Кіріспе

1678 жылы Мадам де Ла Файеттің "Клев принцессасы" (La princesse de Clèves) романы жарық көрді. "Клев принцессасы" (la pʁɛ̃. sɛs də klɛv) – 1678 жылдың наурыз айында анонимді түрде жарияланған француз романы. Көптеген адамдар оны қазіргі заманғы психологиялық роман дәстүрінің бастауы және классикалық туынды деп санайды. Романның авторы – Мадам де Ла Файетт деп есептеледі. Оқиғалар 1558 жылдың қазан айынан 1559 жылдың қараша айына дейін, негізінен Франция королі Генрих II сарайында, сондай-ақ Францияның басқа да бірнеше жерінде өтеді. Роман сол дәуірді таң қалдыратын дәлдікпен бейнелейді. Романдағы кейіпкерлердің көпшілігі – тарихи тұлғалар, тек басты кейіпкер әйел ғана тарихи емес. Оқиғалар мен интригалар деректі мәліметтерге сәйкес келтірілген, сондықтан бұл роман Батыс тарихи көркем әдебиетінің алғашқы үлгілерінің бірі саналады.

Қысқаша мазмұны

Мадемуазель де Шартр - 16 жастағы мұрагер, анасы оны Генри II сотына жақсы қаржы және әлеуметтік перспективалары бар күйеу іздеуге әкелді. Ескі қызғаныш туысқа қарсы жас наданға қарсы интригалар туғызғанда, ең жақсы неке перспективалары кетеді. Жас қыз анасының ұсынысын орындайды және ортақ талапкердің, Клев князінің ұсыныстарын қабылдайды. Тойдан кейін ол әсем герцог де Немормен танысады. Екеуі бір-біріне ғашық болады, бірақ олардың махаббатын жалғастыру үшін ештеңе істемейді, олардың қарым-қатынасы кез-келген уақытта қазіргі Клевс ханшайымы салонына келумен шектеледі. Герцогтың соттағы бір дауға ілініп, ханшайым оның махаббатына опасыздық жасады деп ойлайды. Ешкімге ұнамайтын сүйіктісінің хатына жазылған хат елорданың киім-кешек бөлмесінен табылған, бірақ бұл хат шын мәнінде ханшайымның ағасына, Видам де Шартрге жазылған, ол да патшайыммен қарым-қатынасқа түсіп қалған. Ол герцог де Немурдан хаттың иесі екенін талап етуін сұрайды, ол принцессаның қолына түседі. Герцог өзінің жүрегі адал екеніне князіні сендіру үшін Видамнан құжаттарды ұсынуы керек. Ақырында, Клев князі әйелі басқа еркекке ғашық екенін түсінеді. Ол мұны мойындады. Ол қызға оның кім екенін айтқанына дейін, оның барлық әуендерін сынап-тексеруде. Ол герцог де Немурдың ісін тыңдауға қызметшісін жібергеннен кейін, Клевс ханзадасы әйелі оған физикалық және эмоционалдық жағынан адал емес деп санайды. Ол ауырып, қайтыс болады (не аурудан, не жүрек қасіретінен). Өлім аузында ол өзінің азап шегуі үшін герцог де Неморды кінәлайды және ханшайымнан оған үйленбеуін сұрайды. Қазір бостандықта, өз құмарлықтарын жүзеге асыра алады, принцесса өзінің міндеті мен махаббатының арасында қажыр-қайғыға ұшырайды. Герцог оны ашық түрде қуып келеді, бірақ ол оны қабылдамайды, оның орнына жыл сайын монастырға кіруді таңдайды.

Кейіпкерлер

Мадемуазель де Шартр / Мадам де Клевс – Әңгіменің орталық тұлғасы, принцесса. Мадам де Шартрдың қызы және Видам де Шартрдың немересі, ол роман бойына Мсье де Клевке деген әйелдік парызы мен герцог де Неморға деген махаббаты арасында күреседі. Мадам де Шартр – Клев принцессасының анасы. Ол қызының Мсье де Клевке үйленуін қолдайды және оны герцог де Неморға құмар болып бармауға ескертеді. Оның қазасы принцессаны кеңес беретін жақын досынан айырады. Мсье де Клев – Клев принцессасының күйеуі. Ол "жас адамдарда сирек кездесетін сақтыққа" ие, және герцог де Немордың сұлулығы мен тартымдылығы болмаса да, қаржылық тұрақтылығымен және сарайдағы жоғары мәртебесімен ерекшеленеді. Мадам де Шартр оны қызы үшін лайықты күйеу деп санайды. Принцесса оған деген сыйқымен болса да, Мсье де Клев оны терең сүйеді, сондықтан оның герцог де Неморға деген сезімдерін білгенде қатты ренжіп, жараланады. Мсье де Немур – "табиғаттың шедеврi" деп аталатын, Клев принцессасының ғашық болған сұлу жігіті. Оның принцессаға деген құмарлығы, оның үйленгеніне қарамастан, оған көптеген ұсыныстар жасауға итермелейді. Генрих II тұсында герцог – Савойдың Жакы, 2-ші герцог де Немур. Король Генрих II – Франция королі. Бұл кейіпкер король Людовик XIV-нің бейнесі деп есептеледі. Шевалье де Гиз – Клев принцессасына ғашық жас рыцарь. Мадам де Турнон – екі ер адаммен – Эстовильмен және граф де Сансермен қарым-қатынаста болған сарай әйелі. Видам де Шартр – Клев принцессасының емілген ағасы және герцог де Немордың досы. Герцог көбінесе принцессамен байланыс құру үшін Видамды пайдаланады. Генрих II тұсында Видам – Франсуа де Вендом, Видам де Шартр болған.

Қазіргі кездегі қабылдау

Роман жарық көрген кезде үлкен коммерциялық табысқа ие болды, ал Парижден тыс жерлерде оқырмандарға оның көшірмелерін алу үшін бірнеше ай күтуге тура келді. Роман бірнеше қоғамдық пікірталастарды тудырды, оның ішінде авторлығы туралы, сондай-ақ ханшайымның күйеуіне ізгілік сезімдерін мойындау туралы шешімінің дұрыстығы туралы пікір таласы болды. Ең алғашқы психологиялық романдардың бірі және сонымен қатар алғашқы «талдау романы» атанған «Клевестің ханшайымы» романы, роман жанрындағы маңызды бетбұрыс болды. Осы уақытқа дейін романтар көбінесе батырлардың қиындықтарды жеңіп, бақытты некеге қол жеткізу туралы сенімсіз оқиғаларды, көптеген қосалқы сюжеттермен және он екі томға дейін созылатын шығармаларды баяндау үшін қолданылып келді. «Клевестің ханшайымы» бұл дәстүрді өзгертіп, өте реалистік сюжетке, кейіпкерлердің ішкі ойларын және сезімдерін зерттейтін терең ойлы тілге және басқа ақсүйектердің өміріне қатысты маңызды қосалқы сюжеттерге назар аударды.

Танымал мәдениетте

Роман Жан Деланнойдың 1961 жылы түсірілген сол аттас фильмінің (Жан Коктоның бейімдеуі), Мануэл де Оливейраның 1999 жылы түсірілген "Хат" және Анджей Жулавскийдің 2000 жылы түсірілген "Адалдық" (Софи Марсоның қатысуымен) фильмінің негізі болды. 2006 жылдан бастап, президенттік лауазымға тағайындалғанға дейін, Николя Саркози бұл кітапты сынап, мемлекеттік қызметке емтихан тапсу кезінде "Кельва ханшайымы" туралы сұрақтар қойылғанын абсурдты деп атады. Осының салдарынан, 2009 жылы университет оқытушыларының оның ұсыныстарына қарсы ұзақ әрекеттері барысында елдің қалаларында "Кельва ханшайымы" кітабынан үзінділер оқылды. Романның сатылымы күрт өсті. Бұл оқиғаға байланысты, француз режиссері Кристоф Оноре 2008 жылы "La Belle Personne" фильмін түсіру үшін осы романды пайдаланды. Фильмнің сюжеті роман сюжетімен ұқсас, бірақ оқиға орны қазіргі француз лицейіне (орта мектепке) көшірілді, соның арқасында роман мен оның қазіргі танымалдылығының себебі еске түсіріледі. Роман Кирсти Уильямс режиссерлік еткен радиоспектакль ретінде қойылды, ол 2010 жылдың 28 ақпанында BBC Radio 3 арнасында көрсетілді. Сондай-ақ, бұл роман 2011 жылы Режис Саудердің "Nous, princesses de Clèves" фильмінің негізі болды, онда қалалық мектептегі жасөспірімдер бакалавриат емтиханына дайындалып жатқанда осы романды оқып жатыр.