Кіріспе

Арне Нордхайм (20 маусым 1931 – 5 маусым 2010) – норвегиялық композитор. Нордхайм өзінің шығармалары үшін көптеген наградалар алды және 1982 жылдан бастап Норвегия үкіметінің құрметті резиденциясы – Ослодағы Корольдік сарайдың жанындағы Гроттенде тұрды. 1997 жылы Халықаралық заманауи музыка қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. 2006 жылдың 18 тамызында Арне Нордхайм Норвегия музыка академиясынан құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды. Ол 78 жасында қайтыс болды, оған мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімі өткізілді.

Музыкалық білім беру

Сол кездегі Осло музыка консерваториясында (қазіргі Норвегия музыка академиясы), ол 1948 жылдан 1952 жылға дейін оқыды. Алғашқыда теория және орган мамандығын таңдаған, кейін Карл Август Андерсенмен (1903-1970), Бьярне Брустадпен және Конрад Баденмен композицияны оқыды. 1955 жылы Копенгагенде Вагн Холмбоеден сабақ алды, ал Парижде конкретті музыканы зерттеді. Кейін 1959 жылы Билтховенде электронды музыканы оқыды және Польша радиосының Эксперименталды студиясына (1967-1972) көп рет сапар шекті, онда оның көптеген алғашқы электронды туындылары жасалды (соның ішінде Pace, Solitaire және Lux et tenebrae (Poly Poly)). 2005 жылы Норвегия радиокорпорациясының (NRK) радиоспектакльдеріне арналған электронды композициялардың көптеген жоғалған және ұмытылған жазбалары қайта табылды, бұл Нордхаймнің электронды музыкалық тілін өз елінде де дамытқанын еске салды.

Мансап

Оның скрипкалық квартет алғаш рет 1954 жылы Стокгольмде орындалды, бірақ Нордхайм өзінің 1956 жылғы Скрипкалық квартетін өзінің 1-опусы деп санады. Оның музыкалық шығармашылығы «жекелік, өлім, махаббат және ландшафт» тақырыптарына бағытталған; бұл тақырыптар оның әндер циклында көрініс тапты. 1961 жылы оркестр үшін жазылған «Канцона» оның халықаралық жетістігі болды. Джованни Габриелидің канцонасынан шабыт алған бұл шығарма Нордхаймның тарихи бейімділігін, сондай-ақ музыканың параметрі ретінде кеңістікті игеруін көрсетеді. Нордхаймның кеңістіктік мәселелері, өлім мен адам азабына деген назары оның ең әйгілі шығармасы болып табылатын «Epitaffio per orchestra e nastro magnetico» (1963) жинағында біріктірілген. Сол жылы өте жас кезінде қайтыс болған норвегиялық флейташы Альф Андерсеннің есіне арналған бұл шығармада Сальваторе Квазимодоның «Ed è sùbito sera» поэмасы қолданылған. Бастапқыда оркестр мен хор үшін ойластырылған, Нордхайм бүкіл орындау кеңістігін «ән салу» тілегін электрондық құралдарды пайдалану арқылы жақсырақ іске асыратынын түсінді. Нәтижесінде оркестрлік дыбыстар мен таспаның хорлық дыбыстары араласқан, мұнда мәтіннің «ed è sùbito sera» («және кенеттен кеш») деген соңғы жолы ғана естіледі. Оның кейінгі шығармаларына «Темпест» (1979), «Клоккесонг» (1984), «Магма» (1988), «Скрипка концерті» (1996) және тромбон мен оркестр үшін «Фонос» (2004) жатады. Арне Норхейм «Klokkesong» шығармасын жазуда Каупангердің тақташа шіркеуіндегі ортағасырлық қоңыраулардың дыбысынан шабыт алды, ол алғаш рет шіркеуде орындалды. Шекспирдің пьесасына негізделген «Темпест» балетінде электроника мен оркестрлік дыбыстар қайтадан үйлестірілген, ал вокалдық музыкаға көбірек назар аударылған (мысалы, Калибанның «қос дауысы»), ал Нордхаймның тарихи элементтерді қолдануын жалғастыруы Леонардо да Винчидің музыкалық ребусын енгізу арқылы көрінеді, ол «Amore sol la mi fa remirare, la sol mi fa sollecita» деп оқылады. 1968 жылы Арне Нордхайм «Эко» сопрано, екі хор және оркестр үшін Норд Кеңесінің музыка сыйлығын алды. Бұл жұмыс Нордхаймның дәстүрлі аспаптардан электрофоникалық дыбыс шығаратын тембрлерді жасай алатынын көрсеткен жаңа даму кезеңінің басталуын білдіреді. 1970 жылы ол дыбыс инженері Евгений Рудникпен бірге Осакадағы Expo '70 көрмесінің скандинавиялық павильоны үшін «Poly Poly» шығармасын жасады. Бұл дыбыс инсталляциясы әр түрлі ұзындықтағы алты таспадан тұрады, олар циклмен ойнатылады, сондықтан шығарма 102 жыл бойы қайталанбайды. 21 минуттық концерттік нұсқасы келесі жылы «Lux et Tenebrae» деген атпен жарық көрді. «Драумкведет» – оркестр, (акт) камералық хор, солистер мен бишілерге арналған монументалды сахналық шығарма. 1994 жылы радиорадиокомпанияның оркестрі мен Grex Vocalis қатысуымен 40 рет орындалды. Ингар Бергби жетекшілігімен осы орындаушылардың жазбасы 2001 жылы жасалды және 2006 жылы Simax лейблінде екі дискілік жинақ ретінде шығарылды (Simax PSC 1169). Ортағасырлық норвегиялық поэмаға негізделген бұл шығарма 1997 жылы Тронхейм қаласының мыңжылдық мерейтойына арналған. 2001 жылы Нордхаймнің 70 жасқа толуына орай Осло филармониясының қатысуымен мерекелік концерт өткізілді. Норвегияның Мәдениет және шіркеу істері министрлігі композиторды құрметтеу үшін әр жыл сайын норвегиялық композиторға табыс етілетін Арне Нордхайм композитор сыйлығын құрды. Кейінгі жылдары Нордхайм деменциядан зардап шекті және ұзаққа созылған аурудан кейін 2010 жылдың 5 маусымында қайтыс болды. 16 маусымда Осло соборында мемлекеттік жерлеу рәсімі өтті.

Астрономиялық марапаттар

3457 Арненордхайм, 1985 жылы ашылғаннан кейін Марс және Юпитер планеталары арасындағы негізгі астероид белдеуінде Күнді айналатын шағын планета композитордың құрметіне аталған.

Мәдени сілтемелер

Арне Нордхаймның танымалдылығы 1973 жылы Фрэнк Заппа Копенгагенге келгенде, журналистерге Арне Нордхайммен кездесуге ниеттенгенін айтқаннан кейін күрт өсті. Кейін Заппа Норвегияда Нордхаймды арнайы қонақ ретінде шақырып концерт берді. Екеуінің арасында өмір бойына созылған достық қарым-қатынас орнады, Нордхайм АҚШ-қа шақырылды, ал Заппа Норвегияда гастрольдік сапармен келген сайын Нордхаймға қонаққа баратын. Норвегиялық суретші Хокон Блекен Нордхаймның «музыка поэзия мен катастрофа арасында тіршілік етеді» деген сөзінен шабыттанған үлкен көмір кенептері жасады. Hemmelig Tempo тобының «Джон Кейджді қонақ тізіміне кім қосты?» (2010) альбомындағы бір тректің атауы – «Арне Нордхаймға арналған зерттеу».