Кіріспе

Дәлелдік құқықтағы түсінік. Католиктік канондық құқықтағы термин.

Заңда презумпция – "нақты бір фактіні болжау". Презумпциялардың екі түрі бар: жоққа шығаруға болатын презумпциялар және жоққа шығаруға болмайтын (немесе шешімді) презумпциялар. Жоққа шығаруға болатын презумпция өндіріс жүктемесін (мүддесі шектеулі тарапқа қарсы дәлелдер ұсынуды талап ету) немесе дәлелдеу жүктемесін (мүддесі шектеулі тарапқа презумпцияның бұрыс екенін көрсетуді талап ету) ауыстырады. Керісінше, шешімді/жоққа шығаруға болмайтын презумпцияға қарсы фактілермен немесе дәлелдермен күресуге болмайды.

Тарих

Ежелгі яһуди заң кодексі, Талмуд, болжамдарға негізделген ойлауды (хазака) қамтиды, яғни егер басқаша ойлауға негіз болмаса, шындық деп есептелетін ұйғарымдар, мысалы: "Адам әдетте қарызын мерзімінен бұрын төлемейді". Осындай тұжырымдама ежелгі Рим заңдарында да кездеседі, мысалы, егер баланың кімнің өсиеті бойынша туғаны күмәнді болса, болжам баланың пайдасына болады. Презумпцияның пайда болу мерзімі заңмен жиі өзгертіледі. Саналы екендігі туралы болжам. Қылмыстық іс бойынша сотқа тартылған адам саналы деп есептеледі, керісінше дәлелденгенше. Сол сияқты, адамның өсиеттік құқығы бар екені де, оған қарсы дәлелдер келтірілгенге дейін болжалады. Айыпсыздық презумпциясы, ол қылмыстық істе айыптау тарапының дәлелдеу міндеттемесін білдіреді, нәтижесінде айыпталушы ешқандай дәлел ұсынбастан ақталуы мүмкін. Неке заңдылығының немесе әкелігінің презумпциясы, күйеудің әйелінен некеде туған баланың немесе неке өлім, заңды ажырасу немесе ажырасу арқылы аяқталғаннан кейін тоғыз ай ішінде туған баланың биологиялық әкесі екенін болжайды. Кейбір юрисдикцияларда, әке баласын үйіне қабылдаса немесе ол баланың әкесі екенін жарияласа, әкелік презумпциясы туындайды деп саналады. Тірі қалғандар туралы презумпция әртүрлі презумпцияларды қамтиды. Бұл термин кейде екі адам бір оқиғада бірдей қаза болғанда, олардың арасында кім ұзақ өмір сүргенін анықтау үшін қолданылады. Бірлескен шот ашқан екі немесе одан көп адамның, біреуі қайтыс болған жағдайда қордағы активтерді тірі қалғандарға беруді көздегені де "тірі қалғандардың презумпциясы" деп аталады. Поштаға жіберілгендігі туралы презумпция, дұрыс адрестелген хаттың поштаға немесе тасымалдаушыға тапсырылғаннан кейін адресатқа жеткізілгені деп есептейді. Алдау немесе ықпал ету презумпциясы, егер сенімділік позициясындағы адам, мысалы, қамқоршы немесе сенімхат иесі, басқа адамның мүлкін өз пайдасына қолданса туындайды. Жарамдылық презумпциясы – дәлелдеу міндеттемесін білдірудің тағы бір тәсілі: сот актілері жарамды деп есептеледі және оларды даулағысы келгендер осы презумпцияны жоңқыта алуы керек. Бұл сондай-ақ реттелу презумпциясы деп те аталады. Ерлерден әйелдерге және әкелерден балаларға жасалған мүлік беруге қатысты алға жылжу презумпциясы. Коммерциялық шарттарда, шарттасқан тараптар арасындағы барлық дауларды бір сотта шешуге ниетті деген презумпция бар. Бұл презумпция "бір терезедегі сот" деп те аталады және шарттарды рационалды бизнес тараптар жасады деген сенімді көрсетеді. 1970 жылдың 27 ақпанындағы Германияның Bundesgerichtshof (Федералды сот) шешімінде "әділ тараптар келісімшарт арқылы құрылған қатынастарды және одан туындайтын талаптарды екі сот емес, бір сот шешсін деп тілеуіне толық негіз бар" делінген. Австралияның Федералды соты Comandate Marine Corp v Pan Australia Shipping Pty Ltd. (2006) ісінде "тараптар мәмілесінен туындаған дауларды екі жерде қараудың ыңғайсыздығын қаламағандығы туралы ақылға қонымды коммерциялық презумпция" деп атады. Лордтар палатасы Premium Nafta Products Ltd (20-ші жауапкер) және басқалар v. Fili Shipping Company Ltd және басқалар (2007) ісінде "құрылыс мәселесіне қатысты бұл тәсіл қазір халықаралық коммерция құқығының бір бөлігі ретінде берік орныққан" деп атап өтті және Апелляциялық соттың осы негізде шығарған шешімін мақұлдады, бұл презумпция "қазір біздің [Англия мен Уэльс] құқығымыздың да бір бөлігі болып қабылдалуы керек" деді. АҚШ заңдарында конституциялық презумпция барлық заңдар федералды және штаттық конституциялық талаптарға сәйкес жазылғанын болжайды. Заңның конституциялық заңдылығын даулаған тарап дәлелдеу міндеттемесін көтереді және кез келген күмән осы тарапқа қарсы шешіледі. Егер заңның екі түсіндірмесі болса, біреуі конституциялық, екіншісі - емес, соттар заңды күшін сақтауға мүмкіндік беретін жолды таңдайды.

Қорытынды (қайталанбайтын) болжам

Қорытынды презумпция, сонымен қатар даусыз презумпция деп аталады, – бірнеше құқықтық жүйеде қолданылатын презумпция түрі. Ағылшын құқығында қорытынды презумпция – бұл дәлелдермен жоққа шығарылмайтын және кері дәлелдер болған жағдайда да факті ретінде қабылдануға тиіс заң презумпциясы. Мысалы, қылмыстық жауапкершілік жасына жетпеген баланың ауыр қылмыс жасауы мүмкін емес деп есептеледі.

Австралия

Австралия заңдарында 10 жасқа толмаған баланың қылмыстық құқық бұзушылығы үшін жауапты екендігіне қатысты нақты презумпция бар. Бұл презумпция балаларды қорғау мақсатында жасалған, олардың қылмыстық құқық бұзушылықтың ауырлығы мен салдарына жете түсінуге қабілетсіз екендігін ескереді.

Канада

Жақында "Масты қалпында көлік жүргізу туралы" заңға енгізілген өзгерістер мемлекеттік айыптаушыға шешуші презумпцияны қолдануға мүмкіндік береді. Әдетте, полиция көлікті басқарудан (немесе оны күту мен бақылауда ұстаудан) кейін 2 сағат ішінде алкоголь сынағын өткізсе, сот қандағы алкоголь концентрациясының көлік басқарылған кездегі және құқық бұзушылық жасалған кездегі деңгейі бірдей екенін қабылдауы мүмкін. Егер сынақ екі сағаттан кейін жүргізілсе және қандағы алкоголь концентрациясы 100 мл қаныңда 20 мг алкогольден жоғары болса, онда қандағы алкоголь концентрациясы әр 30 минут сайын 100 мл қаныңда 5 мг алкогольге дейін артуы мүмкін деген шешім қабылданады.

Англия мен Уэльс

Қылмыстық жауапкершілік жасына жетпеген бала өз әрекеттері үшін заңды жауапкершілікке тартыла алмайды, демек, қылмыстық құқық бұзу жасағаны үшін сотталмайды. Бұл жас туралы пікірталас үздірілмейді және сот шешімдеріне, психологиялық зерттеулердің нәтижелеріне және белгілі бір дәрежеде қоғамдық пікірге байланысты өзгерістер енгізіліп келеді. Ортақ құқық бойынша бұл жас жетіге тең болса, 1933 жылғы Балалар және жасөспірімдер туралы заңмен сегізге (50-бап), ал 1963 жылғы Балалар және жасөспірімдер туралы заңмен онға дейін көтерілді және қазірге дейін сол күйінде сақталып келеді. Зорлау ісінде, егер сотталушы шағымданушыны "әрекеттің мәні мен мақсаты" туралы қасақана алдағаны немесе "шағымданушыға жеке таныс адам" болып көрініп, шағымданушыны келісім беруге қасақана итермелегені анықталса, сотталушы зорлау қылмысына кінәлі деп танылады және сотталуға тиіс.