Кіріспе

Классикалық риториканың үшінші каноны – Элокуцио (грек тілінде лексис немесе фразис) – батыс классикалық риторикасында риторикалық тәсілдер мен тілдік фигураларды меңгеруге арналған латын тіліндегі термин. Элокуцио көбінесе риторикалық стильді көрсетеді. Осыған ұқсас терминдер – шешендік және сөз өнері.

Элементтер

Сөз сөйлейтін адам немесе жазушы нақты бір сөйлеу үшін стильді жасау кезінде бірнеше мәселені анықтау керек еді.

Стиль деңгейлері

Біріншіден, стиль деңгейі болды: қарапайым (attenuata немесе нәзік), орташа (mediocris немесе robusta) немесе жоғары (florida немесе gravis). Жазушыларға негізгі стильді тақырыптарына және аудиториясына сәйкес таңдау ұсынылды. Мысалы, Квинтилиан өзінің «Institutio Oratoria» еңбегінде қарапайым стильді оқытуға, орташа стильді – әсерлі сөйлеуге, ал жоғары стильді – әдемі әңгімелеуге ыңғайлы деп санады. Бүгінде сөз өнері мен риторика көбінесе соңғы стильмен байланысты, бірақ риториктер үшін әр стиль риторикада қолдануға болатын.

Стильдің қасиеттері

Ежелгі авторлар жақсы стильге қол жеткізу үшін қажетті төрт құрамдас бөлік – дұрыстық, айқындық, орындылық және әшекейлеуден тұрады деп келісті. Кейде «тазалық» деп аударылатын дұрыстық, риторлардың қолданыстағы сөздерді пайдаланып, жазған тілдің грамматикалық ережелерін сақтауын білдіретін. Дұрыстық ережелері – дәстүрлі грамматикадан алынған грамматика және қолдану стандарттары. Айқындыққа қатысты, көне ұстаздардың көпшілігі риторлардың сөздерді олардың қалыпты немесе күнделікті мағынасында қолдануы керек деп есептеді. Айқындықтың мақсаты – мағынаның терезе арқылы жарқыраған жарық сияқты ашық көрінуін қамтамасыз ету еді. Орындылық, грек риторикасындағы prepon ұғымынан туындаған, ол – нақты бір жағдайда тиіс айтылған немесе жасалған нәрсе дегенді білдіреді. Көне ұстаздар Kairos-қа жақын назар аударудың орынды стильді анықтауға көмектесетінін үйреткен. Стильдің соңғы және ең маңызды қасиеті – әшекейлеу, ол – ерекше немесе еңкейтін тілдік қолдану ретінде анықталады.

Стильдік фигуралар

Қалыптастыру үш негізгі санатқа бөлінді: тілдік амалдар, ойлық амалдар және троптар. Тілдік амалдар – тілді шеберлікпен құрудың кез келген өнері. Ойлық амалдар – идеялардың, сезімдердің, ұғымдардың және әдеттегі ой жүргізу үлгісінен өзгешеленетін ойлық амалдардың көркемдік бейнеленуі. Троптар – бір сөзді екіншісімен шеберлікпен алмастыру. Көп назар тілдік амалдарға бөлінді, олар түрлі типтерге және кіші типтерге жіктелді. Ренессанс дәуірінің бір жазушысы Генри Пичэм 184 түрлі тілдік амалды санап шықты, бірақ мұны Ренессанста басталған стильге артық мән берудің көрінісі деп айтуға болады. Сондай-ақ, elocutio үшін қазір грамматикалық деп есептелетін мәселелер маңызды болды: тыныс белгілерін және байланыс сөздерін дұрыс қолдану; сөйлемдегі сөздердің тиімді реті (ағылшын тілінен өзгеше, көптеген тілдер сөздердің ретіне онша тәуелді емес, сондықтан сөздердің ретін таңдау функциядан гөрі формаға қатысты болуы мүмкін); және сөйлемдердің ұзындығы.