Кіріспе
Косово музыкасы – Косоводан шыққан музыка. Косово халқының көп бөлігі Косово албандары, сондай-ақ косовтықтар деп те аталады, әрі түрлі этникалық азшылық топтары да бар. Косово музыкасы көршілес Албаниямен, сондай-ақ бұрынғы Югославия елдерінің музыкасымен тығыз байланысты. Тарихы бойында Косово музыкасы маңызды мәдени роль атқарды және Косово ұлттық ерекшелігінің маңызды бөлігі болды, оның көркемдік негізі ежелгі және дәстүрлі халық музыкасынан (Албанияның ерекше аспаптарымен), рапсодиядан және классикалық музыкадан құралған. Соңғы жылдары Косовода эстрадалық музыка кеңінен дамыды. Эстрадалық музыка Косово музыка нарығында басымдық танытады, бірақ классикалық және халық музыкасы да өркендеп келеді. Косово музыканттары Югославия билігі тұсында басылған дәстүрлерді қайта жаңғыртты. Косоводағы эстрадалық музыка батыс трендтеріне негізделген, ал танымал жанрларға поп, рок, хип-хоп, электрондық және джаз жатады.
Music of Kosovo is music that originates from Kosovo, a country in the Balkans. Kosovo's population is mainly Kosovo Albanians, also known as Kosovars, and there are various minority ethnic groups as well. Kosovan music is closely related to that of neighbouring Albania, as well as to that of countries in the former Yugoslavia. Throughout its history, Kosovan music has played an important cultural role and also a significant part of the Kosovan national identity, drawing its artistic basis from the ancient and traditional folk music (with distinctive instrumentation of Albania), rhapsody, and classical music. In recent times, Kosovo has seen the rise of popular music. Popular music dominates the Kosovan music market, although classical music and folk music remain vibrant. Kosovan musicians have reconstructed traditions that were suppressed while the country was under Yugoslav rule. Mainstream music in Kosovo is based on Western trends, and popular genres include pop, rock, hip hop, electronic, and jazz.
Халықтық музыка
Бұрын Косово мен Солтүстік Албанияда эпостық поэзия лахутада (бір ішекті скрипкада) орындалатын, кейіннен әуенімен ерекшеленетін және екі ішегі бар, бірі мелодия үшін, екіншісі серіп сазына арналған чифтелия аспабы қолданылды. Мәдени антропологиялық зерттеулер осы дәстүрдің көне екенін және Балқандағы басқа дәстүрлі музыкамен бірге қалай дамығанын анықтады, ал түрлі археологтар б.з.д. 5 ғасырға дейінгі тас суреттерін тапты, оларда музыканттар мен аспаптар бейнеленген, әсіресе флейтаға ұқсас аспапты ұстаған "Пани" портреті көзге түседі.
Косоволық албан музыкасы
Ол чифтелия (нағыз албан аспабы), мандолина, мандола және соққы аспаптарын пайдалану арқылы сипатталады. Ең белгілі албан рок-топтары: Gjurmët, Asgjë Sikur Dielli. Джаз барабаншысы, Ilir Bajri – танымал джаз және электрондық музыкант. Ledri Vula, Rita Ora, Era Istrefi, Dua Lipa, Regard, Dhurata Dora, Nora Istrefi, Majk (рэпер), Genta Ismajli, Rona Nishliu, Vedat Ademi және Adelina Ismajli – бүгінде Косоводағы ең танымал коммерциялық әншілер. Tallava – Косоводағы азшылық музыка жанры, сондай-ақ Албанияда және Солтүстік Македония Республикасында албан тілінде сөйлейтін қауымдастықтарда танымал. 1990 жылдары Косоводағы рома қауымдастығында пайда болған бұл музыка шығыс үнімен ерекшеленеді және төмен дәрежелі деп есептеледі. Дегенмен, Албания мен Солтүстік Македонияда оның танымалдылығы артып келеді. Ол Оңтүстік-Шығыс Еуропаның кең таралған поп-фолк жанрының бір бөлігі болып табылады, оған Болгариядан Chalga, Грекиядан Skiladiko, Румыниядан Manele және Сербиядан Turbo folk кіреді.
Рок музыкасы
Косоводағы рок музыкасы әрқашан батысқа бағытталған болса да, Югославияның ықпалы да аз дәрежеде сезілді, бірақ ол ұзаққа созылмады. Алғашқы танымал албандық рок-топтарының бірі Blue Star деп аталды, ол 1964 жылы Приштинада құрылды, кейін Modestët деп қайта аталды. 1970 жылдардың басында Косовоның Митровица қаласындағы рок музыкасы сахнасында албан және серб топтары болды, бірақ әрқайсысының өз аудиториясы және өз тілінде өнер көрсетуімен ерекшеленді. Дегенмен, MAK деп аталатын албан және серб музыканттарынан құралған топ, сондай-ақ Митровицада орналасқан FAN атты тағы бір біреудік топ болды, алайда олардың ынтымақтастығы ұзаққа созылмады. Приштина 1980 жылдары албандық рок музыкасының ең маңызды қаласы болды. Бағытталған ортада Gjurmët (1981 жылы құрылған) ең сүйікті топтардың бірі болды. Олардың рок пен "muzikë qytetare" үйлесімі албан рок-музыкасының негізін қалады. Осы кезеңде Ilirët, 403, Telex, Seleksioni 039, Minatori және Menkis сияқты басқа да белгілі топтар құрылды. Ал андеграунд музыка көбінесе панк стиліне жақын болды. 1980 жылдары Приштинаның ең танымал андеграунд рок/панк тобы – Lindja, оның жетекші музыканты Луан Османи (жетекші гитара). 1990 жылдардың басында Троя, Иерихон, Дардан Шкрели, Blla blla blla және Солтүстік Македониядан келген Elita 5 сияқты негізінен Косовода өнер көрсететін басқа да рок-топтары мен музыканттар пайда болды. Параллель билік кезінде (1989–1999) және 1999 жылғы Косово соғысынан кейін бірнеше жаңа косоволық албандық топтар пайда болды, олардың ішінде ең танымалдары – KEK (Kreativ e jo Komercial – ағылш. шығармашылық және коммерциялық емес), Troja, 7me7, The Hithat, Cute Babulja, Por no, Gre3n, Retrovizorja. 1999 жылғы соғыстан кейін Land of Confusion, Frisson, Krieg, Shlem, Diadema, Sotap сияқты металл топтары көзге түсті. 2004 жылдан кейін көптеген альтернативті рок-топтар пайда болып, жаңа толқын құрады. Көптеген топтар құрылып, тарап, қайта құрылды. Votra, Gillespie, The Bloody Foreigners және Gre3n (2008 жылы таратылды) сияқты топтар. Сондай-ақ, The Glasses, Dizzies (Gillespie тобының бірнеше мүшелерімен) және The Freelancers көпшілігі 2009 жылы дебют жасады.
Музыканттар
Қазіргі заманғы поп-жұлдыздар Дуа Липа мен Рита Ора – Приштина қаласынан шыққан этникалық албандар. Олар музыкасы арқылы халықаралық деңгейде танымал болды. Эра Истрефи де "BonBon" әнімен халықаралық жетістікке қол жеткізіп, әлемдік чарттарда көтерілді және 2018 жылғы ФИФА әлем чемпионатының гимні "Live It Up" әніне енді. Ардита Статовчи мен Петрит Чеку да кеңінен танылған музыканттар, екеуі де маңызды музыкалық наградалардың иегерлері. Gjon's Tears – косовтық албан тегіндес швейцариялық әнші және ән жазушы, ол француздық "The Voice: la plus belle voix" ән байқауының сегізінші маусымында өтіп, жартылай финалға жетті, сондай-ақ 2021 жылғы "Евровидение" ән байқауында Швейцарияны өкілдік етеді.
"Евровидение" байқауы
SAP Косово Югославияның ұлттық іріктеу кезеңінде RTV Приштина арқылы ұсынылды, бірақ олардың қатысуы ешқашан жеңіске жетпеді. 1986 жылғы «Юговизия» RTV Приштина телеарнасымен ұйымдастырылды. 2008 жылғы Косовоның тәуелсіздік жариялауына дейін Вучитрн қаласынан шыққан әнші Виктория 1982 жылы «Аска» тобының құрамында Югославияны өкілдік етті, ал Митровицадан келген Невена Божович 2007 жылы Жастар арасындағы «Евровидениеде» Сербия атынан өнер көрсетті. Косовоның ұлттық мемлекеттік телерадиокомпаниясы – Косово радиотелевидениесі (RTK) Еуропалық хабар тарату одағына (EBU) мүше болуға тырысты. Бұл телекомпания 2009 жылғы «Евровидение» ән байқауына Косовоны қатыстыру үшін өтініш берген, және EBU-ға қосылған жағдайда Косово 2011 жылы «Евровидениеде» тұңғыш рет өнер көрсететін еді. Алайда, RTK Халықаралық телекоммуникация одағының құрамына кірмегендіктен, Косово Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше мемлекеті болмағандықтан, EBU-ның толыққанды мүшесі бола алмайды. 2013 жылдан бастап RTK EBU-де байқаушы статусына ие және 2011 жылғы «Евровидение жас бишілері» байқауына қатысты. Косово газеті «Koha Ditore» мәлімдегендей, болашақта қатысушылар «Akordet e Kosovës» атты ұлттық іріктеу кезеңі арқылы таңдалады, бұл бірнеше жыл бұрын эфирден алынған бұрынғы эстрадалық шоу. Косово албаниялық әртістер 80-жылдардан бері «Festivali i Këngës» фестиваліне қатысып, бірнеше рет Албанияны өкілдік етті. Косово әншісі Рона Нишлиу «Suus» әнімен Албанияны 2012 жылғы «Евровидение» ән байқауының финалында 5-орынға иеленді, ал Линдита Халими 2017 жылы «World» әнімен Албанияны өкілдік етті. Сонымен қатар, 2015 жылғы «Евровидение» ән байқауында Албанияны ұсынған Эльхаида Данидің «I'm Alive» әнін жазған және продюсерлік еткен Zzap & Chriss екеуі де Косово албаниялық жазбалар продюсерлері және ән жазушылары. Кейбір әншілер, әсіресе Косово сербтері, RTS ұйымдастырған Сербияның ұлттық іріктеу кезеңіне қатысады. Невена Божович 2013 жылғы «Евровидение» ән байқауында Moje 3 тобының мүшесі ретінде және 2019 жылғы «Евровидение» ән байқауында жеке орындаушы ретінде Сербияны өкілдік етті.