Кіріспе

Фармацевтикалық препараттарды оларды мақұлдағаннан өзге жағдайларда қолдану

Таңбадан тыс қолдану – фармацевтикалық препараттарды мақұлдалмаған жағдайда немесе мақұлдалмаған жас тобында, дозада немесе енгізу жолында пайдалану. Рецепт бойынша берілетін дәрілер де, рецептсіз берілетін дәрілер де (OTC) таңбадан тыс қолданылуы мүмкін, бірақ таңбадан тыс қолдану туралы зерттеулердің көп бөлігі рецепт бойынша берілетін дәрілерге бағытталған. Таңбадан тыс қолдану өте кең таралған және көбінесе заңды, егер ол этикалық нормаларды немесе қауіпсіздік ережелерін бұзбаса. Дәрігерлердің ресми мақұлданған жағдайлардан басқа да жағдайларда дәрілерді тағайындау мүмкіндігі көбінесе тиімді пайдаланылады. Мысалы, метотрексат көбінесе таңбадан тыс қолданылады, себебі оның иммуномодуляциялық әсері түрлі аурулардың белгілерін жеңілдетеді. Дегенмен, таңбадан тыс қолдану денсаулыққа қауіп тудыруы және заңдық жауапкершілікке әкелуі мүмкін. Фармацевтикалық препараттарды таңбадан тыс қолдану үшін жарнамалау әдетте тыйым салынған.

Көрсеткіштер мен таңбалау туралы заңдар

Анықтама – бұл дәрі-дәрмектің белгілі бір жағдайға медициналық тұрғыдан сәйкес келуі; мақұлданған көрсеткіш – мемлекеттік дәрі-дәрмектерді реттеуші органы дәрі-дәрмектің аталған жағдайға медициналық тұрғыдан сәйкес екендігіне ресми түрде келіскен жағдай. Көрсеткіштер емделіп жатқан медициналық жағдайға ғана емес, сондай-ақ доза, науқастың жасы, дене мөлшері және жынысы, жүктілік немесе бала емізу фактісі, сонымен қатар басқа да медициналық жағдайлар сияқты факторларға да байланысты болуы мүмкін. Мысалы, аспирин көбінесе бас ауруына тағайындалады, бірақ оған аллергиялық реакциясы бар адамдарда бас ауруына қолданылмайды. Дәрі-дәрмек өндіруші мемлекеттік агенттіктен рұқсат алғаннан кейін, оны осы елде нақты мақұлданған көрсеткіштер бойынша жарнамалауға құқылы. Барлық заңды түрде мақұлданған көрсеткіштер дәрілік препараттың қаптамасы немесе "жабдықтамасы"-нда тізілген. Дәрі-дәрмек өндірушілерге ел үкіметі ресми түрде мақұлдамаған кез келген көрсеткіш үшін реттелген дәрі-дәрмектерді қолдануға шақыруға заң бойынша рұқсат етілмейді, тіпті осы мақұлданбаған көрсеткіш үшін маңызды ғылыми дәлелдер болса немесе басқа елдің дәрі-дәрмек агенттігі осы көрсеткішті мақұлдаған болса да. Алайда, денсаулық сақтау қызметкерлері өз елінің дәрі-дәрмектерді реттеуші органы мақұлдаған көрсеткіштермен рецепттерді немесе ұсынымдарды шектеуге міндетті емес. Шындығында, көптеген жағдайларды емдеудің стандартты тәсілі дәрілік затты тіркелмеген қолдануды қамтиды, ол бірінші немесе келесі қатардағы терапия ретінде қолданылуы мүмкін. Басқаша айтқанда, тіркелмеген қолданудың неге жиі және көбінесе орынды екенін дұрыс түсіну үшін, реттеуші орган мақұлдаған қолдану мен тіркелмеген қолдану арасындағы айырмашылық қауіпті және қауіпсіз емес, сынақтан өткен және сынақтан өтпеген немесе жақсы және жаман деген айырмашылық емес екенін түсіну қажет; бұл пайдаланудың жақсы екендігіне (қауіпсіз және тиімді) сенімділіктің артуын көрсетеді, жаманға қарсы жақсы емес. Көрсеткіштерді реттеуші мақұлдау үшін жинауға шығын қажет болатын дәлелдер жинағы қажет, және дәлелге негізделген медицина сияқты, кең және жоғары сапалы дәлелдер базасына деген ұмтылыс – бұл нақты әлемдегі тәжірибе толық сәйкес келуден гөрі жақындауы мүмкін идеал. Әрбір дәрі-дәрмекті барлық мүмкін немесе логикалық көрсеткіштер бойынша толыққанды тексеруге жеткілікті ресурстар болмауы мүмкін. Сондықтан, терапиялық еркіндікті реттеуде, тыйым салынбаған нәрсеге тыйым салудың орнына, тыйым салынбаған нәрсеге рұқсат беру қағидасы қолданылады, және дәрілер компетентті маман тағайындаса, тіркелмеген түрде қолданылуы мүмкін екендігі қабылданады.

Ескертпеге сәйкес емес қолдану жиілігі

Ескертпеге сәйкес емес қолдану өте кең таралған. Жалпы қолданылатын дәрілердің әдетте демеушісі болмайды, өйткені олардың қолданылу көрсеткіштері мен пайдалану аясы кеңейеді, ал жаңа клиникалық сынақтарды бастауға жәрдемдесу мүмкіндігі шектеулі. АҚШ-та антипсихотикалық препараттарды қолдануда 1995 жылы (антипсихотикалық емделулердің 84%-ы) дәстүрлі препараттардан 2008 жылы (93%) дәстүрлі емес препараттарға көшу орын алды. Дәстүрлі емес препараттардың қолданылуы қазіргі уақытта сирек қолданылатын дәстүрлі препараттарды алмастырудан асып кетті. 2009 жылғы зерттеуде АҚШ-тың балалар кабинеттеріне 2001-2004 жылдар аралығында келген пациенттердің 62%-ы ескертпеге сәйкес емес рецепт алғаны анықталды, ал кішкентай балалардың мұндай рецепт алу ықтималдығы жоғары болды. Маман дәрігерлер жалпы педиатрларға қарағанда жиірек ескертпеге сәйкес емес рецепт жазып береді. 2003 жылы Педиатриялық зерттеулер туралы заңның қабылдануы FDA-ға фармацевтикалық компанияларға клиникалық қолданудың мүмкін болатын барлық жас топтарында клиникалық сынақтар жүргізуді талап ету құқығын берді. Кейбір есептерге сәйкес, 2002-2012 жылдар аралығында балаларға қатысты жүргізілген клиникалық сынақтардың саны алдыңғы 50 жылмен салыстырғанда артқан. 2014 жылы Америкалық Педиатрия Академиясы балаларда фармацевтикалық препараттарды ескертпеге сәйкес емес қолдану туралы мәлімдеме жасады. Мақалада педиатрларға «Егер ескертпеге сәйкес емес қолдану ғылыми негіздерге, сарапшылардың пікіріне немесе жарияланған әдебиеттерге негізделген болса, онда бұл дұрыс емес немесе зерттеуді қажет ететін жағдай емес» және «Шешім қабылдауда дәрігерлердің бағалауынша, препараттың қолданылу көрсеткіштерінен гөрі дәлелдер маңыздырақ» деген кеңес берілді. Сондай-ақ, балаларда препараттарды клиникалық сынақтан өткізуге қосымша қолдау көрсету және ынталандыру, сондай-ақ нәтижелерін оң болмаған жағдайда да жариялау ұсынылады. 2006 жылы жарияланған зерттеуде ескертпеге сәйкес емес қолданудың ең көп таралғаны антиконвульсанттар екені анықталды. Зерттеуде сондай-ақ ескертпеге сәйкес емес қолданудың 73%-ы ғылыми тұрғыдан негізделмегені немесе мүлдем негізсіз екені анықталды. Шағын нарық және Бендектин ісі сияқты медициналық-құқықтық шаралардың жоғары тәуекелі препараттарды әзірлеуге деген тартыншақты түсіндіруі мүмкін. Кейбір жағдайларда пациенттер препараттың ескертпеге сәйкес емес мақсатта қолдану тиімділігін көрсетілген мақсатына қарағанда жоғарырақ деп есептеуі мүмкін. Көп жағдайларда, белгілі бір түрдегі немесе сатыдағы қатерлі ісікке стандартты емдеу бір немесе бірнеше препаратты ескертпеге сәйкес емес қолдануды қамтиды. Мысалы, трициклді антидепрессанттарды невропатиялық ауырсынуды емдеу үшін қолдану. Бұл антидепрессанттардың ескі класы қазіргі уақытта жағымсыз әсерлеріне байланысты клиникалық депрессияға сирек қолданылады, бірақ трицикликтер ауырсынуды (мысалы, нейропатия) және назар аудару тапшылығы/гиперактивтілік синдромын (НАҚС), әсіресе ересектерде емдеуде тиімді.

Қоғам және мәдениет

Дәрі-дәрмек өндірушілер дәрі-дәрмектерді тізімде көрсетілмеген қолданыс үшін әртүрлі тәсілдермен таныстырады. Тізімде көрсетілмеген қолданысқа қатысты маркетингтік практикалар дәрі-дәрмектерді жөнсіз жарнамалау туралы түрлі сот процестеріне және келісімдерге әкеп соқты. Осы сот процестерінің кейбіреуі әлемдегі ең ірі фармацевтикалық келісімдерге әкелді. 2017 жылы АҚШ-та үкімет тұтынушыларға тікелей жарнамалау арқылы тізімде көрсетілмеген қолданысқа дәрі-дәрмектерді жарнамалауға рұқсат беруді қарастырып жатыр. Скотт Готлибтің АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) басшысы болып тағайындалуы осы мәселені талқылауды одан әрі күшейтті, себебі ол осындай жарнамаға рұқсат беруді қолдайды.

АҚШ-тағы ереже

Америка Құрама Штаттарында дәрі бір мақсатқа сатылуға рұқсат алғаннан кейін, дәрігерлер оны кез келген басқа мақсатта қолдануға еркін, егер олардың кәсіби пікірінше ол қауіпсіз және тиімді болса, және FDA-ның ресми мақұлдаған көрсеткіштерімен шектелмейді. Фармацевтикалық компанияларға FDA ресми түрде мақұлдамаса, дәріні басқа мақсатта жарнамалауға рұқсат етілмейді. Дәрі туралы ақпаратта бір немесе бірнеше көрсеткіштер тізімделеді, яғни дәрінің қауіпсіздігі мен тиімділігі дәлелденген аурулар немесе медициналық жағдайлар. Мұндай жағдайда таңбадан тыс тағайындау көбінесе ескі, жаңа қолданыс тапқан, бірақ FDA талап ететін ресми (көбінесе қымбат) қосымша зерттеулерден өтпеген дәрілерге қатысты болады. Дегенмен, дәрінің таңбадан тыс қолданылуын қолдайтын кең көлемді медициналық әдебиеттер бар. Реттеуші органдардың таңбадан тыс қолданысқа қалай қарайтынын көрсететін маңызды мысал – FDA-ның Дәрі-дәрмектерді бағалау және зерттеу орталығы (Center for Drug Evaluation and Research), ол компанияның Жаңа Дәрі туралы Өтінішін (NDA) клиникалық сынақ деректерімен қарап, нәтижелер дәрінің нақты қолданылуына немесе көрсеткішіне сәйкес келе ме деп тексереді. Егер дәрінің қауіпсіздігі мен тиімділігіне көз жеткізсе, дәрінің өндірушісі мен FDA дозасын, қолдану жолын және басқа да ақпаратты сипаттайтын нақты тілдегі сөздерді келіседі, ол дәрінің таңбасына енгізіледі. Дәрі туралы толық ақпарат оның қаптамасында берілген. FDA дәріні рецепт бойынша қолдануға бекітеді және Дәрі-дәрмектерді жарнамалау жөніндегі кеңсесінің (OPDP, бұрын Дәрі-дәрмектерді маркетингтеу, жарнамалау және байланыс бөлімі (DDMAC)) жұмысы арқылы фармацевтикалық индустрияның жарнамалау практикасын реттеуді жалғастырады. FDA-ның дәріні қолдануды реттеуге заңдық құқығы жоқ, дәрігер дәріні таңбадан тыс тағайындауға құқылы. Көптеген адамдардың ойынша, АҚШ-та және көптеген басқа елдерде, опиаттар сияқты бақыланатын заттарды да қоса, дәріні таңбадан тыс қолдану заңды. Мысалы, Actiq, II тізімдегі бақыланатын зат болғанымен, көбінесе таңбадан тыс тағайындалады. Дәрігердің Actiq сияқты дәріні таңбадан тыс тағайындауы заңды болғанымен, компанияның таңбадан тыс қолдануды жарнамалауы заңсыз. Шындығында, 2008 жылдың қыркүйегінде Actiq-тің заңсыз жарнамалауы үшін Cephalon компаниясына айыппұл салынды. Азық-түлік, дәрі-дәрмек және косметика туралы заңға (FDCA) сәйкес, өндірушілерге FDA мақұлдаған көрсеткіштен басқа мақсатта дәріні тікелей сатуға тыйым салынған. Алайда, 2012 жылдың желтоқсанында АҚШ-тың екінші округтік соты компанияның сату өкілінің таңбадан тыс қолданысқа қатысты жарнамалық әрекеттерін Бірінші түзетуге сәйкес қорғалған сөз деп қарастырды. Сонымен қатар, 1997 жылғы Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасын жаңғырту туралы заң таңбадан тыс жарнаманы тыйым салудан ерекшелік жасап, өндірушілерге медициналық қызметкерлерге дәрінің таңбадан тыс қолданылуы туралы жарияланымдарды сұраныссыз ұсынуға мүмкіндік берді. 2004 жылы федералды үкімет пен куәгер Дэвид Франклин Франклинге қарсы Парк Дэвис ісі бойынша 430 миллион долларлық келісімге келді. Бұл келісімде Уорнер Ламберт FDCA және Жалған талаптар туралы заңды бұза отырып, Нейронтиннің таңбадан тыс жарнамасына қатысқан деген айыптамалар қарастырылды. Сол кезде бұл келісім АҚШ тарихында фармацевтикалық компанияға қарсы ең үлкен өндіріс болып есептелді және АҚШ тарихындағы алғашқы таңбадан тыс жарнамалық келісім болды. Этил-эйкозапентаеной қышқылының (E EPA, "Vascepa" деп аталады) Amarin Corporation компаниясының саудаға шығаруына қатысты сот процесі 2015 жылғы сот шешіміне әкелді, ол FDA-ның таңбадан тыс жарнамаға деген көзқарасын өзгертті. E EPA - бұл Omega 3 қышқыл этил эфирлерінен кейін (GlaxoSmithKline компаниясының 2004 жылы бекітілген Lovaza) мақұлданған екінші балық майы дәрісі болды және Amarin-де сату күткендей жоғары болмады. Екі препараттың таңбалары ұқсас болған, бірақ дәрігерлер кейбір клиникалық дәлелдерге сүйене отырып, триглицеридтері 500 мг/дл-ден төмен адамдарға Lovaza-ны тағайындады. Amarin осы топқа E EPA-ны да белсенді түрде сатуды қалады, бұл оның кірісін айтарлықтай арттырады және 2013 жылы FDA-ға рұқсат алу үшін өтініш берді, бірақ FDA бас тартты. Осыған жауап ретінде 2015 жылдың мамырында Amarin FDA-ны Бірінші түзетудегі құқықтарын бұзғаны үшін сотқа берді, ал 2015 жылдың тамызында судья FDA-ның мақұлданбаған қолданысқа қатысты дәріні жарнамалауды тыйым салуға құқығы жоқ екенін шешті, өйткені бұл сөз бостандығын қорғауды бұзу болар еді. Бұл шешім FDA-ның E EPA туралы қандай ақпаратты рұқсат етуі мүмкін екені туралы мәселені ашық қалдырды, ал 2016 жылдың наурызында FDA мен Amarin Amarin FDA-ға қарау үшін нақты жарнамалық материалдарды ұсынатынына келісті, ал егер тараптар материалдың шындығына келіспесе, олар делдалдық үшін судьяға жүгінетін болды.

Біріккен Корольдіктегі ереже

Ұлыбританиядағы дәрігерлер дәрі-дәрмектерді тіркелмеген түрде жазып беруге құқылы. Жалпы медициналық кеңестің басшылықтарына сәйкес, дәрігер дәрі-дәрмектің қауіпсіздігі мен тиімділігін көрсету үшін жеткілікті дәлелдер немесе тәжірибе бар екеніне көз жеткізуі тиіс. Пациенттің қажеттілігін қанағаттандыруға лайықты лицензияланған дәрі-дәрмек болмаған жағдайда (немесе жазылу бекітілген зерттеудің бір бөлігі болғанда) жазып беру қажет болуы мүмкін.

Ветеринариялық дәрілік заттар

Ветеринар дәрігердің қолда бар дәрі-дәрмектер тізімі адам дәрігеріне қарағанда әлдеқайда шектеулі. Сондықтан, дәрі-дәрмектерді "мақұлданбаған қолдану" түрінде пайдалану ықтималдығы жоғары – әдетте, бұл жануарларда адамға арналған дәрі-дәрмектің қолданылуын білдіреді, онда осы түр үшін лицензияланған аналогты препарат жоқ. Бұл мәселе "экзотикалық" түрлерде (мысалы, жорғалаушылар мен кеміргіштерде) одан да күшейе түседі, себебі олар үшін лицензияланған дәрі-дәрмектер өте аз немесе мүлдем жоқ. Сонымен қатар, әсіресе Еуропада, жылқы дәрігерлері көптеген препараттарды мақұлданбаған қолдануға мәжбүр, өйткені жылқы "тамақ өндіретін жануар" санатына жатады және көптеген ветеринариялық препараттар адам тұтынуына арналған жануарларда қолдануға болмайтындығын көрсетеді. Бұл практика 1994 жылғы "Жануарларға арналған дәрілік препараттарды қолдануды нақтылау туралы заңмен" (P. L. 103 396) рұқсат етілген. FDA тамақ өндіретін жануарларда бірқатар антибиотиктердің, қабынуға қарсы препараттардың және гормондардың мақұлданбаған қолдануын қатаң түрде тыйым салады. FDA сондай-ақ тамақ өндіретін жануарларға берілетін белгілі бір ветеринариялық тағайындалған препараттарды да қатаң бақылайды.