Кіріспе
Сақсин (Саксын, Саксин Болгар) – 11-13 ғасырларда гүлденген ортағасырлық қала. Ол Волга өзенінің дельтасында (қазіргі Астрахан облысы) немесе Төменгі Волга аймағында орналасқан. Моңғол шаруаларының кезінде Саксин Болгар деп аталған, ал моңғол кезеңінде Сарай Бату болып өзгерген. Араб географы әл-Гарнати, парсы ғалымы Казуини және тағы басқалар оны атап өткен. 1246 жылы Жованни да Пьян дель Карпиннің Волга жағалауындағы моңғол ханзадасы Бату ханның лагері арқылы жасаған сапары туралы Польшалық Бенедикт бауырларының баяндамасында "Саксин жері" деп тіркелген. С. А. Плетнева Саксинді қазіргі Волгоград пен Ахтубинск арасында орналастырады. Бенедикт монастыры Германияның саксондықтарымен қате байланыс орнатып, тұрғындары христиандар екенін және Крымдағы готтармен туыс екенін дұрыс емес айтқан. Шындығында, олар түркі тілдес және мұсылман болған. Сақсин – Сарықсиннің арабша нұсқасы болуы мүмкін, түркі тілінде "Сары қала" немесе "Ақ қала" деген мағынаны білдіреді. Тұрғындарының кім екені нақты белгісіз, бірақ Карпин Саксин провинциясында кумандықтар мекендегенін хабарлайды. Бұл қала ежелгі хазар астанасы Атилдің қираған орындарының жанында орналасқан, бірақ ол кейінгі хазар мемлекетінің құрамына кіргеніне ешқандай дәлел жоқ. Бұл қала қыпшақтардың жерінде орналасқан және олардың бірінің орталығы болған болуы мүмкін. Кейбір дереккөздер бұл аймақ Волга болгарларының ықпалында болғанын айтады.
Saqsin (a. k. a. Saksin, Saksin Bolgar) was a medieval city that flourished from the eleventh to the thirteenth centuries. It was situated in the Volga Delta (modern day Astrakhan Oblast), or in the Lower Volga region, and was known in pre Mongol times as Saksin Bolgar, which in Mongol times became Sarai Batu. It was mentioned by the Arab geographer al Gharnati and the Persian Qazwini, among others, and recorded as "the land of the Saksins" in the report of Friar Benedict of Poland about the 1246 trip of Giovanni da Pian del Carpine through the camp of Mongol prince Batu Khan on the shores of the Volga. S. A. Pletneva locates Saksin between present Volgograd and Akhtubinsk. Friar Benedict apparently misunderstood the name as somehow connected with the Saxons of Germany, stating incorrectly that the inhabitants were Christians and "believed to be Goths" related to those of Crimea. In actuality, they were probably Turkic and Muslim. Saqsin may be an Arabized version of Sarighsin, Turkic for "Yellow City" or "White city". The identity of its inhabitants is unclear, though Carpine reports that Saksin province was inhabited by Kumans. It was situated near the ruins of Atil, the old Khazar capital, but there is no indication that it was part of any latter day Khazar polity. It was situated in Kipchak territory and may have been the center for one of their principalities. Some sources claim that it was under the influence of the Volga Bulgars.
Қазба жұмыстары
2003 жылдан бастап Астрахан мемлекеттік университетінің Дмитрий Васильев Волга дельтасындағы Самосделка ауылының жанындағы Самосделское ескерткішінде бірнеше қазба жұмыстарын жүргізді. Васильев ортаңғы қабаттардан табылған заттарды хазар, оғыз және болгар мәдениеттерімен байланыстырып, оның Саксин қаласын тапқанына сендірді. Бұл мәселе әлі де шешілмеген күйде. Сарай Бату қаланың орталық бөлігін зерттеуге арналған бірнеше экспедициялармен қазылған, және ол алғашқы Саксиннің шетінде орналасқан болуы мүмкін. Атилдің қираған қалдықтары, болжам бойынша Саксинге жататын қабаттардың астында жатыр сияқты.