Кіріспе

Джордж Бернард Шоудың «Кандида» пьесасы, драматург Джордж Бернард Шоудың комедиясы 1894 жылы жазылып, алғаш рет 1898 жылы оның «Жағымды пьесалар» жинағының бір бөлігі ретінде жарияланды. Басты кейіпкерлер – дін қызметкері Джеймс Морелл, оның әйелі Кандида және Кандиданың махаббатын жеңіп алуға тырысатын жас ақын Юджин Марчбанкс. Пьеса Виктория дәуіріндегі махаббат пен неке туралы көзқарастарды сынап, әйел күйеуінен не қалайтыны туралы мәселе көтереді. Дін қызметкері христиан социалисі болғандықтан, Шоуға (фабиандық социалист) сол кездегі өзекті саяси мәселелерді оқиғаға енгізуге мүмкіндік туды. Шоу 1890 жылдары пьесаны Лондон сахнасында қоюға тырысып, бірақ сәттілікке жете алмады, тек екі шағын провинциялық қойылым болды. Алайда, 1903 жылдың соңында актер Арнольд Дейли осы пьесамен үлкен жетістікке қол жеткізді, соның салдарынан Шоу 1904 жылы Нью-Йоркте «Кандидамания» басталды деп жазды. 1904 жылы Лондонның Корольдік театры пьесаны алты мәрте көрсетті. Сол театр 1904 жылдан 1907 жылға дейін Шоудың тағы бірнеше пьесасын, соның ішінде «Кандиданы» қайта қойылымдармен бірге сахналады.

Сюжет

Пьесаның оқиғасы қазан айында Лондонның солтүстік-шығыс шеткері аудандарында өтеді. Онда белгілі дін қызметкері, пастор Джеймс Мавор Мореллдің әйелі Кандиданың тарихы айтылады. Морелл – христиан социалисі, Англия шіркеуінде беделді, бірақ Кандида оның табыстарының көп бөлігіне жауапкер. Кандида Лондонда сапардан Евгений Марчбанкспен бірге қысқа ғана уақытқа үйіне оралады, жас ақын оны, оның ойынша, көңілсіз отбасылық өмірінен азат етуді қалайды. Марчбанкс Кандидаға ғашық және ол күйеуінен қарапайым қамқорлықтан гөрі артығын лайық деп санайды. Ол оны құдайша санап, оның махаббаты мәңгілік деп есептейді. Оның пікірінше, Кандиданың шағын үй шаруасымен айналысуы жөнсіз және ар-ұятсыздық. Морелл Кандиданың оның қамқорлығы мен қорғауына мұқтаж деп ойлайды, бірақ шындығында бәрі керісінше. Соңында Кандида осы екі джентльменнің бірін таңдауы тиіс. Ол "екісінің нашарырақ" санағанын қайтадан жариялайды, ал қысқа ғана күмәнден кейін ол күйеуі Морелл екені белгілі болады.

Алғашқы қойылымдар мен Кандидамания

Бұл пьеса алғаш рет 1895 жылғы 30 наурызда Саут-Шилдс Корольдік театрында қойылды. Оны 1897 жылғы 30 шілдеде Абердиндегі Ерке патша театрында Independent Theatre Company қайта жаңғыртты. Алғаш рет 1900 жылғы 1 шілдеде Лондонның The Strand театрында қойылды. Алайда, пьеса 1903 жылдың соңында ғана Арнольд Дейли Нью-Йорктегі Принцесса театрында қойылым қойған кезде табысқа жетті. Дейлидің қойылымынан кейін Лондонға да тез тарады. Лондондағы алғашқы қоғамдық қойылым 1904 жылғы 26 сәуірде Корольдік сотта өтті. 1904 жылы пьеса соншалықты танымал болды, бұл құбылыс "Кандидамания" деп аталды. "Нью-Йорк Сан" газетінің сөздерімен айтқанда, жаңа құбылыс кеңінен тарады. Оны "Кандидамания" деп сипаттауға болады. Бұл жұқпалы құбылыс, көбінесе көлік вагондарында, жоғары көтерілген пойыздарда, дүкендерде, мейрамханаларда және адамдар өткен түні не істегендері туралы әңгімелесетін басқа да жерлерде кездеседі. "Кандиданы көрдіңіз бе?" деген сұрақ баршаның аузында болды. Мыңдаған адамдар достарын Шоудың пьесасын көруге шақырып әкелді. Шоу өзі де бұл терминді қабылдады, сондай-ақ кейінірек жазған авторлар да қолданды. Шоу пьесаның кейбір көрермендер тарапынан дұрыс түсінілмегенін сезінді. Ол 1904 жылы "Күйеуіне қалай өтірік айтты" атты қысқа комедиясын Candida-ға жауап ретінде жазды. Пьесада осы жағдайдың әзіл-қалжың нұсқасы бейнеленген. Шоудың досы Арчибальд Хендерсон оны "Кандидаманиялықтардың абсурдқа толы нұсқасы" деп сипаттады.

Сын-пикирлер мен түсіндірме

Бернард Шоу және эстеттерде Элси Бонита Адамс Марчбанкс туралы былай баға береді, оны Шолто Дуглас немесе Адриан Герберт сияқты екі нақты суретшімен салыстырады: Марчбанкс Шолто Дуглас немесе Адриан Герберт сияқты эстет суретшілерге тән көптеген сыртқы белгілерге және кейбір көзқарастарға ие болғанымен, ол өнерге құрғақ сөзбен ғана қызмет ете қоймайды, оның сезімталдығы – әдейі жасалған емес, ол өзін иллюзиялардан құтылуға тырысады. Шоудың өзі Юджиннің өркендеуін Кандиданың өмірден күтетін нәрсе емес екенін, оның сыйлай алатын отбасылық махаббаттың түрі "өз табиғатынан асып түсетін шектеулердің туындысы" деп сипаттайды. Юджин түнге шығарда, ол "жай ғана қараңғылық пен уайым түні емес, оған аналардың, әпкелердің, әйелдердің және т.б. үйдің жылы атмосферасынан гөрі, еркін ауа мен қасиетті жұлдыздың шуағы көбірек табиғи сезіледі". Ал Кандида болса "өте адалсыз" және пьеса барысында Юджиннің өзгеруін толыққанды түсінбейді.

Кейінгі туындылары

Кэтрин Корнелл Бродвейде бес түрлі қойылымда басты рөлді ойнады, соңғы төртеуі оның жеке продюсерлік компаниясы үшін болды. Ол осы рөлмен ең жақын байланысты актриса болды. Шоу өзінің қиялында "идеалды британдық Кандиданы жаратқанын" айтты, өйткені ол Кандида рөлін қайта қарастырып, оны пьесаның басты кейіпкеріне айналдырды. Бұрын режиссерлер мен актрисалар Кандиданың өзін Шоу жеткізуге тырысқан мәселелер мен тақырыптарға қарағанда маңызсыз деп санаған. Корнелл 1924 жылы алғаш рет бұл рөлді ойнағанда, ол осыншалықты танымал болды, сондықтан АҚШ-тағы пьесаның өндіріс құқықтарын басқарған Актерлер театры Корнелл тірі болғанда ешқандай актрисаға бұл рөлді ойнауға тыйым салды. 1946 жылғы оның соңғы қойылымында жас Марлон Брандо Марчбанкс рөлін ойнады. 1962 жылы Австралия теледидары үшін нұсқасы эфирге шықты. Сидней Морнинг Геральд адаптацияны қарап, өндіріс стилін сынап, актерлік құрамды мақтады. 1993 жылы Roundabout Theater Company Мэри Стинбурген, Роберт Фоксворт және Роберт Шон Леонардты қатыстырып, Бродвейде қайта қойды. Джобет Уильямс пен Том Амандес ойнаған Court Theatre Company қойылымы L.A. Theatre Works арқылы жазылды. 2003 жылы Канада радио хабар тарату корпорациясы пьесаның нұсқасын эфирге шығарды. 2004 жылы Oxford Stage Company Candida пьесасын Ұлыбритания бойынша гастрольде көрсетті, онда Эндрю Гавилл Морелл, Серена Эванс Кандида және Ричард Главз Марчбанкс рөлінде болды. 2009 жылдың ақпан айында BBC Radio 7 Ханна Гордонды Кандида, Эдвард Петэрбриджді Морелл және Кристофер Гардты Юджин рөліндегі радиоқойылымды қайтадан эфирге шығарды. Ол алғаш рет 1977 жылдың 15 тамызында BBC Radio 4 арнасында көрсетілді. 2013 жылдың шілдесінде Бат қаласындағы Theatre Royal-да қайта қойылды, онда Кандида рөлін Чарти Уэйкфилд, Морелл рөлін Джейми Паркер, Марчбанкс рөлін Фрэнк Диллен және Кандиданың әкесі Берджесс рөлін Дэвид Траутон ойнады. 2015 жылдың наурыз/сәуір айларында Лондондағы Gatehouse театрында Джуди Боукер Кандида рөлін, Гарри Мичер Морелл рөлін, Себастьян Корнелиус Марчбанкс рөлін және Роджер Сансом Берджесс рөлін ойнады.

Музыкалық бейімдеу

2009 жылы Writers Theatre театры пьесаның "Министрдің әйелі" атты музыкалық адаптациясын ұсынды, музыкасын Джош Шмидт жазды; әндерін Ян Тренен жазды; либреттосын Остин Пендлтон жазды; идеясын қалыптастырған және режиссерлік еткен көркемдік директор Майкл Халберстам. Қойылым сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және 2011 жылы Линкольн орталығы осы туындының жаңа қойылымын (режиссері де Халберстам) көрсетті. Қойылымда Кейт Фрай Кандида рөлінде, Бобби Стеггерт Марчбанкс рөлінде, Марк Кудиш Морелл рөлінде, Лиз Балтес Просси рөлінде, ал Дрю Гелинг Лекси рөлінде ойнады. "Нью-Йорк Таймс" және "Уолл-стрит Джорнал" газеттерінде қойылым туралы маңызды рецензиялар жарияланды. "Нью-Йорк Таймс" газетінде жазған Чарльз Ишервуд оны "басты кейіпкерлеріне құрметпен жазылған, нәзік қимылмен қозғалатын" "камералық музыкалық туынды" деп атады. 30 тамызда PS Classics лейблынан түпнұсқа актерлік құрамның жазбасы шықты. Музыкалық адаптацияның Батыс жағалауындағы тұңғыш көрсетілісі 2013 жылдың маусым айында Майкл Халберстамның режиссерлігімен Сан-Хосе репертуарлық театрында өтті.