Кіріспе

Француз тілінде жазылған поэзия – француз әдебиетінің бір саласы. Оған Франциядан тыс жерлерде жазылған франкофон поэзиясы және Францияның басқа тілдерінде жазылған өлеңдер де кіруі мүмкін.

Орта ғасырлар

Басқа әдеби дәстүрлердегідей, поэзия – француз әдебиетінің ең ерте түрі; прозаның әдеби форма ретінде дамуы кеш құбылыс болды (орта ғасырдың соңында, бастапқыда өлеңде жазылған романстар мен эпостардың көбі прозалық нұсқаларға айналдырылды). Орта ғасырларда өлең түрін таңдауды әдетте жанр белгілеген: көне француз эпостары («chanson de geste», Ролан әні сияқты, кейбіреулер оны Францияның ұлттық эпосы деп санайды) әдетте он буынды, жаңқалы «laisses» (жаңқалы жолдардың әр түрлі ұзындықтағы блогы) түрінде жазылған, ал рыцарлық романстар («roman», мысалы, К. де Тройес жазған король Артур туралы әңгімелер) көбінесе сегіз буынды, рифмалы жұптармен жазылған. Ортағасырлық француз лирикасы Оңтүстік Франция мен Прованс аймақтарындағы поэзиялық және мәдени дәстүрлерге қарызды болды, соның ішінде Тулуза, Пуатье және Аквитания аймақтарында «langue d'oc» (окситан тілі) қолданылды; өз кезегінде, провансаль ақындары испандық-араб әлемінің поэзиялық дәстүрлерінен күшті әсер көрді. Окситан немесе провансаль ақындары «тробадор» (табу, ойлап табу) сөзінен шыққан трубадурлар деп аталды. Ежелгі француз тіліндегі лирикалық ақындар «trouvères» деп аталады, бұл сөздің ескі француз нұсқасын қолданады (трубадурлар, олардың поэтикалық формалары, сақталған шығармалары және олардың әлеуметтік мәртебесі туралы толық ақпарат алу үшін осы атаудың мақаласын қараңыз). Окситан трубадурлары өлең формаларын және поэзиялық жанрларды дамытуда керемет шығармашылық көрсетті, бірақ олардың ортағасырлық әдебиетке ең үлкен әсері, болса, «fin amors» немесе жалпы алғанда, сарайлық махаббат деп аталатын махаббат пен қызмет көрсетудің күрделі кодексін жасау болды. Трубадур дәстүрі туралы толық ақпарат алу үшін Провансаль әдебиетін қараңыз. XIII ғасырдың соңына қарай Франциядағы поэзиялық дәстүр трубадур ақындарынан мазмұны және белгілі бір тұрақты формаларды қолдану жағынан айтарлықтай ерекшелене бастады. Жаңа поэтикалық (сондай-ақ музыкалық: ортағасырлық музыканың ең ерте үлгілерінің кейбіреулері ескі француз тілінде, есімдері белгілі композиторлармен жазылған) тенденциялар 1310 және 1314 жылдарғы «Роман де Фаувельде» көрінеді, бұл ортағасырлық шіркеудегі бұзушылықтарды сатиралайтын, ортағасырлық мотеттермен, лейлермен, рондолармен және басқа да жаңа тұрмыстық поэзия мен музыка түрлерімен (көбінесе анонимді, бірақ Филипп де Витридің бірнеше шығармаларымен) толтырылған туынды, ол жаңа музыкалық тәжірибені бірден алдыңғы дәуірдің музыкасынан ажырату үшін «Ars nova» [жаңа өнер немесе жаңа техника] деген сөзді ойлап тапты. Арс нованың ең танымал ақыны және композиторы – Гийом де Машо. (Музыка туралы толық ақпарат алу үшін ортағасырлық музыканы қараңыз; Машодан кейінгі кезеңдегі музыка туралы толық ақпарат алу үшін Ренессанс музыкасын қараңыз). Француз поэзиясы 15 ғасырда да дамыды. Шарль, Орлеан герцогы – жүз жылдық соғыс кезінде Францияның ең қуатты отбасыларының бірінің басшысы болды. Аженкур шайқасында тұтқынға алынып, 1415–1441 жылдар аралығында ағылшын тұтқынында болды, ал оның балладалары көбінесе жоғалту мен оқшаулану туралы айтады. Кристин де Пизан – өзінің заманының ең жақсы жазушыларының бірі; оның «Cité des Dames» туындысы «феминистік манифест» түрінде қарастырылады. Франсуа Вильон – студент және көшпелі, оның екі поэтикалық «заветі» немесе «уасияттары» Париж қаласының және университеттік ортасының суреті және олардың өткір әзіл-қалжыңдары, сатирасы және сөздік ойындары үшін атақты. Вильонның көшпелі ақын ретіндегі бейнесі 16 ғасырда мифтік мәртебеге ие болды деп есептеледі, ал бұл сурет 19 және 20 ғасырлардағы поэтикалық бүлікшілер тарапынан қолдау тапты (Poète maudit қараңыз).

Қайта өрлеу дәуірі

16 ғасырдың алғашқы жылдарындағы поэзияға көптеген солтүстік ақындардың (мысалы, Жан Лемар де Бельж және Жан Молине) күрделі дыбыстық және графикалық тәжірибелері мен шебер сөз ойындары тән. Олар әдетте "Grands Rhétoriqueurs" деп аталады. Бірақ көп ұзамай Петрарканың (идеалданған ғашыққа арналған сонет циклі, ғашықтық парадокстарды қолдану), француз сарайындағы итальяндық ақындардың (Луиджи Аламанни сияқты), итальяндық неоплатонизм мен гуманизмнің, сондай-ақ Пиндар мен Анакреон сияқты грек ақындарының қайта жаңғыруы француз поэзиялық дәстүрін түбірінен өзгертті. Осы тұрғыдан алғанда, Клемент Маро мен Мелин де Сент-Желя француз поэзиясындағы ауысу кезеңіндегі ақындар болып саналады: олар француз тіліндегі алғашқы сонеттердің авторлары деп есептеледі, бірақ олардың өлеңдерінде дәстүрлі формалардың көптеген элементтері сақталған. Поэзияның жаңа бағыты гуманист Жак Пелетье дю Манның шығармаларында толыққанды көрінеді. 1541 жылы ол Хорацийдің "Поэзия өнері" еңбегінің алғашқы француз тіліне аудармасын жариялады, ал 1547 жылы "Поэтикалық туындылар" жинағын шығарды. Бұл жинаққа Гомердің "Одиссеясының" алғашқы екі әнінен, Вергилийдің "Георгикасының" бірінші кітабынан аудармалар, он екі Петрарка сонеті, үш Хораций одасы және Марциал сияқты эпиграммалар енді. Сонымен қатар, бұл жинақта Жоахим Дю Беллей мен Пьер де Ронсардың алғашқы жарияланған өлеңдері де болды. Ронсар, Дю Беллей және Жан Антуан де Байф айналасында сарайдың радикалды жас ақындығы тобы қалыптасты (қазіргі кезде La Pléiade деп белгілі, бірақ бұл терминнің қолданылуы талқыланады). Олардың әдеби бағдарламасының мәні Ду Беллейдің "Француз тілін қорғау және дамыту" (1549) манифестінде жатты. Бұл манифест француз тілінің (Петрарка мен Дантенің тоскан тілі сияқты) әдеби өркендеуге лайық екенін, сондай-ақ лингвистикалық және әдеби өндіріс бағдарламасын (латын және грек жанрларын еліктеуді қоса алғанда) және тілді тазарту қажеттігін жариялады. Pléiade мүшелерінің кейбіреулері үшін поэзияның өзі құдайдан шабыттанған нәрсе ретінде қарастырылды (мысалы, Понт де Тиард), музалардың иелігі, романтикалық құмарлыққа, пророқтық ынтаға немесе мастыққа ұқсас. Бұл кезеңдегі поэзияда Петрарка сонеттері (көбінесе махаббат кездесуі немесе идеалданған әйел туралы) және Хораций/Анакреон одалары ("carpe diem" – өмір қысқа, сәтті пайдалан) ең көп таралған формалар болды. Ронсар да Пиндар одасын француз тіліне бейімдеуге тырысты. Осы кезеңде мифология жиі қолданылды, бірақ табиғат суреттері де (орман, өзендер) көп кездеседі. Басқа жанрларға парадоксальды мақтау (мысалы, Реми Беллоның устрицаны мақтаған өлеңі), әйел денесінің "блассоны" (дене мүшесінің поэтикалық сипаттамасы) және үгіт өлеңдері жатады. Осы кезеңнің бірнеше ақындары – Жан Антуан де Байф (1570 жылы "Поэзия және музыка академиясын" құрған), Блез де Вигенер және басқалар – латын, грек немесе еврей поэтикалық өлшемдерін француз тіліне бейімдеуге тырысты. Бұл тәжірибелер "өлшенген өлең" және "өлшенген проза" деп аталды (толығырақ "өлшенген музыка" мақаласын қараңыз). Патшалық сарай ғасыр поэзиясының орталығы болғанымен, Ренессанс дәуіріндегі Францияның екінші ірі қаласы Лионда да өз ақындары мен гуманистері болды, олардың ішінде Морис Скев, Луиза Лабе, Пернетт дю Гюйе, Оливье де Магни және Понт де Тиар ең танымалдары. Скевтің "Дели, ең жоғары мінезді нысан" атты туындысы 449 он буынды он жолды өлеңнен (дизайннан) тұрады және көптеген гравировкаланған эмблемалармен басылып шықты. Ол ғашықтың азаптарын сипаттау үшін ғашықтық парадокстарды және (көбінесе түсініксіз) аллегорияны қолдануда үлгілі. Ғасырдың соңындағы поэзия азаматтық соғыстардың күшті әсеріне тап болды: пессимизм, қаталдық және әлемнен уақытша шығуға шақыру басым болды (Жан де Сponde сияқты). Алайда, соғыстың қорқыныштары протестант ақыны Агриппа д'Обиньені осы қақтығыс туралы керемет поэма – "Трагикалық оқиғалар" жазуға шабыттандырды.

Классикалық француз поэзиясы

"Адал адам" немесе "адал және тура адам" деген жаңа ұғымның арқасында 17 ғасырда поэзия ақсүйектер мен ақсүйек емес кәсіби жазушылардың әдеби шығармашылығының басты құралына айналды. Өлеңнің барлық мақсатта қолданылуы мүмкін болды. 17 және 18 ғасырлардағы поэзияның көп бөлігі "жай ғана" жазылған, яғни, нақты бір оқиғаны (неке, туу, әскери жеңіс) тойлау немесе қайғылы жағдайды (өлім, әскери жеңіліс) еске алу үшін жазылған. Мұндай поэзия ақсүйектердің қызметіндегі адамдардың арасында жиі кездесетін. 17 ғасырдың театрының негізгі түрі – поэзия: пьесалардың басым көпшілігі өлеңмен жазылған (төмендегі "Театр" бөлімін қараңыз). Поэзия сатираларда (Николас Бойло Депрео өзінің "Сатираларымен" (1666) танымал) және эпостарда (Ренессанс эпостық дәстүрінен және Тассодан шабыттанған), мысалы, Жан Шапеленнің "Ла Пюсель" поэмасында қолданылған. Француз поэзиясы Генри IV және Людовик XIII тұсында Валуа сарайының ақындарынан шабыт алғанмен, олардың кейбір артық әрекеттері мен поэтикалық еркіндіктері, әсіресе Франсуа де Мальербтің еңбектерінде сынға ұшырады. Ол Ла Плейад пен Филипп Депорттың метр және формадағы бұрысқандықтарын сынады (кезеңнің үзілуі, сөйлемдердің келесі жолға көшуі – "enjambement", грек сөздерінен жасалған жаңа сөздер және т.б.). 17 ғасырдың соңында Мальерб поэтикалық классицизмнің атасы ретінде танылды. Поэзия ақсүйектердің салондық ойындарының бір бөлігіне айналды (жоғарыдағы "салондар" бөлімін қараңыз), онда эпиграммалар, сатирикалық өлеңдер мен поэтикалық сипаттамалар кең таралды (ең танымал мысалы – Рамбуйе үйінің қонақтарының үй иесінің қызының туған күніне арналған гүлдер туралы өлеңдер жинағы "La Guirlande de Julie" (1641)). "Пресиоздықтар" құбылысының тілдік ерекшеліктері (Англиядағы Эуфуизм, Испаниядағы Гонгоризм және Италиядағы Маринизм сияқты) – аса метафоралық (кейде түсініксіз) тілдің қолданылуы, әлеуметтік жағынан қабылдамайтын сөздердің тазартылуы осы поэтикалық салондық рухта болды және француз поэзиясы мен сарай тіліне зор әсер етті. "Пресиоздық" көбінесе сықаққа түсірілсе де (әсіресе 1660 жылдардың соңында, құбылыс провинцияларға тараған кезде), оның тілдік және романтикалық артық әрекеттері (көбінесе зиялы әйелдерге деген жек көрушілікпен байланысты) француз тілі мен 17 ғасырдың әлеуметтік әдет-ғұрыптарын өзгертіп, тұрақты өзгерістерге ұшыратты. 1660 жылдардан бастап үш ақын ерекше көзге шықты. Жан де Ла Фонтен өзінің Эзоптан шабыттанған "Мысалдарымен" (1668–1693) үлкен даңққа ие болды, олар ретсіз өлең түрінде жазылған (бір өлеңде әртүрлі метрлер қолданылған). Жан Расин өз заманының ең ұлы трагедия жазушысы деп есептелді. Соңында, Николас Бойло Депрео поэтикалық классицизмнің теориясын жасады: оның "Art poétique" (1674) ақыл мен логиканы (Бойло Мальербті рационалды ақындардың біріншісі деп атады), сенімділік, моральдық пайдалылық және дұрыстықты мақтады; трагедия мен поэтикалық эпосты ұлы жанрлар ретінде жоғары қойды және ежелгі ақындарды үлгі алуға кеңес берді. "Классицизм" поэзияда романтизм мен Француз революциясына дейін үстемдік құрды. Техникалық тұрғыдан алғанда, 17 ғасырдың соңынан бастап поэтикалық шығармашылық көбінесе рифмаланған жұптарды қамтитын строфалық формаларға сүйенді, ал 18 ғасырда тұрақты формадағы өлеңдер – әсіресе сонет – көбінесе болдырмады. Нәтижесінде пайда болған өлеңдеу – Ренессанс поэзиясына қарағанда метр мен рифма үлгілерімен шектелмеген, прозаға жақын болды.

XIX ғасыр

Ғасырдың бірінші жартысындағы француз поэзиясында Виктор Гюго, Альфонс де Ламартин және Жерар де Нерваль сияқты авторлармен байланысты романтизм басым болды. Романтикалық қозғалыстың әсері ғасырдың соңғы жартысында «реализм», «символизм» және «декаданс» (төменде қараңыз) сияқты әртүрлі әдеби дамуларда сезілетін болды. Виктор Гюго – романтикалық мектептің көрнекті генийі және танымал жетекшісі. Ол поэзия, драма және көркем әдебиет саласында жемісті еңбек етті. Бұл қозғалысқа қатысы бар басқа жазушылар: қатал және пессимистік көзқарастағы Альфред де Виньи, сұлулыққа құштар және «Өнер үшін өнер» қозғалысын қалыптастырған Теофил Готье, сондай-ақ романтикалық мұңды жақсы бейнелеген Альфред де Муссе. Ғасырдың ортасында, поэзияда объективтілікке ұмтылған Парнасшылар тобы – Леконт де Лиль, Теодор де Банвиль, Катулль Мендес, Салли Пруддом, Франсуа Коппе, Хосе Мария де Хередия және (карьерасының басында) Пол Верлен – пайда болды. Олар (Теофил Готьедің өнер туралы түсінігі мен сұлулықты іздеуді пайдалана отырып) нақты және мінсіз жұмыс жасауға, экзотикалық және классикалық тақырыптарды таңдап, оларды қатаң формада және эмоционалдық бейтараптықпен бейнелеуге тырысты (бұл философиялық тұрғыдан Артур Шопенгауэрдің эстетикалық теорияларымен үйлеседі, ол символисттерге де әсер етті). Шарль Бодлердің өте ықпалды поэзиясында өмірді иллюзиясыз қарау және оның күйзелісті және қарапайым жақтарын көрсетуге бейімді натуралистік тенденция күшейе түсті, бірақ бұл романтикалық элементтермен байытылды, олар анти-батыр және романтикалық ақынның Байрондық мифінен алынған. Бодлердің поэзиясы және ғасырдың соңғы жартысындағы көптеген әдебиеттер (немесе «fin de siècle») мазмұнының немесе моральдық көрінісінің жағымсыздығы үшін жиі «декаданс» деп сипатталды. Сол сияқты, Пол Верлен 1884 жылы «poète maudit» («қарғысқа ұшыраған ақын») терминін поэтикалық конвенцияларға қарсы күрескен және қоғамдық айыптауға ұшыраған немесе сыншылар тарапынан елемеген Тристан Корбьер, Стефан Малларме және Артур Рембо сияқты бірнеше ақындарға қатысты қолданды. Бірақ 1886 жылы Жан Мореас «Символизм манифестін» жариялағаннан кейін, осы термин жаңа әдеби ортаға жиі қолданыла бастады. Стефан Малларме, Пол Верлен, Пол Валери, Жорис Карл Гюйсманс, Артур Рембо, Жюль Лафорг, Жан Мореас, Густав Кан, Альберт Самен, Жан Лоррен, Реми де Гурмон, Пьер Луис, Тристан Корбьер, Анри де Регнье, Вильер дель-Иль Адам, Стюарт Меррилл, Рене Гил, Сент-Поль Ру, Оскар Владислас де Милош, бельгиялықтар Альберт Жиро, Эмиль Верхерен, Жорж Роденбах және Морис Метерлинк сияқты жазушылар символисттер деп аталды, әр автордың жеке әдеби жобасы бірегей болғанмен. Техникалық тұрғыдан алғанда, романтиктер 15 және 16 ғасырларда қолданылған көптеген тұрақты формадағы өлеңдерге қайта оралып (кейде оларды өзгертіп), жаңа формаларды жасауға жауапты болды. Дегенмен, сонет Парнассиандар оны қайта пайдаланғанға дейін сирек қолданылды, ал Шарль Бодлер сонеттің ең маңызды шебері болды. Бодлер дәстүрлі француз сонетінің формасын едәуір өзгертті, «Лес Флеурс ду Мал» шығармасында салтқа қайшы келетін рифм үлгілері бар сонеттің 32 түрлі формасын тиімді пайдаланды.

ХХ ғасыр

Гийом Аполлинер Бодлердің қазіргі заманғы өмірді поэтикалық зерттеуін радикалды түрде өзгертті, оны ұшақтар, Эйфель мұнарасы және қалалық қираған жерлер арқылы көрнекті етіп, поэзияны «Калиграммалар» арқылы кубизммен байланыстырды – бұл визуалды поэзияның бір түрі. Римбодан шабыт алған Пол Клодель католицизмге мистикалық бетбұрысын зерттеу үшін еркін өлеңді пайдаланды. Осы кезеңдегі басқа ақындар: Пол Валери, Макс Якоб (Аполлинердің айналасындағы топтың маңызды мүшесі), Пьер Жан Жув (Ромен Ролланның «Унанизмі»нің ізбасары), Валери Ларбо (Уитманның аудармашысы және Джойстың досы), Виктор Сегален (Хюйсманс пен Клодельдің досы), Леон Поль Фарг (Стефан Маллармемен бірге оқыған және Валери мен Ларбоға жақын болған). Бірінші дүниежүзілік соғыс одан да радикалды бағыттарды тудырды. 1916 жылы Швейцариядағы кафеде бастау алған дадаизм 1920 жылы Парижге келді, бірақ 1924 жылға қарай Пол Элуард, Андре Бретон, Луи Арагон және Роберт Деснос айналасындағы жазушылар, Зигмунд Фрейдтің санастың жұмысы туралы идеяларына күшті ықпал еткен, даданың науқандық әрекеттерін сюрреализмге айналдырды. Жазу және бейнелеу өнерінде, сондай-ақ автоматты жазу, шығармашылық ойындар (мысалы, «өлген эксквизит») және алкоголь мен есірткі арқылы итермеленген өзгертілген саналық күйлерді қолдану арқылы сюрреалистер санасыздың жұмысын ашуға тырысты. Топ бұрынғы жазушыларды радикалды деп санады (Артур Рембо, граф де Лотремон, Бодлер) және буржуазияға қарсы философияны (особырақта жыныстық қатынастар мен саясатқа қатысты) жақтады, бұл кейінірек көптерін коммунистік партияға қосылуға итерді. Сюрреализммен байланысты басқа жазушылар: Жан Кокто, Рене Кревель, Жак Превер, Жюль Супервиелл, Бенжамин Перет, Филипп Супо, Пьер Реверди, Антонен Арто (театр революциясына себепкер болған), Анри Мишо және Рене Шар. Сюрреализмнің әсері Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін тәжірибелік жазу мен халықаралық өнер әлемінде маңызды күш болып қала берді. Сюрреализмнің ықпалы қозғалыстың тікелей бөлігі болмаған авторлардың арасында да сезілді, мысалы, ақын Алексис Сент-Лежер Лежер (Сент-Жон Персе есімімен жазған), ақын Эдмонд Ябес (1956 жылы еврей халқы туған Египеттен қуылғанда Францияға келген) және Жорж Батай. Швейцариялық жазушы Блез Сендрас Аполлинерге, Пьер Ревердиге, Макс Якобқа және суретшілер Шагал мен Лежеге жақын болды, ал оның туындылары сюрреализм мен кубизмге ұқсас. Соғыстан кейінгі поэзия бір-бірімен байланысты бірнеше бағыттарды ұстанды, ең бастысы сюрреализмнен (мысалы, Рене Шардың ерте туындылары) немесе Хайдеггер, Фридрих Хёльдерлин, экзистенциализм, поэзия мен бейнелеу өнері арасындағы қарым-қатынас және Стефан Малларме тілдің шектері туралы идеяларынан туындаған философиялық және феноменологиялық мәселелерден. Тағы бір маңызды ықпал еткен тұлға – неміс ақыны Пол Селан. Осы философиялық/тілдік мәселелермен айналысқан ақындар, әсіресе «L'Ephémère» журналы айналасындағы Ив Боннефой, Андре дю Буше, Жак Дюпен, Роджер Жиру және Филипп Жакотте. Осы идеялардың көпшілігі Морис Бланшоның туындыларында да көрінеді. Франсис Понждың ерекше поэзиясы әртүрлі жазушыларға (феноменологтарға да, «Tel Quel» тобының мүшелеріне де) күшті әсер етті. Кейінгі ақындар Клод Ройет Журнуд, Энн Мари Альбиах, Эммануэль Хоккард және белгілі бір дәрежеде Жан Дайв Хайдеггерден Людвиг Витгенштейнге ауысуды және Малларме көркем әдебиет пен театрлық өнер туралы түсінігін қайта қарастыруды сипаттайды; бұл ақындарға сондай-ақ белгілі бір ағылшын тіліндегі заманауи ақындар (мысалы, Эзра Паунд, Луи Зукофский, Уильям Карлос Уильямс және Джордж Оппен) және «тіл поэзиясы» қозғалысы айналасындағы американдық постмодернистер мен авангардистер әсер етті.