелеріне бүлікшіл мінез-құлыққа қарсылық білдіруді және осындай институттарға қарсы шыққандарды кінәлауға бағыттайды. Дугластың жұмысының екінші маңызды ерекшелігі – әлеуметтік ұйымның бәсекелестік құрылымдарының формаларын ерекше есепке алу. Дуглас мәдени өмір салты мен оған байланысты көзқарастарды (барлық қоғамдарда және барлық уақытта) екі өлшем бойынша сипаттауға болады деп мәлімдеді, оларды ол «топ» және «тор» деп атады. «Жоғары топ» өмір салты ұжымдық бақылаудың жоғары дәрежесін көрсетеді, ал «төмен топ» өмір салты одан әлдеқайда төмен және жеке өзін-өзі қамтамасыз етуге баса назар аударады. «Жоғары тор» өмір салты рөлдер мен биліктегі қабатталудың айқын және тұрақты формаларымен сипатталады, ал «төмен тор» – теңгерімді тәртіпті көрсетеді. Бұл екі ой желісі Дугластың ертедегі жұмысында дамыған болса да, алғаш рет оның және Уилдавскийдің 1982 жылғы «Тәуекел мен мәдениет: техникалық және экологиялық қауіптерді таңдау туралы эссе» кітабында тәуекелді қабылдау теориясының негізін қалыптастыру үшін саналы түрде біріктірілді. АҚШ-тағы ауаның ластануы және ядролық энергияға қатысты саяси қақтығыстарға көбінесе назар аударған «Тәуекел мен мәдениет» кітабы экологиялық және технологиялық тәуекелдерге байланысты саяси қақтығыстарды «топ-тор» схемасымен байланысты өмір салтының жақтастары арасындағы күреске байланыстырады: теңгерімділік пен ұжымдыққа («төмен тор», «жоғары топ») бейім, теңсіздікке әкелетін коммерциялық мінез-құлықты шектеу үшін экологиялық апаттың қаупін негіздеме ретінде пайдаланатын; және жеке («төмен топ») және иерархиялық («жоғары тор») өмір салты, жеке тәртіпті араласудан қорғау және қалыптасқан коммерциялық және үкіметтік элиталарды сыннан қорғау үшін экологиялық тәуекел туралы талаптарға қарсы тұрады. Кейінгі Мәдениет теориясының еңбектері осы аргументті жүйелендірді. Бұл есептерде топ-тор схемасы төрт немесе бес өмір салтын тудырады, олардың әрқайсысы табиғатқа қатысты өзіне тән көзқараспен (мықты, нәзік, өзгергіш және т.б.) байланысты, бұл олардың басқаларымен бәсекелесуде алға жылжуына қолайлы.
Two features of Douglas's work inform the basic structure of Cultural Theory. The first of these is a general account of the social function of individual perceptions of societal dangers. Individuals, Douglas maintained, tend to associate societal harms—from sickness to famine to natural catastrophes—with conduct that transgresses societal norms. This tendency, she argued, plays an indispensable role in promoting certain social structures, both by imbuing a society's members with aversions to subversive behavior and by focusing resentment and blame on those who defy such institutions. The second important feature of Douglas's work is a particular account of the forms that competing structures of social organization assume. Douglas maintained that cultural ways of life and affiliated outlooks can be characterized (within and across all societies at all times) along two dimensions, which she called “group” and “grid”. A “high group” way of life exhibits a high degree of collective control, whereas a “low group” one exhibits a much lower one and a resulting emphasis on individual self sufficiency. A “high grid” way of life is characterized by conspicuous and durable forms of stratification in roles and authority, whereas a “low grid” one reflects a more egalitarian ordering. Although developed in Douglas's earlier work, these two strands of her thought were first consciously woven together to form the fabric of a theory of risk perception in her and Wildavsky's 1982 book, Risk and Culture : An Essay on the Selection of Technical and Environmental Dangers. Focusing largely on political conflict over air pollution and nuclear power in the United States, Risk and Culture attributed political conflict over environmental and technological risks to a struggle between adherents of competing ways of life associated with the group–grid scheme: an egalitarian, collectivist (“low grid”, “high group”) one, which gravitates toward fear of environmental disaster as a justification for restricting commercial behavior productive of inequality; and individualistic ("low group") and hierarchical ("high grid") ones, which resist claims of environmental risk in order to shield private orderings from interference, and to defend established commercial and governmental elites from subversive rebuke. Later works in Cultural Theory systematized this argument. In these accounts, group–grid gives rise to either four or five discrete ways of life, each of which is associated with a view of nature (as robust, as fragile, as capricious, and so forth) that is congenial to its advancement in competition with the others.
Сауалнамалық зерттеулер
Мәдениет теориясын қолдау үшін түрлі ғалымдар сауалнама деректерін ұсынды. Осылардың біріншісі – Вильдавскийдің аспиранты Карл Дейк, ол әртүрлі әлеуметтік тәуекелдер – қоршаған ортаның апаттары, сыртқы шабуыл, ішкі тәртіпсіздік, нарық құлдырауы – мен респонденттердің мінез-құлық шкалалары бойынша алған ұпайларын байланыстырды. Ол бұл шкалалар Дугластың топтық-тор схемасындағы өмір салтына байланысты "мәдени көзқарастарды" көрсетеді деп санады. Кейінгі зерттеушілер Дейктің өлшемдерін жетілдіріп, оларды экологиялық және технологиялық тәуекелдердің кең спектріне қолданды. Мұндай зерттеулер тәуекелді қабылдаудың басқа факторларға қарағанда мәдениетпен жақсы түсіндірілетін үлгілерде таралатынын көрсетіп, жанама дәлелдерді ұсынады.
A variety of scholars have presented survey data in support of Cultural Theory. The first of these was Karl Dake, a graduate student of Wildavsky, who correlated perceptions of various societal risks—environmental disaster, external aggression, internal disorder, market breakdown—with subjects’ scores on attitudinal scales that he believed reflected the “cultural worldviews” associated with the ways of life in Douglas's group–grid scheme. Later researchers have refined Dake's measures and have applied them to a wide variety of environmental and technological risks. Such studies furnish an indirect form of proof by showing that risk perceptions are distributed across persons in patterns better explained by culture than by other asserted influences.
Кейс-студиялар
Басқа ғалымдар Мәдениет теориясын интерпретациялық эмпирикалық деректермен қосымша дәлелдеді. Олардың зерттеулері, кейс-стадилер негізінде жасалған, нақты тәуекелдерді реттеу және оларға байланысты дау-дамайлардың топтық желілік аясында түсіндірілуі мүмкін екенін көрсетеді.
Other scholars have presented more interpretive empirical support for Cultural Theory. Developed in case study form, their work shows how particular risk regulation and related controversies can plausibly be understood within a group grid framework.
Басқа тәуекелдерді қабылдау теорияларымен байланысы
Мәдениет теориясы тәуекелді қабылдаудың тағы екі белгілі теориясына балама болып табылады. Біріншісі, рационалды таңдау теориясына негізделген, тәуекелді қабылдауды адамдардың шығын мен пайданы салыстыруының нәтижесі ретінде қарастырады. Дуглас пен Вильдавский «Тәуекел және мәдениет» еңбегінде осы ұстанымды сынап, адамдардың қандай жағдайға қол жеткізу үшін тәуекелге баруға дайын екенін анықтауда мәдени өмір салтының ролі ескерілмейтінін айтты. Екінші, әлеуметтік психология мен мінез-құлық экономикасына негізделген белгілі теория, адамдардың тәуекелді қабылдауына эвристика мен қате пікірлердің үлкен әсер ететінін, олардың көзқарасын бұрмалатынын мәлімдейді. Дуглас бұл «психометриялық» тәсілдің тәуекелге байланысты дауларды «саясиландырмай» қана қоймай, адамдардың бәсекелес мәдени құрылымдарға адалдығын көрсететін когнитивтік факторларға байланыстырып, жөнсіздікке бой алдырғанын айтты. Соңғы кезде Пол Словик және Дэн Кахан сияқты ғалымдар, психометриялық теорияны дамытуға үлес қосқан пионерлер, психометриялық және мәдени теорияларды байланыстыруға тырысты. «Тәуекелдің мәдени тануы» деп аталатын бұл ұстаным, психометриялық парадигмадағы динамика топтық-желілік көзқарастардың тәуекелді қабылдауды қалыптастыру механизмі екенін көрсетеді. Дуглас мұндай бағдарламаның іске аспайтынын ойлады, егер топтық-желілік теория мен психометрия арасында одақ құруға шақырылса, ол көкке самғау сияқты болар еді деді. Оның еңбектерінде осындай терең ирониялық мәлімдемелер жиі кездеседі, олар «позициясыздық» – қол жеткізе алмайтын арман екенін көрсетеді: Дуглас үшін түсіну мен білім әрқашан нақты, толық емес позициядан туындауы керек, бұл оның 1982 жылғы Вильдавскиймен бірлескен кітабының кіріспе бөлімдерінен анық көрінеді.
Cultural Theory is an alternative to two other prominent theories of risk perception. The first, which is grounded in rational choice theory, treats risk perceptions as manifesting individuals’ implicit weighing of costs and benefits. Douglas and Wildavsky criticized this position in Risk and Culture, arguing that it ignores the role of cultural ways of life in determining what states of affairs individuals see as worthy of taking risks to attain. The second prominent theory, which is grounded in social psychology and behavioral economics, asserts that individuals’ risk perceptions are pervasively shaped, and often distorted by heuristics and biases. Douglas maintained that this “psychometric” approach naively attempted to “depoliticize” risk conflicts by attributing to cognitive influences beliefs that reflect individuals’ commitments to competing cultural structures. More recently, some scholars, including Paul Slovic, a pioneer in the development of the psychometric theory, and Dan Kahan have sought to connect the psychometric and cultural theories. This position, known as the cultural cognition of risk, asserts that the dynamics featured in the psychometric paradigm are the mechanisms through which group grid worldviews shape risk perception. Considering such a program, Douglas herself thought it unworkable, saying that “[i]f we were invited to make a coalition between group grid theory and psychometrics, it would be like going to heaven”. Such deeply ironic statements are scattered through her work as indicating an unattainable mirage of 'positionlessness': understanding and knowledge must, for Douglas, always emerge from a particular, partial, position, as is evident from the opening chapters of her 1982 book with Wildavsky.
Тәуекелдерді қабылдаудан тыс қолдану
Мәдениет теориясымен жұмыс істейтін теоретиктер оның негізгі компоненттерін, әсіресе топтық тор типологиясын, тәуекелді қабылдаудан өзге де мәселелерге бейімдеді. Оларға саяси ғылым, мемлекеттік саясат, мемлекеттік басқару және ұйымдық зерттеулер, құқық және тұрақтылық кіреді. Ол сондай-ақ теорияның функционализмді қабылдауына қарсы тұрады, бұл даулы талдау әдісі, ол әлеуметтік қатынастардағы басты себептік күшті жеке адамдардың өз мақсаттарына жету туралы қабылдаған шешімдері емес, ұжымдық бірліктердің қажеттіліктерінде (Мәдениет теориясы жағдайында, топтық тормен анықталған өмір салты) көреді. Бохолм және басқалар мәдениет теориясының логикасы айналмалы екенін де атап көрсетеді. Сондай-ақ, мәдениет теориясын эмпирикалық тұрғыдан дәлелдеуді көздейтін зерттеулер, әсіресе сауалнамалар сынға түсіп жатыр, олардың кейбіреуі жеке адамдардың көзқарастарын дұрыс өлшемейді және, десе де, тәуекелді жеке қабылдаудағы айырмашылықтың шамалы бөлігін ғана түсіндіреді. Ақырында, кейбір адамдар Дуглас пен Вильдавскийдің «Тәуекел және мәдениет» еңбегіндегі экологиялық қорғаушыларды қатаң сынауына байланысты саяси себептермен Мәдениет теориясына қарсы шығады.
Theorists working with Cultural Theory have adapted its basic components, and in particular the group grid typology, to matters in addition to risk perception. These include political science, public policy, public management and organizational studies, law, and sustainability. She also objects to the theory's embrace of functionalism, a controversial mode of analysis that sees the needs of collective entities (in the case of Cultural Theory, the ways of life defined by group grid), rather than the decisions of individuals about how to pursue their own ends, as the principal causal force in social relations. Furthermore, both Boholm and note that cultural theory is circular in its logic. Commentators have also critiqued studies that purport to furnish empirical evidence for Cultural Theory, particularly survey studies, which some argue reflect unreliable measures of individual attitudes and in any case explain only a modest amount of the variance in individual perceptions of risk. Finally, some resist Cultural Theory on political grounds owing to Douglas and Wildavsky's harsh denunciation of environmentalists in Risk and Culture.