Жан Чжунцзин: Қытай медицинасының көкемі

Кіріспе

Қытай дәрігері және фармаколог (150–219)

Чжан Чжунцзин (150–219), толық аты Чжан Цзи (張機), Шығыс Хань әулетінің қытай фармакологы, дәрігері, өнертапқышы және жазушысы, сондай-ақ Хан әулетінің соңғы жылдары ең белгілі қытай дәрігерлерінің бірі. Ол дәрі-дәрмек принциптерін қалыптастырды және сол кезге дейінгі медициналық тәжірибені жинақтады, осылайша дәстүрлі қытай медицинасының дамуына зор үлес қосты. Кейінгі деректерге сәйкес, ол Наньян қаласында дүниеге келген, Чаншада лауазым атқарған және шамамен 150-ден 219 жылға дейін өмір сүрген. Оның туған, қайтыс болған күндері және еңбектері туралы нақты мәліметтер әртүрлі, бірақ көбінесе 220 жыл жоғары шек ретінде қабылданады. Сондай-ақ, ол мұздаған құлақтары бар адамдарға көмектесу үшін жаози (餃子 gyoza / dumplings / pottickers) жасаған деген болжам бар. Оның заманында көптеген адамдар жұқпалы аурулардың құрбаны болды. Чжанның отбасы да осы жағдайдан зардап шекті. Ол медицинаны қалалық әріптесі және кейіннен ұстазы Чжан Бозудан оқып, «Сары императордың ішкі классикасы» Хуанди Нейцзин (黄帝内經) сияқты бұрынғы медициналық әдебиеттерден үйреніп, түрлі жерлерден көптеген рецепттер жинады. Соңында медициналық шедеврді – «Шанхан Забин Лун» (傷寒雜病論, «Салқын патогенді және әр түрлі аурулар туралы еңбек») жазды. Ол кітап жарық көргеннен кейін көп ұзамай, Үш патшалық дәуірінде Қытайды шарпыған соғыстар кезінде жоғалып кетті. Чжанның дәстүрлі қытай медицинасына қосқан үлесі үшін ол көбінесе қытай медицинасының данасы ретінде есептеледі. Чжанның шедеврі «Шанхан Забин Лун» кейіннен дәрігерлер, әсіресе Цзинь әулетінен (晋) Ван Шухе (王叔和) және Сун әулетінің (宋) кезіндегі сарай дәрігерлері жинап, екі кітапқа біріктірді: біріншісі – «Шан Хан Лун» (傷寒論, «Салқын зақымдану туралы»), ол оның заманында кең таралған, қызбаға себеп болатын эпидемиялық жұқпалы ауруларды емдеу туралы еңбек болды. Екіншісі – «Цзиньги Яолуэ» (金匱要略, «Алтын сандықтың қажетті рецепттері»), ішкі аурулар туралы негізгі еңбек саналған түрлі клиникалық тәжірибелер жинағы. Бұл екі мәтін қазіргі заманға дейін бірнеше рет қайта жаңартылды. «Шан Хан За Бин Лун» еңбегінің авторы ретінде танылған Чжан Чжунцзин қытай медицинасының «Салқын зақымдану» немесе «Салқын ауру» мектебін құрған деп есептеледі және бүгінгі күнге дейін бұл саладағы маңызды сарапшы саналады.

Zhang Zhongjing (; 150–219), formal name Zhang Ji (張機), was a Chinese pharmacologist, physician, inventor, and writer of the Eastern Han dynasty and one of the most eminent Chinese physicians during the later years of the Han dynasty. He established medication principles and summed up the medicinal experience until that time, thus making a considerable contribution to the development of Traditional Chinese Medicine. According to later sources, he was born in Nanyang, held an official position in Changsha and lived from approximately 150 to 219 AD. Exact dates regarding his birth, death and works vary, but an upper limit of 220 AD is generally accepted. It is also speculated that he created jiaozi (餃子 gyoza/dumplings/potstickers) to help people with frostbitten ears. During his time, with warlords fighting for their own territories, many people fell victim to infectious diseases. Zhang's family was no exception. He learned medicine by studying from his towns fellow and later teacher Zhang Bozu, assimilating from previous medicinal literature such as Yellow Emperor's Inner Classic
Huangdi Neijing (黄帝内經), and collecting many prescriptions elsewhere, finally writing the medical masterpiece Shanghan Zabing Lun (, lit. "Treatise on Cold Pathogenic and Miscellaneous Diseases"). Shortly after its publication, the book was lost during the wars that ravaged China during the period of the Three Kingdoms. Because of Zhang's contribution to traditional Chinese medicine, he is often regarded as the sage of Chinese medicine. Zhang's masterpiece, Shanghan Zabing Lun, was collected and organised later by physicians, notably Wang Shuhe (王叔和) from the Jin Dynasty (晋) and various court physicians during the Song Dynasty (宋) into two books, namely for the former, the Shang Han Lun (傷寒論, lit. "On Cold Damage"), which was mainly on a discourse on how to treat epidemic infectious diseases causing fevers prevalent during his era, and the latter, the Jingui Yaolue (金櫃要略, lit. "Essential Prescriptions of the Golden Coffer"), a compendium of various clinical experiences which was regarded as a main discourse on internal diseases. These two texts have been heavily reconstructed several times up to the modern era. Revered for authoring the Shāng Hán Zá Bìng Lùn, Zhang Zhongjing is considered to have founded the Cold Damage or "Cold Disease" school of Chinese medicine and is widely considered the seminal expert to this day.

Ықпал

Жан Жонгжиннің қалдырған мұрасы – Жонгжин Лю Вэй Ди Хуан Ван. Сонымен қатар, Наньян қаласында Жан Жонгжингті еске алу үшін Медициналық Даналар ғибадатханасы (医圣祠) бар. Жан Жонгжиннің ауруларды емдеу тәсілі ерекше тиімді. Оның дәрі-дәрмек қолданудағы басты қағидалары – нақтылық, лаконикалықтық және аурудың мәніне тікелей бағытталғандық. Қазіргі заманғы қытай медицинасының батыс медицинасының ойлау жүйесі мен логикасын пайдаланып ауруларды емдеу әдісінен өзгеше. Жан Жонгжинг – қытай медицинасының кейінгі ұрпақтары үшін үлгі және білім берудегі тағылымды тұлға.