Кіріспе

Ахиллеид (Ахиллеис) – Публий Папиний Статиус жазған аяқталмаған эпостық өлең. Ол Ахиллдің өмірін жастығынан Троядағы қазасына дейін суреттеу мақсатында жазылған. Ақынның өлімінен бұрын шамамен бір жарым кітабы (1127 жол дактильді гекзаметр) ғана аяқталған. Қалған бөлігі – батырдың Хирон кентаврмен өткізген ерте өмірінің сипаттамасы, сондай-ақ оның анасы Тетис, Трояға қарсы гректер жорылысына қатысқанға дейін оны Скирос аралында қыз болып жасырған эпизод.

Құрамы

Сильвадағы өлеңге жасалған үш сілтемеге сүйене отырып, «Ахиллеид» шамамен 94-96 жылдары аралығында жазылған болуы мүмкін. «Сильва» 4.7.21–24-те Стаций, досы К. Вибиус Максимус Дальмацияда саяхаттап жүргенде (және осы өлең оған арналған), оның серігі болмаса «Ахилл» шығармасын аяқтауға ынтасы жоқ екенін айтады. Стаций бұл өзіндік жазушылық қиындықтан шыққан сияқты, себебі «Сильваның» бесінші кітабынан алынған өлеңінде «Ахиллеидтен» бір бөлімді жақын арада оқып беруге сілтеме жасайды. Бұл сілтеме 95 жылдың жазында жасалған деп саналады, ал Стаций сол жылдың соңында немесе келесі жылдың басында қайтыс болған болуы мүмкін, «Ахиллеид» аяқталмай қалды.

Поэтикалық үлгілер

Стацийдің негізгі үлгілері – Гомер және Ахилл өмірін сипаттайтын эпикалық циклдің өлеңдері. Ахиллеиданың басында Стаций өзінің өлеңінің Илиядадағыдай Гектордың өлімімен аяқталмауын, екі маңызды үлгіні шақырып, бүкіл Троя циклін жалғастыруын тілейді. Ахиллеидадағы стильі Вергилийге қарағанда Овидийді еске түсіреді, ол Теобидтің құрамына үлкен әсер еткен. Стаций Ахиллеид арқылы Гомердің Ахилл бейнесін қайта қарастыруға тырысты, дәл Овидий Виргилийдің Энейіне жасағандай. Осы арқылы, олар эпостық оқиғалар мен кейіпкерлердің өмірлеріне қатысты дәстүрлер арасындағы шиеленісті пайдаланды. Ахиллеид аяқталмағандықтан, оны көбінесе "фрагмент" деп атайды, бірақ бұл қате түсінік. Фрагменттер әдетте аудиторияға жеткізілу барысында зардап шеккен жазбалар болып табылады. Стацийдің Ахиллеидасы – өмірінде жарық көрген, жартылай аяқталған, өңделген шығарма. Кіріспеде эпостың мақсаттары мен ауқымы, соның ішінде Ахиллдің өмірінің барлығын қамту ниеті айтылады, Илиададағыдай Гектордың өлімімен шектелмейді. Ахиллеида Музалар мен Аполлонға дәстүрлі эпикалық шақырумен басталады, ақынның шығармашылығына шабыт тілеп, өлеңнің мазмұнын көрсетеді. Мұзалар бірінші болып аталады (Ах. 1.1–7):

Вергилийдің Энеидасында және Стацийдің Тебаидасындағыдай, алғашқы сөздер поэманың негізгі тақырыбын ұсынады, латын энклитикалық жалғаумен қосылған сөйлеммен кеңейтіледі. Бірінші жолдың құрылымы Ахиллеидті Вергилийдің жауынгерлік эпостың дәстүріне жатқызса, Филип Харди жоғарыда келтірілген соңғы жолды Стацийдің Овидийге деген қарызының белгісі деп санайды. Атап айтқанда, "төменге түсіру" мағынасындағы deducere етістігінің таңдалуы, Овидийдің "мәңгілік әнді" (perpetuum carmen) өз заманына алып келуін сұраған Метаморфоздағы шақыруын еске түсіреді, Харди оны Стацийдің "Трояның бүкіл тарихымен" (tota Troia, сөзбе-сөз: "барлық Троя") салыстырады. Констан көптеген ғалымдардың Ахиллдің қыз кейпінде бейнеленуін оның әйелдер арасында өмір сүрген баладан ересекке дейінгі жетілуін көрсететін сурет деп түсіндіргенін айтады. Констанның пікірінше, Стаций оқиғаның күлкілі жақтарына көбірек назар аударады, соғыстың қаталдығына қарамастан, "жағдайдың әдепсіз қызығына және эпикалық мақтанға қанағаттандырып" комедиялық контраст жасайды. 397–466 жолдар. Аргивтер (гректер) Троя соғысына дайындалады. 467–559 жолдар. Гректер Аулисте күштерін жинап, бірақ Ахиллдің жоқ екенін байқайды. Пайғамбар Калхас Ахиллдің Скироста жасырылғанын көреді, Одиссей мен Диомед оны алуға кетеді. 560–674 жолдар. Ахилл Деидамияға ғашық болып, ол оның кім екенін біліп, жасырынбаққа көмектеседі. Ахилл Деидамияны қасиетті тоғайда зорлайды, ол оны кешіріп, құпия сақтайды. Ол жүкті болып, бала табады (Неоптолем, бірақ оның аты Ахиллеидада есімдерінде көрсетілмейді). 675–818 жолдар. Одиссей мен Диомед Скиросқа келіп, Ликомедтің қонақжайлылығын көреді, оның қыздарына сыйлықтар береді. Ахилл қалқан мен қаруға қызығумен, әйелдерге арналған заттарға емес, өзінің кім екенін ашады, Одиссейдің күткені осы еді. Ахилл грек батырларымен соғысқа баруға көндігіп, алғаш рет Деидамиямен және ұлымен қарым-қатынасын түсіндіреді, Ликомедті қызына үйленуге рұқсат сұрайды. 927–60 жолдар. Деидамия болашақты көріп, Ахиллдің бір күні оған оралуына үміттеніп, үмітсіз сөздер айтады.

2-кітап

1–22-жолдар. Анасынан кешірім сұрап дұға еткеннен кейін Ахилл Скиростан Улисс пен Диомедпен бірге теңізге шығады. 23–48-жолдар. Деидамия мен Ахилл әрқайсысы жеке-жеке бір-бірін жоқтап, қайғырады. Одиссей Ахиллдің әйелінен ойын аударуға тырысады. 49–85-жолдар. Одиссей оларға баруға себеп болған соғыстың басынан бастап оқиғаларды айтады және Париждің Еленаны салғырт түрде қашқаруына, соның салдарынан бүкіл қоғамға төнген қауіпке наразылығын білдіреді. 86–167-жолдар. Диомедтің тілегі бойынша Ахилл өзінің балалық шағы, аң аулаудағы ерліктері және Хиронның үйреткендері туралы айтады. Өлең Ахиллдің баяндамасымен аяқталады.

Ахиллеидтің әсері және оған тәнті жауаптар

Ахиллеид, әдетте, Тебаидтан гөрі көбірек оң пікір алды. Оның бір саласы екі поэманы салыстыруға бағытталған; көптеген ғалымдар «жайлы» және «илиадалық» Тебаид пен ойыншыл «Овидийлік» Ахиллеид арасында күрт айырмашылықты көреді. Кейбіреулер Ахиллеидті Стацийдің виргилийлік үлгіге қарсы тұрып, жаңа эпостық жанрды құруға жасаған әрекеті деп қарастырады. Басқалары поэмада әйел сезімдерінің және әйелдік сипаттамалардың маңыздылығын атап өтті. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілер Ахилл бейнесін Домицианға қарсы наразылықтың символы ретінде түсіндірді. Сыншылар Ахиллеидтің сәтсіздігіне де тоқталып, Стацийдің эпикалық дәстүрдің баламасын жасауға тырысқанын, бірақ ол мұнда жетіспегенін айтты. Дегенмен, Стацийдің балама эпикалық дәстүрі кейбір ізбасарларына әсер еткені де айтылады. Клавдианның «Proserpinae raptu» поэмасы Стацийдің эпикалық дәстүрін үлгі етіп алды, жұмысын аяқталмаған күйде қалдырды. Клавдиан Гомер мен Виргилийдің повестволеуінің сөзсіздігі Стацийдың аяқтамауының себебі деп сенді. Басқа авторлар, мысалы Данте Алигьери Стацийден шабыттанып, оның стилін жоғары бағалады; Джованни Боккаччо одан әсер алды; ал Джеффри Чосер оны зерттеп, оның үлгісімен жазды. Стаций мен Ахиллеидтің ықпалы Эдмунд Спенсердің «The Faerie Queene» поэмасында, әсіресе үшінші кітаптың бір кантосында анық көрінеді. Римдік ақындар, мысалы Виргилий, әйелдерді ұқсас жағдайда бейнелейді, бірақ олар әйелдер бейнесін күрделілендіреді, көбінесе оларды батырдың тағдырына кедергі келтіретін күш ретінде көрсетеді және ерлер арасындағы жанжалдарды тудырады. Ахиллеидте классик П.Дж. Хеслин Стаций Тетис кейіпін дамыту арқылы әйелдерді «батырларға кедергі келтірушілер» ретінде бейнелеудегі римдік дәстүрді сақтайтынын айтады. Ахиллеидте Тетис – Ахиллдің болжаушысы, қорғаушысы және оған кедергі келтіруші. Ол Ахиллдің Троя соғысына баруын тоқтатуға тырысады, егер ол соғысқа барса, шайқаста қаза болатынын біледі. Тетистің осы білімге ашуланып реакциясы (Паристің флотын батыру туралы ойға келгені) Юнонаның классикалық ашуын еске түсіреді. Алайда, оның ашуы Ахиллді қорғауға көмектеспейді. Тетистің Нептунға жалбарынуы Энеидадағы Венераның Нептунға жалбарынуына ұқсас, бірақ Тетистің әрекеті сәтсіз аяқталады, ал Венераның сәтті болады. Тетистің баласын қауіптен қорғауға бағытталған аналық сезімі ежелгі эпоста әйелдердің атқаратын дәстүрлі рөліне сәйкес келеді. Ол сонымен қатар Ахиллдің тағдырына кедергі келтіреді, оның тағдыры грек тарихындағы ең даңқты батырлардың бірі болуға бағытталған. Ахиллеидтегі тағы бір маңызды әйел кейіпі – Деидамия. Хеслин Ахилл өзінің еркектігін көрсету үшін Деидамияны зорлағанын айтады, өйткені әйел сияқты киіну және мінез-құлық таныту оны кемсіз сезіндіреді. Деидамияның зорлануы – әйелдерді меншік ретінде, еркектердің бақылауында көрсететін эпикалық әңгімелердегі тағы бір мысал. Оның Ахиллға бағынуын зорлаудан кейін үнсіздігі көрсетеді. Ахиллге үйленгеннен кейін Деидамия күйеуі соғыстан оралуын күтетін адал әйел рөлін орындайды. Хеслин Стацийдің өмірінде римдік әйелдердің мінез-құлқына қатысты күтулерді Тетистің Ахиллға Скироста қалай әрекет етуі керектігі туралы нұсқаулары арқылы Ахиллеидте қалай көруге болатынын түсіндіреді. Тетис оның «еркектік» мінез-құлқын сынап, оны әйелдік мінез-құлықты үйрену үшін Скироста қалдырады. Сондықтан, «әйелдік» туралы осы нұсқау Стацийдің өміріндегі Римдегі әйелдер әлеміне қатысты түсінік ретінде қарастырылуы мүмкін.