Кіріспе

Авторлық құқықпен қорғалған, иеленушілері анықталмаған туындылар. Жетім туынды – авторлық құқықпен қорғалған, иеленушілері анықталмаған немесе олармен байланыс орнату мүмкін емес туынды. Кейде авторлардың немесе құқық иелерінің есімдері белгілі болғанымен, қосымша мәліметтердің табылмауына байланысты олармен байланыс орнатуға болмайды. Туынды иеленушілері өздерінің құқықтарынан хабардар болмауы немесе олардың қайтыс болуы (мысалы, қайтыс болған адамдар немесе таратылған компаниялар) және мұрагерлерді анықтау қиынға түсуі салдарынан жетім туындыға айналуы мүмкін. Басқа жағдайларда, жан-жақты және мұқият зерттеулер туындының авторларын, жасаушыларын немесе бастаушыларын анықтауға көмектеспейді. 1989 жылдан бері АҚШ-та жетім туындылардың саны күрт өсті, себебі кейбір туындылар анонимді түрде жарияланады, құқықтарды беру туралы мәліметтерді жария ету міндетті емес, ал тіркеу ерікті болып табылады. Нәтижесінде, көптеген туындылардың құқықтық жағдайы – кімнің қандай құқыққа ие екендігі авторлар немесе басқа құқық иелері осы құқықтарды белсенді пайдаланған кезде де жұртшылыққа белгісіз болып қалады.

Ауқымы

Жетім туындылардың нақты саны, кітапханалар, мұрағаттар және мұражайларда олардың көптеген мысалдары болғанымен, оңайлы түрде қолжетімді емес. 2009 жылдың сәуірінде жасалған зерттеу бойынша, Ұлыбританиядағы мемлекеттік сектор ұйымдарының қорында шамамен 25 миллион жетім туынды бар екені бағаланды. Бағдарламалық кодты сақтау (эскроу) бағдарламалық жасақтаманың жетім қалмауын қамтамасыз ете алады, бірақ оған сирек жүгініледі.

Әсері

Заңдары жетім туындыларды пайдалануға рұқсат бермейтін елдерде, жетім туындыларды кинорежиссерлер, мұрағатшылар, жазушылар, музыканттар немесе телерадиохабар таратушылар заңды түрде пайдалана алмайды. Авторлық құқық иелерін анықтап, рұқсат алу үшін оларды іздеу мүмкін болмағандықтан, тарихи және мәдени құжаттар, мысалы, кезеңдік фильмдердің кадрлары, фотосуреттер мен дыбыс жазбаларын мұндай елдерде заманауи туындыларға заңды түрде қосуға болмайды (егер мұндай қосылу әділ пайдалану саналып есептелмесе). Ескі қолжазбаларды, кітаптарды, дыбыс жазбаларын және фильмдерді цифрлық форматқа көшіруші қоғамдық кітапханалар, білім беру орындары және мұражайлар жетім туындыларды цифрлық форматқа көшіруден немесе оларды халыққа қолжетімді етуден бас тарта алады.

Канада

Канада Авторлық құқық туралы заңының 77-бабына сәйкес, авторлық құқық иелерін анықтау мүмкін болмаған жағдайда, жарияланған туындыларды пайдалануға лицензия беруге мүмкіндік беретін қосымша лицензиялау жүйесін құрды. Бұл жүйе бойынша, болашақ лицензия алушы авторлық құқықтың [иелерін] табуға барлық мүмкіндіктерін жасағаннан кейін, Канада Авторлық құқық кеңесі авторлық құқық иелерінің атынан лицензия береді. 2023 жылдың маусым айына дейін Кеңес 321 лицензия берді және 36 өтінішті қабылдамады.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Комиссия (ЕК), Еуропалық Одақтың (ЕО) атқарушы органы, 2007 жылы «Авторлық құқығы шешілмеген және басылымнан тыс шығармаларды цифрлық сақтау» атты есеп дайындады. 2008 жылғы 4 маусымда мұражайлар, кітапханалар, мұрағаттар, аудиовизуалды мұрағаттар және авторлық құқық иелерінің еуропалық өкілдері, авторлық құқық иелерінің қолдауымен, авторлық құқығы шешілмеген шығармаларға қатысты заңнаманы қабылдауды талап ететін өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Бұл мәдени институттарға авторлары белгісіз кітаптарды, фильмдерді және музыканы цифрландыруға көмектесіп, оларды онлайн режимінде көпшілікке қолжетімді етеді. Ол ЕО-да баспа түрінде (кітаптар, журналдар, мерзімдік басылымдар және газеттер), кинематографиялық және аудиовизуалды туындылар, фонограммалар, сондай-ақ басқа туындыларға немесе фонограммаларға енгізілген туындыларға (мысалы, кітаптағы суреттер) қатысты қолданылады. Белгілі бір шарттарда, бұл директива жарияланбаған туындыларға (мысалы, хаттар мен қолжазбаларға) да қолданылуы мүмкін. Жетім бағдарламалық құралдар мен бейне ойындардың ("Abandonware") аудиовизуалды туындылар анықтамасына жататыны немесе жатпайтыны ғалымдар арасында талқыланып отыр. Директиваға Ұлыбританиядағы зияткерлік меншік құқығының жағдайына қатысты «Харгрейвс зияткерлік меншік және өсу туралы шолу» атты зерттеу әсер етті. Шолуға кеңес берген сарапшылардың бірі Джеймс Бойл бұл директиваны «жақсы қадам» деп бағалап, саясаттың нәтижесін былай сынға алды:

2018 жылға қарай, директива қабылданғаннан кейін алты жыл өткен соң, оның құрамына енгізілген жетім туындылардың саны шамамен 6000-қа жетті. Сыншылар төмен санды «Еуропалық Одақтың жетім туындыларға қатысты тәсілі тым күрделі және ол шешуге тырысатын мәселені тиімді шеше алмайды» деген дәлел ретінде келтірді, атап айтқанда, жаппай цифрландыруға мүмкіндік беру.

Ұлыбритания

2014 жылдың 29 қазанында Зияткерлік меншік басқармасы (IPO) жетім туындыларға арналған онлайн лицензиялау жүйесін іске қосты. Ол Еуроодақтың директивасынан (қазіргі таңда Ұлыбританияда қолданылмайтын) бірнеше жағынан өзгеше, мысалы, мәдени мекемелер ғана емес, кез келген адамға туындыларды ұсынуға мүмкіндік береді, бірақ өтінім беру және лицензия алу үшін төлемдер көзделген. Үндістан, Жапония, Сауд Арабиясы және Оңтүстік Корея жетім туындыларға мемлекеттік лицензиялау опцияларын құрды.