Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үш патшалық соғысы кезінде Шотландияның рөлі (1639–1653)
Role of Scotland during the Wars of the Three Kingdoms (1639–1653)
1639 және 1652 жылдар аралығында Шотландия Үш патшалық соғысына қатысты, бұл соғыстар епископтар соғысынан (Шотландия мен Англия арасындағы), 1641 жылғы Ирландия көтерілісінен, ағылшын азаматтық соғысынан (және оның Шотландиядағы жалғасуынан), Ирландия конфедерациялық соғыстарынан және, ақырында, Ирландия мен Шотландияның ағылшын дөңгелекбас жаңа үлгідегі армиясымен бағындырылуынан басталды. Шотландияның өзінде 1644–1645 жылдары шотланд азамат соғысы болды, ол шотланд роялистері – Джеймс Грэм, 1-ші Монтроз маркгравының басшылығымен I Чарльзды қолдаушылар – және 1639 жылдан бері Шотландияны басқарып, Англия Парламентімен одақтасқан Келісім жасаушылар арасында өтті. Ирландия әскерлерінің көмегімен шотланд роялистері 1644–45 жылдары бірқатар жеңіске жетті, бірақ ақырында Келісім жасаушылар тарапынан жеңілді. Содан кейін Келісім жасаушылар Англия Парламентімен келіспеушілікке ұшырады, сондықтан олар Сконде II Чарльзды таж кигізіп, оны Англия мен Ирландия тақтарына отырғызу ниеттерін жариялады. Бұл 1650–1652 жылдардағы ағылшын-шотланд соғысына әкелді, оның барысында Шотландияға Оливер Кромвель басқаратын жаңа үлгідегі армия басып кірді және оны басып алды.
Between 1639 and 1652, Scotland was involved in the Wars of the Three Kingdoms, a series of wars starting with the Bishops' Wars (between Scotland and England), the Irish Rebellion of 1641, the English Civil War (and its extension in Scotland), the Irish Confederate Wars, and finally the subjugation of Ireland and Scotland by the English Roundhead New Model Army. In Scotland itself, from 1644 to 1645 a Scottish civil war was fought between Scottish Royalists—supporters of Charles I under James Graham, 1st Marquess of Montrose—and the Covenanters, who had controlled Scotland since 1639 and allied with the English Parliament. The Scottish Royalists, aided by Irish troops, had a rapid series of victories in 1644–45, but were eventually defeated by the Covenanters. The Covenanters then found themselves at odds with the English Parliament, so they crowned Charles II at Scone and thus stated their intention to place him on the thrones of England and Ireland as well. This led to the Anglo Scottish War of 1650 to 1652, when Scotland was invaded and occupied by the New Model Army under Oliver Cromwell.
Соғыстың шығу тегі үш патшалықтағы соғыс
Соғыс Шотландияның Чарльз I Шотландия шіркеуіне (Кирк) таңған діни реформаларға қарсылығынан туындады. Бұл 1638 жылдың ақпан айында Шотландия қоғамының барлық топтарының өкілдері литургиялық «жаңалықтарға» қарсы тұруға ант берген Ұлттық келісімге қол қоюымен шешілді. Чарльзбен саяси күресте маңызды рөл атқарған Келісімшілердің сенімі, ол өзгертуге тырысқан, қалыптасқан және құдайдан белгіленген дін нысанын сақтап қалу болды. Келісім сонымен қатар, Стюарт патшалары 1603 жылы Англияның монархтары болғаннан бері Шотландияның маңыздылығының төмендеуіне байланысты наразылықты білдірді, ал Кирк шотланд тәуелсіздігінің символы ретінде қарастырылды. 1639 және 1640 жылдардағы Епископ соғыстарындағы жеңіс Келісімшілерді Шотландияны нық бақылауда ұстады, бірақ сонымен қатар Ирландия мен Англиядағы жағдайды тұрақсыздандырды. Корольдік саясатқа кеңінен қарсылық көрсетуі салдарынан Англия Парламенті шотландтарға қарсы соғысты қаржыландырудан бас тартты, бұл Чарльзды оларға қарсы дискриминациялық заңдарды жою шартымен ирландтық католиктерден әскер жинауды қарастыруға мәжбүр етті. Бұл перспектива Англия мен Шотландиядағы оның жауларын алаңдатты; Келісімшілер Ольстердегі дінбауырларына әскери көмек көрсетумен қорқытқанда, 1641 жылғы Ирландия көтерілісі басталды, ол Ирландиядағы протестант қоныс аударушыларының жаппай қырғынына әкелді. Келісімшілер 1642 жылдың сәуір айында Роберт Монро басқаратын әскерді Ольстерге жіберіп, католиктерге қарсы ортақ қанды жазалау шараларын жүзеге асырды. Чарльз бен Парламент ирландтық көтерілісті басу үшін ағылшын әскерін жинауды қолдағанмен, екі тараптың да біріне-бірі сенімі болмады. Әскери ресурстарды бақылау үшін болған күрес 1642 жылдың тамызында Бірінші ағылшын азаматтық соғысының басталуына соқтырды.
The war originated in Scottish opposition to religious reforms imposed on the Church of Scotland (the Kirk) by Charles I. This culminated in February 1638 when representatives from all sections of Scottish society agreed a National Covenant, pledging resistance to liturgical 'innovations.' An important factor in the political contest with Charles was the Covenanter belief they were preserving an established and divinely ordained form of religion which he was seeking to alter. The Covenant also expressed wider dissatisfaction with the sidelining of Scotland since the Stuart kings became monarchs of England in 1603, while the Kirk was viewed as a symbol of Scottish independence. Victory in the 1639 and 1640 Bishops Wars left the Covenanters firmly in control of Scotland but also destabilised Ireland and England. Widespread opposition to Royal policies meant the Parliament of England refused to fund war against the Scots, leading Charles to consider raising an army of Irish Catholics in return for abolishing discriminatory laws against them. This prospect alarmed his enemies in both England and Scotland; when the Covenanters threatened to provide military support for their co religionists in Ulster, it sparked the Irish Rebellion of 1641, which quickly degenerated into massacres of Protestant settlers in Ireland. The Covenanters responded in April 1642 by sending an army to Ulster led by Robert Monro, which engaged in equally bloody reprisals against Catholics. Although both Charles and Parliament supported raising English troops to suppress the Irish rising, neither side trusted the other with their control. A struggle for control of military resources ultimately led to the outbreak of the First English Civil War in August 1642.
Шотландтық роялистер мен Келісіміне мүшелер
Шотландия реформациясы құрылымы бойынша пресвитериандық, ал доктринасы бойынша кальвинистік шіркеу құрды. 1640 жылға қарай шотландтардың 2%-дан азы католиктер болды, олар Кланранольд бақылауындағы Оңтүстік Уист сияқты жерлерде шоғырланды, бірақ азшылық статусына қарамастан, попечиликке (католицизмге) қатысты қорқыныш кеңінен таралды. Кальвинистер «жақсы ұйымдастырылған» монархияның Құдайдың жоспарының бір бөлігі екеніне сенгендіктен, Келісімге кіргендер «өз мүліктерімен, денелерімен және өмірлерімен патшаның тұлғасын және билігін қорғауға» міндеттенді, ал патшасыз үкімет туралы идея ұғылмайтын нәрсе болды. Бұл Англиядан өзгеше, соғыс бойында барлық шотландтар монархия институтының құдайдан келгендігіне келісті, сондықтан Келісімге кіргендер Екінші Англия азамат соғысында Карл I-ді, ал үшіншісінде оның ұлын қайта орнатуды қолдады. Келісімге кіргендер мен шотландтық роялистердің арасындағы келіспеушілік патша билігінің мәні мен ауқымы, халыққа, оның ішінде халықпен басқарылатын пресвитериан шіркеуі арқылы қарастырылған билікке қарсы болды; осы айырманың салыстырмалы тарлығы Монтроздың екі жақта да күресуі ерекше жағдай емес екенін білдірді. Роялизм діни, мәдени және саяси себептерге байланысты Шотландияның Таулы аймақтарында және Абердинширде ең көп таралды. Монтроз Аргиллдің амбициясына сенімсіздік танытып, ол соңында Шотландияны басып алып, мүмкін патшаны құлатудан қорқып, жағын ауыстырды. Сонымен қатар, Gàidhealtachd Шотландияның ерекше мәдени, саяси және экономикалық аймағы болды. Бұл - гэль тілінде сөйленетін және салтымен өмір сүретін аймақ, ол сол кезде Шотландия үкіметінің бақылауынан тыс болды. Кейбір Таулы кландар Король Чарльздың билігін Келісімнің күшті және жақсы ұйымдастырылған Төмендіктердегі үкіметінен артық көрді. Клан саясаты мен анталастар да рөл атқарды; Келісіммен бірге болған пресвитериандық Кэмпбелл, оның басшысы Арчибальд Кэмпбелл, 1-маркиз Аргилл болғанда, олардың қарсыластары автоматты түрде қарсы жаққа шықты. Осы факторлардың кейбіреулері Ирландия теңізінде де кездеседі: мысалы, Макдональдтар католиктер болды, Кэмпбеллдердің жаулары болды және олардың мықты гэльдік үлгісі болды. Тарихшы Дэвид Стивенсон былай деп жазады: «Антримдегі Макдоннеллдерді шотландтар немесе ирландтар деп атау керек пе, жоқ па, бұл мәселе даулы, олар туған ирландтармен және шотландтық Таулы аймақтарымен ортақ нәрселері көп болды, олармен оларды басқаратын адамдардан гөрі ортақ гэль тілі мен мәдениетімен байланысты болды».
The Scottish Reformation established a kirk that was Presbyterian in structure and Calvinist in doctrine. By 1640, less than 2% of Scots were Catholics, concentrated in places like South Uist, controlled by Clanranald, but despite its minority status, fear of popery remained widespread. Since Calvinists believed a 'well ordered' monarchy was part of God's plan , the Covenanters committed to "defend the king's person and authority with our goods, bodies, and lives" and the idea of government without a king was inconceivable. This meant that unlike England, throughout the war all Scots agreed the institution of monarchy was divinely ordered and hence why the Covenanters supported the restoration of Charles I in the Second English Civil War, then his son in the Third. Where Covenanters and Scottish Royalists disagreed was the nature and extent of Royal authority versus that of the people, including through the popularly governed Presbyterian church; the relative narrowness of this distinction meant Montrose was not unusual in fighting on both sides. Royalism was most prominent in the Scottish Highlands and Aberdeenshire, due to a mix of religious, cultural and political reasons; Montrose switched sides because he distrusted Argyll's ambition, fearing he would eventually dominate Scotland and possibly depose the King. Furthermore, the Gàidhealtachd was a distinct cultural, political and economic region of Scotland. It was Gaelic in language and customs and at this time was largely outside of the control of the Scottish government. Some Highland clans preferred the more distant authority of King Charles to the powerful and well organised Lowlands based government of the Covenanters. Clan politics and feuds also played a role; when the Presbyterian Campbell, led by their chief, Archibald Campbell, 1st Marquess of Argyll, sided with the Covenanters, their rivals automatically took the opposing side. It should be said some of these factors overlap that spanned the Irish Sea: for instance, the MacDonalds were Catholics, were sworn enemies of the Campbells, and had a strong Gaelic identity. Historian David Stevenson writes: "It is a moot point whether one should call the MacDonnells of Antrim Scots or Irish To the MacDonnells themselves the question was largely irrelevant, they had more in common with native Irish and Scots Highlanders, with whom they shared a common Gaelic language and culture than with those who ruled them".
Ирландияның араласуы
Монтроз 1644 жылы оған дайын Роялист әскері ұсынылған кезде Роялист көтерілісін бастауға тырысып, сәтсіз аяқтады. Сол жылы корольшілдермен еркін байланыста болған Ирландия конфедерациясы Шотландияға экспедиция жіберуге келісім білдірді. Олардың пікірінше, бұл Шотландияның келісім жасаушы әскерлерін Ирландияда немесе Англияда қолдануға бөгет жасар еді. Ирландия Батыс аралдарындағы Макдональд кланынан шыққан Аласдейр Макколла Макдональд басшылығымен 1500 сарбазды Шотландияға жіберді. Олардың қатарында Манус О'Кахан (Макколланың ирланд туысы) және оның 500 адамдық полкі де болды. Құрғаққа қонғаннан кейін, ирландтар Блэр Атоллда Монтрозбен қосылып, Макдональдтар мен Кемпбеллдерге қарсы басқа да таулы кландардан әскер жинады. Монтроз бен Макколла басқарған жаңа Роялист әскері бір жағынан өте күшті болды. Оның ирланд және таулы әскерлері өте жылдам қимылдап, ұзақ қашықтықтарды тез арада жүріп өте алды – тіпті қиын таулы жерлерде де, қатал жағдайлар мен азық-түлік жетіспеушілігіне төтеп бере алды. Олар сол кездегі континенттік Еуропаны билеген тығыз пика мен мылтық құралымдарында соғыспады, ал семсерлер мен жартылай пикалармен шайқасқа түспес бұрын мылтықтарын еркін атып, жақын арадағы шайқасқа түсті. Бұл тактика осындай шөл далада тиімді болды және оларға қарсы жіберілген нашар даярланған келісім жасаушылардың әскерін талқандады. Жергілікті жұмылдырылған жасақтар үрейлі таулы шабуылға тап болғанда көбінесе қашып, қашып бара жатқанда қырғынға ұшырады. Алайда, Роялист әскерінде де маңызды мәселелер болды: Шотландияның батысындағы кландар өз үйлерінен ұзақ уақытқа кетіп соғысуға көндірілмеді, өйткені олардың басты жауы – келісім жасаушылар емес, Кемпбеллдер еді, бұл әскер құрамының тұрақсыздығына әкелді, сондай-ақ Роялисттерде кавалерия болмады, бұл оларды ашық далада осал қылды. Монтроз өзінің басшылығымен және таулы жердің қиындығын пайдаланып, осы кемшіліктердің кейбіреулерін жеңді. Жауларының келесі шабуыл жасайтын жерін болжап, Монтроз жазық жердегі гарнизондарға шабуыл жасап, көптеген жаулардың қауіп төндіргенін сезгенде тауларға шегінді. Таулардың қауіпсіздігінде ол өз әскеріне таныс жерде соғыса алатын немесе келісім жасаушыларды бекер шашыратып жібере алатын.
Montrose had already tried and failed to lead a Royalist uprising by 1644 when he was presented with a ready made Royalist army. The Irish Confederates, who were loosely aligned with the Royalists, agreed in that year to send an expedition to Scotland. From their point of view, this would tie up Scottish Covenanter troops who would otherwise be used in Ireland or England. The Irish sent 1500 men to Scotland under the command of Alasdair MacColla MacDonald, a MacDonald clansman from the Western Isles of Scotland. They included Manus O'Cahan (an Irish cousin to MacColla) and his 500 man regiment. Shortly after landing, the Irish linked up with Montrose at Blair Atholl and proceeded to raise forces from the MacDonalds and other anti Campbell Highland clans. The new Royalist army led by Montrose and MacColla was in some respects very formidable. Its Irish and Highland troops were extremely mobile, marching quickly over long distances – even over the rugged Highland terrain – and were capable of enduring very harsh conditions and poor rations. They did not fight in the massed pike and musket formations that dominated continental Europe at the time, but fired their muskets in loose order before closing with swords and half pikes. This tactic was effective in such a wilderness and swept away the poorly trained Covenanter militias that were sent against them. These locally raised levies frequently ran away when faced with a terrifying Highland charge, and were slaughtered as they ran. However, the Royalist army also had major problems: the clans from the west of Scotland could not be persuaded to fight for long away from their homes – seeing their principal enemy as the Campbells rather than the Covenanters, which resulted in fluctuating membership – and the Royalists also lacked cavalry, leaving them vulnerable in open country. Montrose overcame some of these disadvantages through his leadership and by taking advantage of the forbidding Highland mountains. Keeping his enemies guessing where he would strike next, Montrose would sally out to attack lowland garrisons and withdraw to the Highlands when threatened by the more numerous enemy. In the safety of the mountains, he could fight on terrain familiar to his army, or lead the Covenanters on wild goose chases.
Роялистердің жеңіске жетіп , құлдыраған жылы
1644-1645 жылдары Монтроз Роялистерді алты атақты жеңіске жеткізді, олар өзінен үлкен, шамамен 2000 адамнан тұратын келісім әскерін жеңді (Килситтен басқа, онда ол шамамен 5000-ға дейін басқарды). 1644 жылдың күзінде роялистер Таулы жерлер арқылы Пертке қарай жорық жасады, онда олар 1 қыркүйекте Типпермуир шайқасында келісім күштерін талқандады. Көп ұзамай, 13 қыркүйекте Абердиннің сыртында тағы бір келісім жасаған жасақ ұқсас тағдырға ұшырады. Монтроз Перт пен Абердинді басып алғаннан кейін өз әскерлеріне тонауға рұқсат бергені ақылсыздық болды, бұл роялистерге деген ықылас күшті болған аймақта оның күштеріне қарсылық тудырды. Осы жеңістерден кейін Макколла Макдональдтардың Кемпбеллдерге қарсы Аргиллдегі соғысын жалғастыруға талап етті. 1644 жылдың желтоқсанында роялистер Кемпбеллдердің жерін басып алды. Кландық соғыс кезінде Инверарай өртеліп, барлық қарулы адамдар қырғынға ұшырады; шамамен 900 Кемпбелл қаза тапты. Аргиллдің 1-маркизі Арчибальд Кэмпбелл өзінің кланы мүшелеріне жасалған шабуылға жауап ретінде, басқыншыларды ығыстыру үшін Кэмпбелл кланы мүшелерін жинады. Монтроз өзін Аргилл мен Инвернестен келе жатқан келісім жасағандар арасындағы Ұлы Гленде қоршалып қалғандықтан, Лохабердің қыстық таулары арқылы фланктік жорық жасауға шешім қабылдады және Аргиллді Инверлохи шайқасында (2 ақпан 1645) таңқалдырды. Келісім жасағандар мен Кемпбеллдер талқандалды, 1500-ге жуық адам қаза тапты. Монтроздың атақты жорығы Джон Бьюкен мен К. В. Уеджвудпен «Британ қару-жарағы тарихындағы ұлы ерліктердің бірі» деп мақталып, бағаланды. Инверлохидегі жеңіс роялистерге батыс таулы жерлерді бақылауға мүмкіндік берді және олардың ізіне басқа кландар мен асыл адамдарды тартты. Олардың ішіндегі ең маңыздысы Гордондар болды, олар роялистерді алғаш рет атты әскермен қамтамасыз етті. Инверлохи корольдіктер үшін маңызды стратегиялық жеңіс болды, себебі Англиядағы шотландтық келісім жасаған армиясының бір бөлігін Шотландиядағы келісім жасаған күштерін нығайтуға көмектесу үшін солтүстікке жіберуге бұйрық берілді. Бұл Шотландияның Англиядағы армиясын едәуір әлсіретті және Англияның солтүстігінде роялистік жаяу әскер мен артиллерияның болмауы ғана Принц Руперттің оларға шабуыл жасауына кедергі келтірді. 1645 жылдың сәуір айында ағылшын роялистерінің далалық артиллериясының солтүстікке қарай қозғалысын тоқтату үшін Оливер Кромвель Англияның орталық аймандарына атты әскер шабуылын басқарды. Бұл шабуыл жаңадан құрылған «Жаңа үлгідегі армия» жасағының алғашқы белсенді операциясы болды. Сәуірде Монтроз Дундиге шабуыл жасағаннан кейін генерал Уильям Бейлидің күтілмеген шабуылына тап болды, бірақ әскерлері жағалаулық жолмен кері шегініп, ішкі жерге қарай қашып құтылды. Джон Уридің басшылығымен тағы бір келісім жасаған армия асығыс жиналып, роялистерге қарсы жіберілді. Олдернге жақын жерде Монтроз Макдональдты және жаяу әскердің көп бөлігін жаудың көз алдында орналастырды және атты әскер мен қалған жаяу әскерді жасырды. Макдональдтың мерзімінен бұрын шабуыл жасауына қарамастан, амал сәтті аяқталды және 9 мамырда Ури жеңілді. Бейли мен Монтроздың арасындағы тағы бір «мысық пен тышқан» ойыны 2 шілдеде Альфорд шайқасына әкелді. Монтроз келісім жасағандарға қарсы шықты, олар Дон өзенін кесіп өтті, оларды өзенмен және тегіс емес жерде күресуге мәжбүр етті. Роялистер жеңіске жетіп, жазық жерлерге қарай жылжыды. Бейли оларды қуа жөнелді, ал Монтроз оны Килситте күтті. Соңғы шайқаста роялистерге Аргилл және «Мүліктік комитет» мүшелері көмектесті, олар Бейлиге роялистердің армиясының алдынан фланктік шабуыл жасауға бұйрық берді, олар оларға шабуыл жасап, жеңіске жетті. Килситтен кейін (15 тамыз) Монтроз Шотландияны толығымен бақылауға алған сияқты көрінді: 1645 жылдың соңында Данди және Глазго сияқты маңызды қалалар оның күштеріне түсті. Келісім жасаған үкімет уақытша құлдырады, роялистік қарсылықты жеңуге деген сенімділігіне тым көп сенеді. Шотландияның патшалық өкілеттігімен тағайындалған генерал-лейтенант және генерал-капитан ретінде Монтроз өкілеттіктерін пайдаланып, парламентті Глазгоға шақырды, бірақ оның жеңісінің шектеулілігі көп ұзамай айқын болды. Король Чарльз Шотландиядағы роялистерге қосыла алмады, және Монтроз Шотландияның оңтүстік-шығысында әскер жинап, Англияға жорық жасау арқылы роялистік мақсаттарды ілгерілетуге ниеттенсе де, Макколла оның басымдықтары Макдональдтардың Кемпбеллдерге қарсы соғысына және Аргиллді басып алуға бағытталды. Гордондар да өздерінің солтүстік-шығыстағы жерлерін қорғау үшін үйлеріне қайтты. Монтроз өзінің жорығы кезінде көптеген жазық жердегі роялистерді өздерінің ісіне тарта алмады. Килситтен кейін де олардың көпшілігі оған қосылмады, оның ирландтық католик әскерлерін пайдалануынан көңілі қалды, олар «нағыз діннің жауы ретінде қарапайым ғана емес, сондай-ақ варварлар ретінде қарастырылды». Сонымен қатар, оның келісім жасаған өмірі «роялистер арасында күдік тудырды». Монтроздың күштері бөлінгеннен кейін, Дэвид Лесли басқаратын келісім жасағандар оны Филлипау шайқасында таңқалдырып жеңді. Шамамен 100 ирландтық тұтқын, жақсылықке уәде берілгеннен кейін, өлімге кесілді, ал роялистік армияның 300 шаруасы – көбінесе әйелдер мен балалар – қанды қырғынға ұшырады. Макколла Кинтайрге шегінді, онда ол келесі жылға дейін тұрып берді. 1646 жылдың қыркүйегінде Монтроз Норвегияға қашты. Шотландиядағы роялистік жеңістер олардың күштерінің біртілдігіне байланысты бір түнде жойылды.
From 1644 to 1645 Montrose led the Royalists to six famous victories, defeating covenanting armies larger than his own of roughly 2000 men (except at Kilsyth, where he led approximately 5,000). In the Autumn of 1644, the Royalists marched across the Highlands to Perth, where they smashed a Covenanter force at the Battle of Tippermuir on 1 September. Shortly afterwards, another Covenanter militia met a similar fate outside Aberdeen on 13 September. Unwisely, Montrose let his men pillage Perth and Aberdeen after taking them, leading to hostility to his forces in an area where Royalist sympathies had been strong. Following these victories, MacColla insisted on pursuing the MacDonald's war against the Campbells in Argyll in western Scotland. In December 1644, the Royalists rampaged through the Campbells' country. During the clan warfare Inveraray was torched and all armed men were put to the sword; approximately 900 Campbells were killed. In response to the attack on his clansmen, Archibald Campbell, 1st Marquess of Argyll assembled the Campbell clansmen to repel the invaders. Montrose, finding himself trapped in the Great Glen between Argyll and Covenanters advancing from Inverness, decided on a flanking march through the wintry mountains of Lochaber and surprised Argyll at the battle of Inverlochy (2 February 1645). The Covenanters and Campbells were crushed, with losses of 1,500. Montrose's famous march was acclaimed as "one of the great exploits in the history of British arms" by John Buchan and C. V. Wedgwood. The victory at Inverlochy gave the Royalists control over the western Highlands and attracted other clans and noblemen to their cause. The most important of these were the Gordons, who provided the Royalists with cavalry for the first time. Inverlochy was an important strategic victory for the Royalists, because the Scottish Covenanter army in England was ordered to send a proportion of their force north to help bolster the Covenanter forces in Scotland. This significantly weakened the Scottish army in England and it was only the lack of Royalist infantry and artillery in the north of England that prevented Prince Rupert from attacking them. In April 1645, to hinder the northwards movement of English Royalist field artillery, Oliver Cromwell led a cavalry raid into the English Midlands. The raid was the first active operation carried out by the newly formed New Model Army. In April Montrose was surprised by General William Baillie after a raid on Dundee, but eluded capture by having his troops double back on the coast road and fleeing inland in a corkscrew retreat. Another Covenanter army under John Urry was hastily assembled and sent against the Royalists. At Auldearn, near Nairn, Montrose placed Macdonald and most of the infantry in view of the enemy and concealed the cavalry and remaining infantry. Despite Macdonald attacking prematurely, the ruse worked, and Urry was defeated on 9 May. Another cat and mouse game between Bailie and Montrose led to the Battle of Alford on 2 July. Montrose confronted the Covenanters after the latter had forded the Don, forcing them to fight with the river at their back and on uneven ground. The Royalists triumphed and advanced into the lowlands. Bailie went in pursuit and Montrose waited for him at Kilsyth. During the ensuing battle the Royalists were inadvertently aided by Argyll and other members of the "Committee of Estates," who ordered Bailie to make a flank march across the front of the Royalist army, which pounced on them and triumphed. After Kilsyth (15 August), Montrose seemed to have won control of all Scotland: In late 1645, such prominent towns as Dundee and Glasgow fell to his forces. The Covenanting government had temporarily collapsed, paying for its over confidence in defeating Royalist resistance. As the royally commissioned lieutenant governor and captain general of Scotland, Montrose used his powers to summon parliament to meet in Glasgow, but the limitations of his triumph soon became clear. King Charles was in no position to join the Royalists in Scotland, and though Montrose wanted to further Royalist objectives by raising troops in the southeast of Scotland and marching on England, MacColla showed that his priorities lay with the war of the MacDonalds against the Campbells and occupied Argyll. The Gordons also returned home, to defend their own lands in the northeast. During his campaign, Montrose had been unable to attract many lowland royalists to his cause. Even after Kilsyth few joined him, having been alienated by his use of Irish Catholic troops, who were "regarded as barbarians as well as enemies of true religion." Additionally, his covenanting past "left lingering mistrust among royalists." Montrose, his forces having split up, was surprised and defeated by the Covenanters, led by David Leslie, at the Battle of Philiphaugh. Approximately 100 Irish prisoners, having surrendered upon promise of quarter, were executed, and 300 of the Royalist army's camp followers – mostly women and children – were killed in cold blood. MacColla retreated to Kintyre, where he held out until the following year. In September 1646 Montrose fled to Norway. The Royalist victories in Scotland had evaporated almost overnight owing to the disunited nature of their forces.
Шотландиядағы азаматтық соғыстың аяқталуы
Бірінші Англиялық азамат соғысы 1646 жылдың мамыр айында Карл I-нің Шотландияның Одалық армиясына Англияда бас июымен аяқталды. Шотландиялықтар патшаны Одаға қол қоюға көндіре алмағаннан кейін, 1647 жылдың басында оны Англия парламентінің ("Ұзақ парламент") комиссарларына тапсырды. Сонымен бірге, олар Англиядағы әскерлерінің қызметі үшін ақының бір бөлігін алып, содан кейін солтүстікке қайтып келді. 1646 жылы Монтроз Норвегияға кетті, ал Макколла қалған ирланд және таулы әскерлерімен бірге Конфедерацияға қосылу үшін Ирландияға оралды. Монтроз үшін соғысқандар, әсіресе ирландтар, тұтқындалғанда Одалықтар тарапынан жаппай қырғынға ұшырады, бұл Роялистердің Аргилда жасаған қиянаттарына жауап ретінде жасалды.
The First English Civil War had ended in May 1646, when Charles I surrendered to the Scottish Covenanter army in England. After failing to persuade the King to take the Covenant, the Scots finally handed him over to the commissioners of the English Parliament (the "Long Parliament") in early 1647. At the same time they received part payment for the service of their army in England, which then returned north. In 1646, Montrose left for Norway, while MacColla returned to Ireland with his remaining Irish and Highland troops to re join the Confederates. Those who had fought for Montrose, particularly the Irish, were massacred by the Covenanters whenever they were captured, in reprisal for the atrocities the Royalists had committed in Argyll.
Шотландия және Екінші азаматтық соғыс
Қызығы, Келісімшілер өз елінде Корольшілдерді жеңгеннен кейін, Англия Парламентіне қарсы Карл I-мен келіссөздер жүргізді. Келісімшілер бұрынғы одақтастарымен соғыстардың саяси және діни мәселесін шеше алмады, үш патшалықта Пресвитериандық дін ресми мәртебе алмай, Парламентшілер Шотландияның тәуелсіздігіне қауіп төндіретінінен қорқып қалды. Көптеген Келісімшілер Парламент билігінде "біздің кедей еліміз Англияның провинциясына айналады" деп ойлады. Сондықтан 1648 жылы Гамильтон герцогы бастаған Келісімшілердің бір тобы Англияға Карл I-ді таққа қайта орнату үшін әскер жіберді. Бірақ, олар Престон шайқасында Оливер Кромвельдің Жаңа армиясынан жеңіліп, Винвик шайқасында талқандалды. Патша үшін жасалған бұл әрекет Келісімшілер қозғалысы ішінде қысқа мерзімді азаматтық соғысқа себеп болды. Аргилл графы басқаратын ең қатал Пресвитериандар Дэвид Лесли басқаратын шотланд армиясына қарсы бүлік көтерді. Екі топ 1648 жылдың қыркүйегінде Стерлинг шайқасында қақтығысты, содан кейін асыққан түрде бейбітшілік туралы келіссөздер басталды. Карл 1649 жылы Румп Парламентімен өлім жазасына кесілді, ал Престон шайқасынан кейін тұтқындалған Гамильтон одан көп ұзамай өмірден озды. Бұл Аргилл басқаратын радикалды Келісімшілерді Патшалықтағы басты күш ретінде қалдырды.
Ironically, no sooner had the Covenanters defeated the Royalists at home than they were negotiating with Charles I against the English Parliament. The Covenanters could not get their erstwhile allies to agree on a political and religious settlement to the wars, failing to get Presbyterianism established as the official religion in the Three Kingdoms and fearing that the Parliamentarians would threaten Scottish independence. Many Covenanters feared that under Parliament, "our poor country should be made a province of England." A faction of the Covenanters known as the Engagers, led by the Duke of Hamilton, therefore sent an army to England to try to restore Charles I in 1648. However, it was routed by Oliver Cromwell's New Model Army at the battle of Preston and annihilated at the battle of Winwick. This intervention on behalf of the King caused a brief civil war within the Covenanting movement. The most hardline Presbyterians under the Earl of Argyll rebelled against the main Scottish army under David Leslie. The two factions came to blows at the Battle of Stirling in September 1648, before a peace was hastily negotiated. Charles was executed by the Rump Parliament in 1649, and Hamilton, who had been captured after Preston, was executed soon after. This left the extreme Covenanters, still led by Argyll, as the main force in the Kingdom.
Монтроздың жеңілуі мен өлімі
1649 жылғы маусымда Монтроз жер аударылған II Карлға Шотландияның лейтенанты лауазымына қайта орналастырылды. Карл сондай-ақ, қазір Аргилдің радикалды пресвитериандық Кирк партиясы басымдық танытқан Келісімшілермен келіссөздер жүргізді. Монтроздың жазық жерлерде қолдауы шамалы болғандықтан, Карл өзінің ең адал қолдаушысынан бас тартып, Келісімшілердің талаптарымен патша болуға дайын болды. 1650 жылдың наурыз айында Монтроз Оркней аралдарына шағын күштерге басшылық ету үшін келді, ол бұрын жіберген, негізінен континенттік жалдамалы әскерлерден құралған күштер еді. Құрлыққа өтіп, Монтроз тайпаларды көтеруге тырысты, бірақ 27 сәуірде Росс графтығындағы Карбисдейл шайқасында күтпеген шабуылға ұшырап, жеңіліске ұшырады. Біраз уақыт сахарада сарсаңдағаннан кейін, оны Ассинттің Нил Маклиод ұстап берді, ол Маклиодтың саяси қарсылығын білмей, өзінің қорғауына сеніп тапсырған еді. Ол тұтқын ретінде Эдинбургке жеткізілді және 20 мамырда Парламент тарапынан өлім жазасына кесілді. 21-і күні оны дарға асты, ал оның мойнына Уишарттың мақтаулы өмірбаяны байланды. Ол соңғы сәттерге дейін өзінің нағыз Келісімші және адал подданный екенін айтты.
In June 1649, Montrose was restored by the exiled Charles II to the now nominal lieutenancy of Scotland. Charles also opened negotiations with the Covenanters, now dominated by Argyll's radical Presbyterian Kirk Party. Because Montrose had very little support in the lowlands, Charles was willing to disavow his most consistent supporter to become a king on terms dictated by the Covenanters. In March 1650 Montrose landed in Orkney to take the command of a small force, composed mainly of continental mercenaries, which he had sent on before him. Crossing to the mainland, Montrose tried in vain to raise the clans, and on 27 April he was surprised and routed at the Battle of Carbisdale in Ross shire. After wandering for some time he was surrendered by Neil Macleod of Assynt, to whose protection, in ignorance of Macleod's political enmity, he had entrusted himself. He was brought a prisoner to Edinburgh, and on 20 May sentenced to death by the Parliament. He was hanged on the 21st, with Wishart's laudatory biography of him put round his neck. To the last, he protested that he was a real Covenanter and a loyal subject.
Ағылшын-шотланд соғысы, 16501652
Шотланд роялистерімен қақтығысқа қарамастан, Келісімшілер Карл II-нің ісіне берілді, ол Англия Парламентінің араласуынан тәуелсіз пресвитериандық Шотландияны қамтамасыз ету үмітімен Бреда шартын (1650) оған қол қойды. Карл 1650 жылдың 23 маусымында Морейдегі Гармутқа Шотландияға келді және жағаға шыққаннан кейін 1638 жылғы Келісім мен 1643 жылғы Салтанатты келісімге қол қойды. Король Карл II жаңа одақтастарымен бірге жаңа Англия Республикасына төнген қауіпті ең үлкені деп есептелді, сондықтан Оливер Кромвель өзінің кейбір лейтенанттарын Ирландияда қалдырып, ирланд роялистерін басуды жалғастырды және мамыр айында Англияға оралды. Ол 1650 жылдың 22 шілдесінде Шотландияға келді және шығыс жағалауымен Эдинбургке қарай жылды. Тамыздың соңында оның әскері аурудан және азық-түлік жетіспеушілігінен әлсіреп, Дунбар портындағы базасына шегінуге мәжбүр болды. Дэвид Лесли басқаратын шотланд Келісімші әскері оның ілгерілеуін қадағалап отырды. Кромвельдің ауру әскерлерінің кейбіреулері күтіп тұрған кемелерге көтеріліп жатқанын көрген Лесли, әлсіреген қалдыққа шабуыл жасауға дайын болды (бірақ кейбір тарихшылар оның жақсырақ шешім қабылдамауына қарсы күресуге мәжбүр болғанын айтады). Кромвель мүмкіндікті пайдаланып, 3 қыркүйекте Дунбар шайқасында шотландтарға ауыр жеңіліс сыйлады. Леслидің радикалды Кирк партиясымен тығыз идеологиялық байланысы бар армиясы жойылды, 14 000-нан астам адам қаза тапты, жараланды және тұтқынға алынды. Кромвель әскері Эдинбургті басып алды, ал жыл соңына қарай оның әскері Шотландияның оңтүстігінің көп бөлігін басып алды. Бұл әскери сәтсіздік радикалды Келісімшілерді, Кирк партиясы деп белгілі болғандарды беделсіздікке түсірді және Келісімшілер мен шотланд роялистерін Шотландияға ағылшын парламенттік басқындығына қарсы тұру үшін (кем дегенде уақытша) дауларын ұмытуға мәжбүр етті. Шотландия Парламенті 1650 жылдың желтоқсанында Леви заңын қабылдады, ол әрбір қала мен округтің әскер жинауын талап етті. Шын мәнінде ұлттық армияны құру үшін, Патшалық армиясы деп аталған жаңа әскер жинау жүргізілді, ол Карл II-нің өзіне бағындырылды. Бұл соғыс кезінде шотландтар жинаған ең үлкен күш болғанымен, олар нашар жаттығудан өткен және олардың рухы төмен болды, өйткені оның көптеген құраушылары, роялистер мен Келісімшілер жақында ғана бір-бірін өлтірісіп жүрген. 1651 жылдың шілдесінде генерал Джон Ламберттің басшылығымен Кромвель әскерінің бір бөлігі Форт теңізінен Файфқа өтіп, Инверкейтинг шайқасында шотландтарды жеңді. Жаңа үлгідегі армия Перттегі патшалық бекінісіне қарай жылды. Карл қоршауға түсіп бара жатқанын сезіп, Кромвельден қашып, Англияда роялистердің көтерілісін тудыру үшін әскерін Англияға оңтүстікке бұйырды. Кромвель Чарльзға Англияға еріп, Джордж Монкты Шотландиядағы науқанды аяқтау үшін қалдырды. Осы уақытта Монк 14 тамызда Стирлингті, 1 қыркүйекте Дундиді басып алды, шабуылда 12 000 халқының 2000-ға жуығы қаза тауып, қаладағы барлық 60 кемені жойды. Шотландия армиясы Англияның батысына қарай жол тартты, өйткені сол аймақта ағылшын роялистеріне деген ықылас ең жоғары болды. Бірақ, кейбір ағылшын роялистері әскерге қосылса да, олардың саны Карл мен оның шотланд жақтастары күткеннен әлдеқайда аз болды. Кромвель 3 қыркүйекте Ворчестерде жаңа патшамен шайқасты, оны жеңіп, оның әскерін жоқ етті, 3000-ға жуығын өлтіріп, 10 000-ға жуығын тұтқынға алды. Кромвель тұтқындаған шотландтардың көпшілігі Батыс Индия, Вирджиния және Мэндегі Бервикке келісімшарт бойынша жұмыс істеуге сатылды. Бұл жеңіліс шотланд соғыс күш-жігерінің нақты аяқталуын білдірді. Чарльз Еуропа құрлығына қашып кетті, оның қашуымен Келісімшілердің Англиядан саяси тәуелсіздікке деген үміті күйреп қалды.
Despite their conflict with the Scottish Royalists, the Covenanters then committed themselves to the cause of Charles II, signing the Treaty of Breda (1650) with him in the hope of securing an independent Presbyterian Scotland free of English Parliamentary interference. Charles landed in Scotland at Garmouth in Moray on 23 June 1650 and signed the 1638 Covenant and the 1643 Solemn League immediately after coming ashore. The threat posed by King Charles II with his new Covenanter allies was considered to be the greatest facing the new English Republic so Oliver Cromwell left some of his lieutenants in Ireland to continue the suppression of the Irish Royalists and returned to England in May. He arrived in Scotland on 22 July 1650, advancing along the east coast towards Edinburgh. By the end of August, his army was reduced by disease and running out of supplies, so he was forced to order a retreat towards his base at the port of Dunbar. A Scottish Covenanter army under the command of David Leslie had been shadowing his progress. Seeing some of Cromwell's sick troops being taken on board the waiting ships, Leslie made ready to attack what he believed was a weakened remnant (though some historians report that he was ordered to fight against his better judgment by the Covenanter General Assembly). Cromwell seized the opportunity, and the New Model Army inflicted a crushing defeat on the Scots at the subsequent Battle of Dunbar on 3 September. Leslie's army, which had strong ideological ties to the radical Kirk Party, was destroyed, losing over 14,000 men killed, wounded and taken prisoner. Cromwell's army then took Edinburgh and by the end of the year his army had occupied much of southern Scotland. This military disaster discredited the radical Covenanters known as the Kirk Party and caused the Covenanters and Scottish Royalists to bury their differences (at least temporarily) to try to repel the English Parliamentarian invasion of Scotland. The Scottish Parliament passed the Act of Levy in December 1650, requiring every burgh and shire to raise a quota of soldiers. A new round of conscription was undertaken, both in the Highlands and the Lowlands, to form a truly national army named the Army of the Kingdom, that was put under the command of Charles II himself. Although this was the largest force put into the field by the Scots during the Wars, it was badly trained and its morale was low as many of its constituent Royalist and Covenanter parts had until recently been killing each other. In July 1651, under the command of General John Lambert, part of Cromwell's force crossed the Firth of Forth into Fife and defeated the Scots at the Battle of Inverkeithing. The New Model Army advanced towards the royal base at Perth. In danger of being outflanked, Charles ordered his army south into England in a desperate last ditch attempt to evade Cromwell and spark a Royalist uprising there. Cromwell followed Charles into England leaving George Monck to finish the campaign in Scotland. Meanwhile, Monck took Stirling on 14 August and Dundee on 1 September, reportedly killing up to 2,000 of its 12,000 population and destroying every ship in the city's harbour, 60 in total. The Scottish Army of the Kingdom marched towards the west of England because it was in that area that English Royalist sympathies were strongest. However, although some English Royalists joined the army, they came in far fewer numbers than Charles and his Scottish supporters had hoped. Cromwell finally engaged the new king at Worcester on 3 September 1651, and beat him – in the process all but wiping out his army, killing 3,000 and taking 10,000 prisoners. Many of the Scottish prisoners taken by Cromwell were sold into indentured labour in the West Indies, Virginia and Berwick, Maine. This defeat marked the real end of the Scottish war effort. Charles escaped to the European continent and with his flight, the Covenanters' hopes for political independence from the Commonwealth of England were dashed.
Аумақтан қалпына келтіруге дейін
1651–1654 жылдары Шотландияда роялистер көтерілісі болды. 1652 жылдың мамыр айында Дунноттар қамалы – ағылшын Парламенті әскерлеріне соңғы бағынған бекініс. Одақ шартының талаптарына сәйкес, шотландтар Лондондағы біріккен Парламентте 30 орынға ие болды, ал генерал Монк Шотландияның әскери губернаторы болып тағайындалды. Аралық кезеңде Шотландия Джордж Монк басқаратын ағылшын армиясының әскери оккупациясы астында болды. Шотландияда, әсіресе батыс таулы аймақтарда, 1640 жылдары Аласдейр МакКолла әскер жинады. Солтүстік-батыс таулы аймағы 1653–55 жылдары тағы бір роялистерге жақтас көтерілістің ошағы болды, ол тек 6000 ағылшын әскерін жөнелткеннен кейін ғана басылды. Монк Таулы аймақтың барлық жерінде бекіністер салды, мысалы, Инвернесте, және ол тұтқындарды Вест-Индияға мөлшерлік еңбекшілер ретінде депортациялауды бастағанда роялистердің қарсылығына нүкте қойды. Дегенмен, тәртіпсіздік мәселе болып қала берді, «тас жол тонаушылары» деп аталатын қарақшылар, көбінесе бұрынғы роялистер немесе Согласие жасаушылар, ағылшын әскерлерін де, азаматтарды да тонады. 1658 жылы Оливер Кромвель қайтыс болғаннан кейін, аралықтың алғашқы жылдары билік үшін күрескен фракциялар мен топтар қайтадан көзге түсті. Кромвель мен ағылшын Парламентіне азамат соғысы кезінде қызмет еткен Монк, өзінің және елінің мүддесі Карл II-нің таққа қайта отыруында деп санады. 1660 жылы ол әскерін Шотландиядан оңтүстікке қарай монархияны қалпына келтіру үшін бастап шықты. Шотландия Парламенті мен заң шығару өкілеттігі қалпына келтірілді, бірақ соғысқа себеп болған көптеген мәселелер – дін, Шотландияның үкімет формасы және Таулы аймақтың мәртебесі – шешілмей қалды. 1688 жылғы Даңқты революциядан кейін, көптеген шотландтар Якобит көтерілістерінде осы даулар үшін қайтыс болды.
Between 1651 and 1654 a Royalist rising took place in Scotland. Dunnottar Castle was the last stronghold to fall to the English Parliament's troops in May 1652. Under the terms of the Tender of Union, the Scots were given 30 seats in a united Parliament in London, with General Monck appointed as the military governor of Scotland. During the Interregnum, Scotland was kept under the military occupation of an English army under George Monck. Sporadic Royalist rebellions continued throughout the Commonwealth period in Scotland, particularly in the western Highlands, where Alasdair MacColla had raised his forces in the 1640s. The northwest Highlands was the scene of another pro Royalist uprising in 1653–55, which was only put down with the deployment of 6,000 English troops there. Monck garrisoned forts all over the Highlands – for example at Inverness, and finally put an end to Royalist resistance when he began deporting prisoners to the West Indies as indentured labourers. However, lawlessness remained a problem, with bandits known as mosstroopers, very often former Royalist or Covenanter soldiers, plundering both the English troops and the civilian population. After the death of Oliver Cromwell in 1658, the factions and divisions which had struggled for supremacy during the early years of the interregnum reemerged. Monck, who had served Cromwell and the English Parliament throughout the civil wars, judged that his best interests and those of his country lay in the Restoration of Charles II. In 1660, he marched his troops south from Scotland to ensure the monarchy's reinstatement. Scotland's Parliament and legislative autonomy were restored under The Restoration though many issues that had led to the wars; religion, Scotland's form of government and the status of the Highlands, remained unresolved. After the Glorious Revolution of 1688, many more Scots would die over the same disputes in Jacobite rebellions.
Шығын
Шотландияда Үш патшалық соғысы кезінде шамамен 28 000 ер адам соғыста қаза тапты. Көбінесе осы кезеңде әрекетте қаза тапқандардан гөрі аурудан көбірек сарбаздар көз жұмды (қатынас көбінесе 3:1 болды), сондықтан нақты әскери қаза болғандар саны осы көрсеткіштен жоғары болуы мүмкін деп болжауға болады. Сонымен қатар, соғыстың тікелей салдарынан шамамен 15 000 азамат қаза тапты – жаппай қырғындар немесе аурулар арқылы. Ал тікелей емес себептермен, 1645-1649 жылдар аралығында Шотландияда 30 000-ға жуық адам обадан қайтыс болды, бұл аурудың таралуына әскерлердің ел бойынша қозғалысы да себеп болды. Егер Англия мен Ирландиядағы азамат соғыстарында қаза тапқан мыңдаған шотланд әскерлерін (кем дегенде тағы 20 000 сарбаз) ескерсек, Үш патшалық соғысы шотланд тарихындағы ең қанды эпизодтардың бірі екенін айтуға болады.
It is estimated that roughly 28,000 men were killed in combat in Scotland itself during the Wars of the Three Kingdoms. More soldiers usually died of disease than in action at this time (the ratio was often 3–1), so it is reasonable to speculate that the true military death toll is higher than this figure. In addition, it is estimated that around 15,000 civilians died as a direct result of the war – either through massacres or by disease. More indirectly, another 30,000 people died of the plague in Scotland between 1645 and 1649, a disease that was partly spread by the movement of armies throughout the country. If we also take into account the thousands of Scottish troops who died in the civil wars in England and Ireland (another 20,000 soldiers at least), the Wars of the Three Kingdoms certainly represent one of the bloodiest episodes in Scottish history.