Кіріспе

Марксистік саяси социолог және философ (1936–1979)

Өмір

Поланцас Грекияда құқық оқыды және 1961 жылы Францияға көшті; ол 1964 жылы "Германияда табиғи құқықтың қайта жандануы" (La renaissance du droit naturel en Allemagne) тақырыбында құқық философиясы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.

Мемлекет теориясы

Пуланцастың мемлекет теориясы марксизмдегі ынталандырылған түсініктерге қарсылық білдірді. Инструменталистік марксистік көзқарас мемлекетті белгілі бір таптың қолындағы қарапайым құрал деп есептеді. Пуланцас бұған келіспеді, себебі капиталистік таптың жеке, қысқа мерзімді пайдаға тым көп ден қоятынын, таптың жалпы билігін сақтаудың орнына, мемлекеттік биліктің барлығын өз мүддесі үшін пайдалануға тырыспайтынын айтты. Пуланцас мемлекеттің капиталистік таптан салыстырмалы түрде тәуелсіз болғанымен, капиталистік қоғамның үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз етуге қызмет ететінін, демек капиталистік тапқа пайда әкелетінін мәлімдеді. Ол капитализм сияқты қарама-қайшылық жүйенің өзін-өзі қайта өндіру үшін қажетті әлеуметтік тұрақтылықпен қалай қатар өмір сүретініне назар аударды, әсіресе капитализмдегі таптық бөлінуді жеңу құралы ретінде ұлтшылдыққа ден қойды. Пуланцас марксистік мемлекет теориясының белгілі өкілі Боб Джессопқа зор ықпал етті. Антонио Грамшидің мәдени гегемония тұжырымын қарыз алып, Пуланцас қанаушылардың қозғалыстарын басу мемлекеттің жалғыз функциясы емес екенін дәлелдеді. Керісінше, мемлекеттік билік қанаушылардың келісімін алуы керек. Ол мұны таптық одақтар арқылы іске асырады, онда үстем топ бағынышты топтардың келісімін алу үшін бағынышты топтармен «одақ» құрады. Кейінгі еңбектерінде Пуланцас «жаңа шағын буржуазияның» билеуші таптардың гегемониясын нығайтуда және пролетариаттың ұйымдасу қабілетін әлсіретудегі рөлін талдады. Бұл жұмысшы табының бір бөлігі қарама-қайшы таптық позицияға ие болып, яғни өздерінің іс жүзіндегі қысымшыларымен солғақтану арқылы, өз тағдырын бөліседі деп (бұрыс) сенетін буржуазиямен бірігеді. Пуланцас үшін таптық жүйенің фрагментациясы (кейбіреулер оның құлауы деседі) кейінгі капитализмнің ерекше белгісі болып табылады, ал кез келген саяси тұрғысынан пайдалы талдау осы жаңа мүдделер мен билік шоғырланған жерін анықтауы керек. Бұған өте қысқаша мысал ретінде АҚШ-тағы «Жаңа мәміле» саясатын Пуланца тұрғысынан қарастыруға болады: американдық билеуші тап еңбектің кейбір талаптарына (мысалы, ең төменгі жалақы, еңбек заңдары және т.б.) келісу арқылы еңбек пен капиталдың белгілі бір бөлігі және мемлекет арасындағы одақты нығайтуға көмектесті (Levine 1988). Бұл капитализмнің жалғасуы үшін қажет болды, өйткені егер билеуші тап қозғалыстарды жай ғана басып, ешқандай жеңілдіктер жасамаса, бұл социалистік революцияға әкелуі мүмкін еді.

Мұра

Поланцас өндіріс жүйелерінің халықаралық деңгейде кеңеюі (қазіргі кезде "глобализация" деп аталады) еңбекшілерден капиталистік классқа биліктің ауысу кезеңіндегі таптық құрылымды терең талдайды. Ол көптеген жағдайларда қазіргі талқыланып жүзген марксистік терминология – класс, буржуазия және гегемония – туралы пікірлер қазіргі саяси ғылымда көтерілмейді, себебі оның позитивизмі зерттеушілерді нақты өлшенетін және объективті нысандарға назар аударуға мәжбүр етеді. Дегенмен, саяси талдаудың негізіне таптық талдауды қойып, Поланцас теоретиктердің өздері саяси тұлғалар екенін, ал саяси әлем туралы айтылатын әр нәрсе оларды қоршаған идеологиямен сіңгенін еске салады. Грекияның солшыл саяси партиясы СИРИЗА-ның ресми саяси-талдау орталығы – Никос Поланцас институты.

Демократиялық жол социализмге

Пуланцас ұсынған "социализмге демократиялық жол" – көппартиялық өкілді демократияны сақтай отырып, қатысу демократиясын кеңейтуге бағытталған демократиялық социализмнің бір түрі. Бұл түсінік, дәстүрлі өкілді демократияны өзінен буржуазиялық деп қараған социализмнің кейбір ағымдарынан өзгешеленеді, оның орнына өкілді демократиядағы саяси еркіндіктерді "халық күресінің нәтижесі" деп мойындайды. Социализмге демократиялық жол өкілді демократияның "капиталистік мемлекеттік жүйені қайта өндіруге көмектесетінін, бірақ сонымен қатар әлеуметтік құқықтарды бекітетінін" айтады. :23 Сонымен қатар, социализмге демократиялық жол сауда одақтарының, аумақтық ассамблеялардың және социалистік қоғамдық құрылымның кеңеюі арқылы қатысу демократиясын дамытады. :24

Негізгі жұмыстар

Поланцас, Никос. Фашизм және диктатура: Үшінші Интернационал және фашизм мәселесі. NLB, 1974 (алғашқы басылымы 1970 ж.). Поланцас, Никос. Қазіргі заманғы капитализмдегі таптар. NLB, 1975 (алғашқы басылымы 1973 ж.). Поланцас, Никос. Диктатуралардың дағдарысы: Португалия, Грекия, Испания. Humanities Press, 1976. Поланцас, Никос. Саяси билік және әлеуметтік таптар. NLB, 1978 (алғашқы басылымы 1968 ж.). Поланцас, Никос. Мемлекет, билік, социализм. NLB, 1978. Поланцас, Никос. Поланцас оқырманы: Марксизм, құқық және мемлекет, ред. Дж. Мартин. Verso, 2008.