Кіріспе

Хиастикалық құрылым немесе хиастикалық үлгі – бұл повестің мотивтері мен басқа да мәтіндік бөлімдерде қолданылатын әдеби тәсіл. Хиастикалық құрылымның мысалы ретінде екі идея, A және B, олардың A' және B' түрленулерімен бірге A,B,B',A' ретінде ұсынылуы мүмкін. Көптеген құрамдас бөліктерді қамтитын хиастикалық құрылымдар кейде "сақиналық құрылымдар", "сақиналық композициялар" немесе өте күрделі хиазм жағдайында "сақина тәрізді композициялар" деп аталады. Бұлар сөздер мен сөйлемдерден мәтіннің ірі бөліктеріне дейін кеңейтілген хиазм ретінде қарастырылуы мүмкін. Мұндай симметриялық үлгілер көне әдебиетте, мысалы, "Илиада" және "Одиссея" дастандарында жиі кездеседі. Классицист Бруно Джентили осы тәсілді "циклдік, дөңгелек немесе "сақина" үлгісі (сақина композициясы)" деп сипаттайды. Бұл жерде композициялық бөлімді бастаған идея оның соңында қайталанады, сондықтан бүкіл мәтін бірдей мазмұндағы материалмен шеңгелделеді. Ал классикалық прозада ғалымдар көбінесе Геродоттың тарихтарында хиастикалық повестік тәсілдерді кездестіреді: Геродот жиі сақина композициясын немесе "эпикалық регрессияны" повесте талқыланған мәселеге қосымша ақпарат беру үшін пайдаланады. Бірінші кезекте оқиға қысқаша айтылады, содан кейін оның алдындағы оқиғалар қажет болғанша кері хронологиялық тәртіппен қарастырылады; осы сәтте повес өз бағытын өзгертіп, негізгі желідегі оқиғаға қайта оралуға дейін хронологиялық тәртіппен алға жылжиды. Әртүрлі хиастикалық құрылымдар Еврей Киелі кітабында, Жаңа өсиетте, Мормон кітабында және Құранда да кездеседі.

Этимология

Хиастикалық термин 17 ғасырдың ортасында пайда болған хиазм терминінен туындайды, ол ұғымдардың немесе сөздердің кері ретпен қайталанатын айқын қиылысқан орналасуын білдіреді. Хиазм грек сөзі – khiazein-нен шыққан, ол сөз "khi" әрпімен белгіленеді. "Khi"-ден "хи" пайда болды. "Хи" – X пішініндегідей, бір-бірін кесіп өтетін екі сызықтан тұрады. Жоғарыдағы сол жақтан басталатын сызық төмен қарай түсіп, төмендегі оң жаққа жетеді, және керісінше. Егер осы сызықтарды ұғымдар ретінде қарастырсақ, алғаш келген А ұғымы соңында да болады, ал А-дан кейін келген В ұғымы А-дан бұрын келеді. Егер басқа ұғымдарды көрсететін сызықтар қосылса, онда көбірек ұғымдарды қамтитын хиастикалық құрылым пайда болады.

Мемоникалық құрылғы

Ауызша әдебиет, әсіресе, хиастикалық құрылымға бай, бұл жаттауға және ауызша орындауға көмектесуі мүмкін. Мысалы, Седрик Уитман Гомердің "Илиада" және "Одиссея" шығармаларында "таңғажайып виртуоздықпен" жасалған хиастикалық үлгілерді анықтады, олар бір уақытта эстетикалық және есте сақтау функцияларын атқарады, соның арқасында ауызша ақын өнер туындысының негізгі құрылымын орындау кезінде оңай еске түсіре алады. Стив Рис Гомердің "Одиссеясында" бірнеше күрделі сақина тәрізді композицияларды көрсетті және олардың эстетикалық және есте сақтау функцияларын бірнеше Оңтүстік славян халық әндерімен салыстырды.

Даниял кітабы

1986 жылы Уильям Х. Ши Даниял кітабы екі есе қайтымды хиазм құрылымынан тұрады деп ұсынды. Ол кітаптың арамей және еврей тілдерінде жазылуы хиастикалық құрылымды күшейтеді деп сарптады. Бірінші хиазм 2-7 тарауларда арамей тілінде АБС-КБА үлгісімен жазылған. Екінші хиазм 8-12 тарауларда еврей тілінде, сондай-ақ АБС-КБА үлгісін қолданады. Дегенмен, Ши оны "D" деп көрсетеді, бұл үлгінің ортасындағы үзіліс.

Христиандық келісімде қолданылуы

Форма сыншысы Нильс Лунд христиандық Жаңа өсиетте яһуди және классикалық жазу үлгілерін, соның ішінде шиастикалық құрылымдардың кеңінен қолданылуын мойындады.